C-524/21

WYROK TRYBUNAŁU (druga izba) z dnia 16 lutego 2023 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Ochrona pracowników najemnych na wypadek niewypłacalności pracodawcy – Dyrektywa 2008/94/WE – Przejmowanie przez instytucje gwarancyjne roszczeń pracowników z tytułu zaległego wynagrodzenia – Ograniczenie obowiązku wypłat należności przez instytucje gwarancyjne do roszczeń z tytułu wynagrodzenia za okres trzech miesięcy poprzedzających dzień wszczęcia postępowania upadłościowego lub następujących po nim – Stosowanie terminu przedawnienia – Odzyskiwanie wypłat nienależnie dokonanych przez instytucję gwarancyjną – Warunki W sprawach połączonych C‑524/21 i C‑525/21 mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Curtea de Apel Bucureşti (sąd apelacyjny w Bukareszcie, Rumunia) postanowieniami z dnia 16 kwietnia 2021 r., które wpłynęły do Trybunału w dniu 24 sierpnia 2021 r., w postępowaniach: IG przeciwko Agenţia Judeţeană de Ocupare a Forţei de Muncă Ilfov (C‑524/21) i Agenţia Municipală pentru Ocuparea Forţei de Muncă Bucureşti przeciwko IM (C‑525/21), TRYBUNAŁ (druga izba), w składzie: A. Prechal, prezes izby, L. Arastey Sahún (sprawozdawczyni), F. Biltgen, N. Wahl i J. Passer, sędziowie, rzecznik generalny: J. Richard de la Tour, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu rządu rumuńskiego – E. Gane i A. Rotăreanu, w charakterze pełnomocników, – w imieniu rządu hiszpańskiego – I. Herranz Elizalde, w charakterze pełnomocnika, – w imieniu Komisji Europejskiej – A. Armenia i A. Katsimerou oraz B.‑R. Killmann, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 29 września 2022 r., wydaje następujący Wyrok Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1, art. 3 akapit drugi, art. 4 ust. 2 i art. 12 lit. a) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/94/WE z dnia 22 października 2008 r. w sprawie ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. 2008, L 283, s. 36). Wnioski te zostały złożone w ramach sporów między, po pierwsze, IG a Agenția Județeană de Ocupare a Forței de Muncă Ilfov (urzędem pracy w okręgu Ilfov, Rumunia) (zwanym dalej „urzędem Ilfov”) (sprawa C‑524/21), i po drugie, Agenția Municipală pentru Ocuparea Forței de Muncă București (miejskim urzędem pracy w Bukareszcie, Rumunia) (zwanym dalej „urzędem w Bukareszcie”) a IM (sprawa C‑525/21), dotyczących odzyskiwania przez te urzędy kwot wypłaconych przez Fondul de garantare pentru plata creanțelor salariale (fundusz gwarancyjny na rzecz zaspokojenia roszczeń z tytułu wynagrodzenia, Rumunia) (zwany dalej „funduszem gwarancyjnym”) w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległych wynagrodzeń pracowników IG i IM. Ramy prawne Prawo Unii Rozdział I dyrektywy 2008/94, zatytułowany „Zakres stosowania i definicje”, obejmuje jej art. 1 i 2. Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej dyrektywy: „Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do roszczeń pracowników wynikających z umów o pracę lub stosunku pracy i istniejących wobec pracodawców, którzy są niewypłacalni w rozumieniu art. 2 ust. 1”. Artykuł 2 ust. 1 omawianej dyrektywy przewiduje: „Do celów niniejszej dyrektywy pracodawcę uważa się za niewypłacalnego, jeżeli zgłoszony został wniosek o [wszczęcie] postępowania zbiorowego w oparciu o niewypłacalność pracodawcy, przewidzianego w przepisach ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państwa członkowskiego, obejmującego częściowe lub całkowite zajęcie majątku pracodawcy oraz wyznaczenie syndyka lub osoby wykonującej podobne zadanie, a organ, który jest właściwy na mocy wyżej wymienionych przepisów: a) zadecydował o wszczęciu postępowania; lub b) stwierdził definitywne zamknięcie przedsiębiorstwa lub zakładu pracodawcy, jak również, że majątek nie jest wystarczający, by wszczynanie postępowania było uzasadnione”. Rozdział II dyrektywy 2008/94, zatytułowany „Przepisy dotyczące instytucji gwarancyjnych”, zawiera art. 3–5 tej dyrektywy. Artykuł 3 tej dyrektywy stanowi: „Państwa członkowskie podejmują środki niezbędne, aby instytucje gwarancyjne zapewniły, z zastrzeżeniem art. 4, wypłatę należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracowników, wynikających z umowy o pracę lub stosunku pracy, włączając w to, jeśli stanowi tak prawo krajowe, wypłatę odprawy w związku z ustaniem stosunku pracy. Roszczenia przejmowane przez instytucję gwarancyjną to roszczenia z tytułu niewypłaconego wynagrodzenia za okres poprzedzający określony dzień ustalony przez państwa członkowskie lub, jeśli ma to zastosowanie, następujący po tym dniu”. Artykuł 4 wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie: „1.   Państwa członkowskie są uprawnione do ograniczania odpowiedzialności instytucji gwarancyjnych określonych w art. 3. 2.   Jeżeli państwa członkowskie korzystają z prawa określonego w ust. 1, wskazują długość okresu, za który niezaspokojone roszczenia są zaspokajane przez instytucję gwarancyjną. Jednakże nie może to być okres krótszy niż okres obejmujący wynagrodzenie za trzy ostatnie miesiące stosunku pracy przed lub po dniu określonym w art. 3 akapit drugi. Państwa członkowskie mogą włączyć ten minimalny trzymiesięczny okres do okresu referencyjnego trwającego nie mniej niż sześć miesięcy. Państwa członkowskie ustanawiające okres referencyjny trwający nie mniej niż 18 miesięcy mogą ograniczyć okres, za który niezaspokojone roszczenia są zaspokajane przez instytucję gwarancyjną, do ośmiu tygodni. W takim przypadku do wyliczenia minimalnego okresu stosuje się te okresy, które są najbardziej korzystne dla pracownika. 3.   Państwa członkowskie mogą ustalić pułapy wypłat dokonywanych przez instytucje gwarancyjne. Pułapy te nie mogą być ustalane poniżej poziomu zgodnego z celem społecznym niniejszej dyrektywy. Jeśli państwa członkowskie korzystają z tej możliwości, powiadamiają Komisję [Europejską] o metodach, według których pułap został ustalony”. Rozdział V dyrektywy 2008/94, zatytułowany „Przepisy ogólne i końcowe”, obejmuje jej art. 11–18. Artykuł 12 tej ustawy przewiduje: „Niniejsza dyrektywa nie narusza prawa państw członkowskich: a) do podjęcia środków koniecznych w celu uniknięcia nadużyć; […]”. Prawo rumuńskie Artykuł 2 Legea nr. 200/2006 privind constituirea şi utilizarea Fondului de garantare pentru plata creanţelor salariale (ustawy nr 200/2006 o utworzeniu i wykorzystaniu funduszu gwarancyjnego na rzecz zaspokojenia roszczeń o zapłatę wynagrodzenia) (Monitorul Oficial al României, cz. I, nr 453 z dnia 25 maja 2006 r.) stanowi: „Fundusz gwarancyjny zapewnia zaspokojenie roszczeń o zapłatę wynagrodzenia wynikających z indywidualnych umów o pracę i układów zbiorowych pracy zawartych przez pracowników z pracodawcami, w stosunku do których zostały wydane prawomocne orzeczenia sądowe o wszczęciu postępowania upadłościowego i wobec których orzeczono środek polegający na całkowitym lub częściowym pozbawieniu uprawnień zarządczych [»pracodawca niewypłacalny«]”. Artykuł 13 ust. 1 lit. a) tej ustawy przewiduje: „W granicach i na warunkach określonych w niniejszym rozdziale ze środków funduszu gwarancyjnego zaspokajane są następujące kategorie roszczeń płacowych: zaległe wynagrodzenie […]”. Zgodnie z art. 14 ust. 1 wspomnianej ustawy: „Łączna suma przejętych przez fundusz gwarancyjny roszczeń płacowych nie może przekroczyć kwoty [trzech] średnich krajowych wynagrodzeń brutto na jednego pracownika”. Artykuł 15 tejże ustawy przewiduje: „1)   Zaspokaja się roszczenia o zapłatę wynagrodzenia, o których mowa w art. 13 ust. 1 lit. a), c), d) i e), za okres trzech miesięcy kalendarzowych. 2)   Okres, o którym mowa w ust. 1, jest okresem poprzedzającym dzień złożenia wniosku o wypłatę należności oraz poprzedzającym dzień wszczęcia postępowania upadłościowego lub następującym po tym dniu”. Artykuł 5 ust. 1 Normele metodologice de aplicare a Legii nr. 200/2006 privind constituirea şi utilizarea Fondului de garantare pentru plata creanţelor salariale (przepisów wykonawczych do ustawy nr 200/2006) z dnia 21 grudnia 2006 r. (Monitorul Oficial al României, cz. I, nr 1038 z dnia 28 grudnia 2006 r., zwanych dalej „przepisami wykonawczymi”) stanowi: „Roszczenia z tytułu wynagrodzenia, o których mowa w art. 13 ust. 1 lit. a), c), d) i e) ustawy [nr 200/2006], dotyczą okresu [trzech] miesięcy kalendarzowych, o których mowa w art. 15 ust. 1 [tej] ustawy, czyli poprzedzających miesiąc, w którym złożono wniosek o przyznanie praw”. Artykuł 7 przepisów wykonawczych stanowi w ust. 1 i 2: „1)   W sytuacji gdy roszczenia pracowników zatrudnionych u pracodawcy, który stał się niewypłacalny, powstały przed miesiącem, w którym zostało wszczęte postępowanie upadłościowe, okres trzech miesięcy kalendarzowych przewidziany w art. 15 ust. 1 ustawy [nr 200/2006] poprzedza dzień wszczęcia postępowania. 2)   W sytuacji gdy roszczenia pracowników zatrudnionych u pracodawcy, który stał się niewypłacalny, powstały po miesiącu, w którym zostało wszczęte postępowanie upadłościowe, okres trzech miesięcy kalendarzowych przewidziany w art. 15 ust. 1 [tej] ustawy przypada po dniu wszczęcia postępowania”. Na mocy art. 47 ust. 1 Legea nr. 76/2002 privind sistemul asigurărilor pentru şomaj şi stimularea ocupării forţei de muncă (ustawy nr 76/2002 o systemie ubezpieczeń na wypadek bezrobocia i o stymulacji zatrudnienia) (Monitorul Oficial al României, cz. I, nr 103 z dnia 6 lutego 2002 r.): „Sumy nienależnie wypłacone z budżetu ubezpieczenia na wypadek bezrobocia oraz wszelkie inne obciążenia budżetu ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, inne niż ze składki na ubezpieczenie za pracę, są odzyskiwane na podstawie decyzji wydanych przez urząd pracy […], które [to decyzje] stanowią tytuły wykonawcze”. Artykuł 731 Legea nr. 500/2002 privind finanțele publice (ustawy nr 500/2002 o finansach publicznych) (Monitorul Oficial al României, cz. I, nr 597 z dnia 13 sierpnia 2002 r.), zmienionej ustawą nr 270/2013, stanowi: „Odzyskiwanie ustalonych przez właściwe organy kontrolne kwot stanowiących szkodę lub nieprawidłową wypłatę środków publicznych podlega, odpowiednio, odsetkom i karom za zwłokę lub dopłatom za zwłokę, stosowanym do dochodów budżetowych, obliczonym za okres od zrealizowania szkody lub wypłaty do odzyskania tych kwot”. Postępowania główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem W dniu 13 marca 2017 r. urząd Ilfov uwzględnił wniosek likwidatora o ustalenie i wypłacenie przez fundusz gwarancyjny kwoty niezaspokojonych roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia za maj, czerwiec i lipiec 2013 r. pracownikom, których pracodawca został postawiony w stan upadłości. Kwota niezaspokojonych roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia IG została ustalona na 1308 lejów rumuńskich (RON) (około 264 EUR) i wypłacona zainteresowanemu (sprawa C‑524/21). W dniu 14 marca 2018 r. urząd w Bukareszcie uwzględnił wniosek likwidatora o ustalenie i wypłacenie przez fundusz gwarancyjny kwoty roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia należnych od niewypłacalnego pracodawcy. W konsekwencji kwota niezaspokojonych roszczeń pracownika IM została ustalona na 3143 RON (około 634 EUR) i wypłacona zainteresowanemu (sprawa C‑525/21). Curtea de Conturi a României (trybunał obrachunkowy Rumunii) decyzją z dnia 6 sierpnia 2019 r. nakazał Agenția Națională pentru Ocuparea Forței de Muncă (krajowemu urzędowi pracy, Rumunia) zastosować środki mające na celu odzyskanie wypłat nienależnie dokonanych przez fundusz gwarancyjny z tytułu zaległych wynagrodzeń należnych od niektórych niewypłacalnych pracodawców w odniesieniu do okresów nieobjętych okresem rozpoczynającym się trzy miesiące przed wszczęciem postępowania upadłościowego wobec tych pracodawców lub kończącym się trzy miesiące bezpośrednio po wszczęciu tego postępowania upadłościowego wobec tych pracodawców, przewidzianym w przepisach art. 15 ust. 1 i 2 ustawy nr 200/2006, w międzyczasie zinterpretowanych przez Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny, Rumunia) w wyroku z dnia 5 marca 2018 r., lub które zostały zgłoszone poza ogólnym terminem przedawnienia. Na mocy zarządzenia prezesa krajowego urzędu pracy z dnia 2 września 2019 r. departamentalne i miejskie urzędy pracy w Rumunii zostały zobowiązane do określenia zakresu szkody poniesionej przez fundusze gwarancyjne i do odzyskania stosownych środków. Decyzją z dnia 6 grudnia 2019 r., wydaną w wykonaniu wspomnianego zarządzenia z dnia 2 września 2019 r., dyrektor wykonawczy urzędu w Bukareszcie nakazał przystąpienie do odzyskiwania należności z tytułu wynagrodzenia nienależnie otrzymanych przez IM (sprawa C‑525/21) za październik i listopad 2017 r., bowiem miesiące te sytuują się poza okresem referencyjnym rozpoczynającym się trzy miesiące przed dniem wszczęcia postępowania upadłościowego wobec jego pracodawcy lub kończącym się trzy miesiące bezpośrednio po dniu wszczęcia postępowania upadłościowego, tj. w dniu 22 stycznia 2015 r. Decyzją z dnia 31 grudnia 2019 r. dyrektor wykonawczy urzędu Ilfov nakazał przystąpienie do odzyskiwania należności z tytułu wynagrodzenia nienależnie otrzymanych przez IG (sprawa C‑524/21) za maj, czerwiec i lipiec 2013 r., powiększonych o odsetki i kary za zwłokę, ze względu na to, że wniosek o przejęcie roszczeń z tytułu wynagrodzenia został złożony przez likwidatora w dniu 8 lutego 2017 r., podczas gdy postępowanie upadłościowe zostało wszczęte w dniu 19 marca 2010 r., tak że omawiane roszczenie z tytułu wynagrodzenia wykraczało poza okres referencyjny rozpoczynający się trzy miesiące przed wszczęciem postępowania upadłościowego wobec jego pracodawcy lub kończący się trzy miesiące bezpośrednio po wszczęciu postępowania upadłościowego. Zarówno IM, jak i IG wnieśli skargi do Tribunalul București (sądu pierwszej instancji w Bukareszcie, Rumunia); pierwszy z nich – na decyzję dyrektora wykonawczego urzędu w Bukareszcie z dnia 6 grudnia 2019 r., a drugi – na decyzję dyrektora wykonawczego urzędu Ilfov z dnia 31 grudnia 2019 r. Wyrokiem z dnia 25 maja 2020 r. Tribunalul București (sąd pierwszej instancji w Bukareszcie) oddalił skargę IG jako bezzasadną. Wyrokiem z dnia 14 lipca 2020 r. sąd ten uwzględnił skargę IM. IG i urząd w Bukareszcie wnieśli apelację od tych wyroków do Curtea de Apel Bucureşti (sądu apelacyjnego w Bukareszcie, Rumunia), który jest sądem odsyłającym. Sąd ten uważa, że w sprawach w postępowaniach głównych powstaje pytanie o zgodność społecznego celu dyrektywy 2008/94 z praktyką administracyjną, która w swojej wykładni uregulowania krajowego kwestionuje wierzytelności z tytułu należności wypłacone uprzednio pracownikom niewypłacalnych pracodawców. Ta praktyka administracyjna ma swoje źródło w orzeczeniu Curtea de Conturi a României (trybunału obrachunkowego Rumunii), wydanym w następstwie wykładni tego uregulowania przyjętej przez Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny), o których to orzeczeniu i wykładni mowa jest w pkt 21 niniejszego wyroku. Sąd odsyłający uważa, że wspomniana praktyka administracyjna stworzyła niekorzystną dla rzeczonych pracowników sytuację prawną, naruszając pewność i bezpieczeństwo stosunków prawnych poprzez zakwestionowanie należności z tytułu wynagrodzenia już wypłaconych tym pracownikom, a także przewidując, bez odpowiedniej podstawy prawnej w porządku krajowym, obowiązek zwrotu pobranych w tym zakresie kwot, wraz z odsetkami i karami za zwłokę. Ponadto sąd ten zastanawia się nad kwestią, czy uregulowanie krajowe rozpatrywane w zawisłych przed nim postępowaniach głównych, które przewiduje odzyskiwanie od pracownika kwot uiszczonych, po upływie terminu przedawnienia, przez fundusz gwarancyjny z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracowników niewypłacalnego pracodawcy, może zostać uznane za przyjęte „w celu uniknięcia nadużyć” w rozumieniu art. 12 lit. a) dyrektywy 2008/94 w zakresie, w jakim zaspokojenie roszczeń pracownika z tytułu wynagrodzenia nastąpiło w wyniku złożenia przez likwidatora pracodawcy wniosku do funduszu gwarancyjnego, a to przy braku jakiegokolwiek działania lub zaniechania ze strony zainteresowanego pracownika. W tych okolicznościach Curtea de Apel Bucureşti (sąd apelacyjny w Bukareszcie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi, identycznymi w sprawach C‑524/21 i C‑525/21: „1) Czy mając na względzie autonomiczne pojęcie »niewypłacalności«, przepisy art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 dyrektywy 2008/94 stoją na przeszkodzie przepisom krajowym dokonującym transpozycji [tej] dyrektywy, [mianowicie] art. 15 ust. 1 i 2 [ustawy nr 200/2006 o utworzeniu i wykorzystaniu funduszu gwarancyjnego na rzecz zaspokojenia roszczeń o zapłatę wynagrodzenia] w związku z art. 7 [przepisów wykonawczych], [w świetle ich wykładni dokonanej przez] Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny) […], zgodnie z którą okres trzech miesięcy, za który roszczenia o zapłatę wynagrodzenia od niewypłacalnego pracodawcy mogą być przejmowane i zaspokajane z funduszu gwarancyjnego, odnosi się wyłącznie do dnia wszczęcia postępowania upadłościowego? 2) Czy przepisy art. 3 [akapit drugi] i art. 4 ust. 2 dyrektywy 2008/94 stoją na przeszkodzie art. 15 ust. 1 i 2 ustawy nr 200/2006 o utworzeniu i wykorzystaniu funduszu gwarancyjnego na rzecz zaspokojenia roszczeń o zapłatę wynagrodzenia w świetle ich wykładni dokonanej przez Înalta Curte de Casație și Justiție (najwyższy sąd kasacyjny) […], zgodnie z którą maksymalny okres trzech miesięcy, za który roszczenia o zapłatę wynagrodzenia od niewypłacalnego pracodawcy mogą być przejmowane i zaspokajane z funduszu gwarancyjnego, mieści się w okresie referencyjnym rozpoczynającym się trzy miesiące bezpośrednio przed wszczęciem postępowania upadłościowego i kończącym się trzy miesiące bezpośrednio po wszczęciu postępowania upadłościowego? 3) Czy krajowa praktyka administracyjna polegająca na odzyskiwaniu od pracowników, na podstawie orzeczenia Curtea de Conturi a României (trybunału obrachunkowego Rumunii) i w braku krajowych przepisów szczególnych zobowiązujących pracownika do zwrotu kwot potencjalnie wypłaconych za okresy, które nie są objęte ramami prawnymi lub które są dochodzone po upływie ustawowego terminu przedawnienia, jest zgodna ze społecznym celem dyrektywy 2008/94 i wymogami art. 12 lit. a) tej dyrektywy? 4) Czy w ramach wykładni pojęcia »nadużyć« zawartego w art. 12 lit. a) dyrektywy 2008/94 czynność polegająca na odzyskaniu od pracownika – w określonym celu zachowania ogólnego terminu przedawnienia – należności z tytułu wynagrodzenia, wypłaconych z funduszu za pośrednictwem likwidatora, stanowi wystarczające i obiektywne uzasadnienie? 5) Czy wykładnia i krajowa praktyka administracyjna, na podstawie których należności z tytułu wynagrodzenia, których zwrotu żąda się od pracowników, są równoznaczne z wierzytelnością podatkową powodującą naliczenie odsetek i kar za zwłokę, są zgodne z przepisami i z celem dyrektywy [2008/94]?”. Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 22 października 2021 r. sprawy C‑524/21 i C‑525/21 zostały połączone w celu łącznego rozpoznania w ramach pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz wydania wyroku. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy przepisy art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1, art. 3 akapit drugi i art. 4 ust. 2 dyrektywy 2008/94 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje, że datą referencyjną dla ustalenia okresu uprawniającego do wypłaty przez instytucję gwarancyjną należności w celu zaspokojenia roszczeń pracowników z tytułu zaległego wynagrodzenia jest dzień wszczęcia postępowania upadłościowego wobec pracodawcy tych pracowników i która to data ogranicza tę wypłatę do okresu trzech miesięcy mieszczących się w okresie referencyjnym rozpoczynającym się trzy miesiące przed wszczęciem postępowania upadłościowego i kończącym się trzy miesiące bezpośrednio po dniu wszczęciu tego postępowania. Należy przypomnieć, że zgodnie art. 1 ust. 1 dyrektywy 2008/94 ma ona zastosowanie do wynikających z umów o pracę lub stosunku pracy roszczeń pracowników wobec pracodawców niewypłacalnych w rozumieniu art. 2 ust. 1 tej dyrektywy. Ten ostatni przepis przewiduje, że dla uznania pracodawcy za niewypłacalnego koniecznie jest, by został zgłoszony wniosek o wszczęcie postępowania zbiorowego w oparciu o niewypłacalność pracodawcy przewidzianego w przepisach ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państwa członkowskiego, obejmującego częściowe lub całkowite zajęcie majątku pracodawcy oraz wyznaczenie syndyka lub osoby wykonującej podobne zadanie oraz by organ, który jest właściwy na mocy wyżej wymienionych przepisów, bądź zadecydował o wszczęciu postępowania, bądź stwierdził definitywne zamknięcie przedsiębiorstwa lub zakładu pracodawcy, jak również brak majątku wystarczającego, by uzasadnić wszczynanie postępowania. Zgodnie z art. 3 akapit pierwszy dyrektywy 2008/94 państwa członkowskie podejmują środki niezbędne, aby instytucje gwarancyjne zapewniły, z zastrzeżeniem art. 4 tej dyrektywy, wypłatę należności z tytułu niezaspokojonych roszczeń pracowników, wynikających z umowy o pracę lub ze stosunku pracy, włączając w to, jeśli stanowi tak prawo krajowe, wypłatę odprawy w związku z ustaniem stosunku pracy. W tym względzie zgodnie z art. 3 akapit drugi dyrektywy 2008/94 roszczenia przejmowane przez instytucję gwarancyjną to roszczenia z tytułu niewypłaconego wynagrodzenia za okres poprzedzający określony dzień ustalony przez państwa członkowskie lub, jeśli ma to zastosowanie, następujący po tym dniu. Tymczasem Trybunał orzekł już, że art. 3 akapit drugi dyrektywy 2008/94 przyznaje państwom członkowskim uprawnienie do określenia daty, przed którą – ewentualnie po której – zawiera się okres, za który roszczenia z tytułu niewypłaconych wynagrodzeń są przejmowane przez instytucję gwarancyjną, i daje państwom członkowskim swobodę w zakresie wskazania właściwej daty (zob. podobnie wyrok z dnia 18 kwietnia 2013 r., Mustafa, C‑247/12, EU:C:2013:256, pkt 39, 41). Tym samym nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie określiło dzień wszczęcia postępowania upadłościowego wobec pracodawcy jako datę referencyjną dla ustalenia przez instytucję gwarancyjną okresu uprawniającego do zaspokojenia roszczeń z tytułu wynagrodzenia pracowników tego pracodawcy. Ponadto z uwagi na to, że w sprawach w postępowaniach głównych ustalono istnienie stosunku pracy i niezaspokojonych roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia, sąd odsyłający zmierza do ustalenia, jaki jest czasowy zakres obowiązku instytucji gwarancyjnej zaspokojenia wspomnianych wierzytelności. Jak orzekł Trybunał, dyrektywa 2008/94 przyznaje państwom członkowskim prawo do ograniczania odpowiedzialności w zakresie wypłat poprzez ustalenie okresu referencyjnego albo gwarancyjnego lub ustalenie pułapów wypłat (wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Guigo, C‑338/17, EU:C:2018:605, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym względzie art. 4 ust. 1 tej dyrektywy stanowi bowiem, że państwa członkowskie są uprawnione do ograniczenia odpowiedzialności instytucji gwarancyjnych określonych w art. 3 tej dyrektywy. Zgodnie z art. 4 ust. 2 akapit pierwszy wspomnianej dyrektywy, jeżeli państwa członkowskie korzystają z prawa określonego w ust. 1, to wskazują długość okresu, za który niezaspokojone roszczenia są zaspokajane przez instytucję gwarancyjną. Jednakże nie może to być okres krótszy niż okres obejmujący wynagrodzenie za trzy ostatnie miesiące stosunku pracy przed dniem określonym w art. 3 akapit drugi lub po nim. Artykuł 4 ust. 2 akapit drugi tej dyrektywy daje również państwom członkowskim możliwość włączenia tego minimalnego okresu trzech miesięcy do okresu referencyjnego, który nie może trwać mniej niż sześć miesięcy. W niniejszej sprawie z wyjaśnień przedstawionych przez sąd odsyłający oraz z uwag na piśmie przedstawionych przez rząd rumuński wynika, że art. 15 ust. 1 i 2 ustawy nr 200/2006 należy rozumieć w ten sposób, że przewiduje on maksymalny okres trzech miesięcy, w ramach którego można uwzględnić niezaspokojone roszczenia z tytułu zaległego wynagrodzenia, przy czym okres ten wpisuje się w okres referencyjny rozpoczynający się trzy miesiące bezpośrednio przed wszczęciem postępowania upadłościowego i kończący się trzy miesiące bezpośrednio następujące po wszczęciu postępowania upadłościowego. Takie uregulowanie krajowe, które ogranicza w ten sposób zaspokojenie przez instytucję gwarancyjną niezaspokojonych roszczeń pracowników do okresu nieprzekraczającego okres rozpoczynający się trzy miesiące przed wszczęciem zbiorowego postępowania upadłościowego lub trzy miesiące następujące bezpośrednio po dniu jego wszczęcia wobec pracodawcy spełnia wymogi przewidziane w szczególności w art. 4 ust. 2 dyrektywy 2008/94. Takie uregulowanie respektuje bowiem wspomniany minimalny trzymiesięczny okres, w ramach którego, na podstawie tego przepisu, instytucja gwarancyjna może dokonać zaspokojenia niezaspokojonych roszczeń, włączając ten okres do okresu referencyjnego odpowiadającemu minimalnemu okresowi sześciu miesięcy przewidzianemu w tym przepisie. W świetle całości powyższych rozważań na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć w następujący sposób: – art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 dyrektywy 2008/94 należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje, że datą referencyjną dla ustalenia okresu uprawniającego do wypłaty przez instytucję gwarancyjną należności w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia jest dzień wszczęcia zbiorowego postępowania upadłościowego wobec pracodawcy tych pracowników, oraz – art. 3 akapit drugi i art. 4 ust. 2 dyrektywy 2008/94 należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które ogranicza wypłatę przez instytucję gwarancyjną należności w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia do trzech miesięcy mieszczących się w okresie referencyjnym rozpoczynającym się trzy miesiące przed dniem wszczęcia zbiorowego postępowania upadłościowego wobec pracodawcy tych pracowników i kończącym się trzy miesiące bezpośrednio następujące po tym dniu. W przedmiocie pytania czwartego Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 12 lit. a) dyrektywy 2008/94 należy interpretować w ten sposób, że przyjęte przez państwo członkowskie przepisy przewidujące odzyskiwanie przez instytucję gwarancyjną od pracownika kwot wypłaconych takiemu pracownikowi po upływie ogólnego terminu przedawnienia w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia mogą stanowić środki konieczne w celu uniknięcia nadużyć w rozumieniu tego przepisu. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 12 lit. a) dyrektywy 2008/94 dyrektywa ta nie narusza prawa państw członkowskich do podjęcia środków koniecznych w celu uniknięcia nadużyć. Na wstępie należy stwierdzić, że o ile sąd odsyłający nie określił ani czasu trwania, ani podstawy prawnej w prawie krajowym ogólnego terminu przedawnienia, o którym mowa w tym pytaniu, ani nie wyjaśnił, w jaki sposób termin ten mógł zostać naruszony w okolicznościach charakteryzujących spory w postępowaniu głównym, o tyle można założyć, że sąd ten rozważa możliwość, iż zgodnie z takim terminem prawo do wypłaty należności z tytułu wynagrodzenia zainteresowanego w sprawie C‑524/21 jest przedawnione, niezależnie od tego, czy terminem tym jest termin pięcioletni sugerowany przez Komisję w jej pisemnych uwagach i zawarty w rumuńskim kodeksie podatkowym, czy też termin trzyletni wspomniany przez rząd rumuński w jego pisemnych uwagach i przewidziany w kodeksie cywilnym. W sprawie C‑524/21 postępowanie upadłościowe zainteresowanego pracodawcy zostało bowiem wszczęte w dniu 19 marca 2010 r., podczas gdy wniosek o zaspokojenie roszczeń z tytułu wynagrodzenia został złożony w dniu 8 lutego 2017 r., czyli prawie siedem lat po wszczęciu tego postępowania upadłościowego. Uściśliwszy powyższe, w niniejszej sprawie, jak wynika z postanowień odsyłających, zgodnie z uregulowaniem krajowym to likwidator niewypłacalnego pracodawcy, nie zaś uprawniony, czyli zainteresowany pracownik, składa do urzędu pracy wniosek o wypłatę należności z funduszu gwarancyjnego w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia. W tych okolicznościach, w których jest wykluczone, by pracownik działał w złej wierze lub by mógł zostać pociągnięty do odpowiedzialności za czynności podjęte przez likwidatora poza ramami prawnymi w celu odzyskiwania należności wypłaconych w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu wynagrodzenia, przewidziane przez to uregulowanie odzyskiwanie kwot, które zgodnie z tym uregulowaniem zostałyby nienależnie wypłacone z tego tytułu, nie może skutkować unikaniem nadużycia ze strony pracownika. Ponadto sąd odsyłający nie przedstawił w postanowieniach odsyłających innych informacji, w szczególności dotyczących działań lub zaniechań zainteresowanych pracowników, mogących wyjaśnić, w jaki sposób okoliczność, że pracownicy otrzymali wypłaty z funduszu gwarancyjnego w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia, do których otrzymania ostatecznie nie byli uprawnieni, ponieważ ich prawo do tych wypłat uległo przedawnieniu, może w niniejszej sprawie stanowić nadużycie ze strony tych pracowników. W świetle powyższych rozważań na pytanie czwarte należy odpowiedzieć, że art. 12 lit. a) dyrektywy 2008/94 należy interpretować w ten sposób, że przyjęte przez państwo członkowskie przepisy przewidujące odzyskiwanie przez instytucję gwarancyjną od pracownika kwot, wypłaconych takiemu pracownikowi po upływie ogólnego terminu przedawnienia w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia, w braku jakiegokolwiek działania lub zaniechania, które można przypisać danemu pracownikowi, nie mogą stanowić środków koniecznych w celu uniknięcia nadużyć w rozumieniu tego przepisu. W przedmiocie pytań trzeciego i piątego Poprzez pytania trzecie i piąte, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywę 2008/94 należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie stosowaniu uregulowania podatkowego państwa członkowskiego w celu odzyskiwania od pracowników kwot nienależnie uiszczonych przez instytucję gwarancyjną w celu zaspokojenia roszczeń pracowników z tytułu zaległego wynagrodzenia, wraz z odsetkami i karami za zwłokę, za okresy niewłączone do okresu określonego przez uregulowanie krajowe tego państwa i wskazanych w pytaniach pierwszym i drugim, lub dochodzonych poza ogólnym terminem przedawnienia. Co się tyczy zasad odzyskiwania kwot, które zgodnie z mającymi zastosowanie uregulowaniami krajowymi wdrażającymi dyrektywę 2008/94 zostały nienależnie wypłacone przez instytucję gwarancyjną, należy na wstępie stwierdzić, że dyrektywa ta nie zawiera żadnego przepisu, który regulowałby kwestię, czy państwa członkowskie mogą przewidzieć takie odzyskiwanie należności od pracowników i na jakich warunkach, w szczególności proceduralnych, takie odzyskiwanie należności może zostać przeprowadzone. Artykuły 4, 5 i 12 dyrektywy 2008/94, które pozwalają państwom członkowskim nie tylko na określenie zasad organizacji, finansowania i funkcjonowania instytucji gwarancyjnej, lecz także na ograniczenie w pewnych okolicznościach ochrony, którą ma ona zapewnić pracownikom, nie przewidują bowiem ograniczenia możliwości odzyskiwania należności przez państwa członkowskie kwot, które zgodnie z mającymi zastosowanie uregulowaniami krajowymi wdrażającymi dyrektywę 2008/94 zostały nienależnie wypłacone (zob. analogicznie wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Visciano, C‑69/08, EU:C:2009:468, pkt 38). W tej sytuacji państwa członkowskie dysponują w tym względzie co do zasady swobodą ustanawiania w prawie krajowym zasad, w szczególności proceduralnych, jedynie w zakresie, w jakim przepisy te nie są mniej korzystne niż te, które dotyczą podobnych spraw o charakterze krajowym (zasada równoważności), jak również w jakim ich ukształtowanie nie może czynić praktycznie niemożliwym lub zbyt utrudnionym wykonywanie uprawnień nadanych dyrektywą 2008/94 (zasada skuteczności) (zob. podobnie wyroki: z dnia 18 września 2003 r., Pflücke, C‑125/01, EU:C:2003:477, pkt 34; z dnia 16 lipca 2009 r., Visciano, C‑69/08, EU:C:2009:468, pkt 39). O ile pytania trzecie i piąte dotyczą warunków odzyskiwania od pracowników należności uiszczonych przez instytucję gwarancyjną w celu zaspokojenia roszczeń pracowników z tytułu zaległego wynagrodzenia, a nie wykonywania przez pracowników prawa do świadczeń przewidzianych w dyrektywie 2008/94 jako takiego, o tyle wspomniane warunki odzyskiwania należności mogą kolidować ze skutecznym wykonywaniem tego prawa i mieć wpływ na zakres tego prawa. W konsekwencji wymogi wynikające z zasad równoważności i skuteczności, o których mowa w poprzednim punkcie, powinny znaleźć zastosowanie w sprawach w postępowaniach głównych. W tym względzie, co się tyczy w pierwszej kolejności zasady równoważności, jak wynika z orzecznictwa przypomnianego w pkt 54 niniejszego wyroku, zasada ta stoi na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie przewidziało zasady, w szczególności proceduralne, mniej korzystne dla środków służących odzyskiwaniu świadczeń, których przyznanie jest uregulowane lub zakreślone w prawie Unii, niż zasady mające zastosowanie do środków służących odzyskiwaniu świadczeń o podobnym charakterze, których przyznanie jest uregulowane lub zakreślone wyłącznie przez prawo krajowe. W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że – jak wynika z postanowień odsyłających – odzyskiwanie należności będące przedmiotem postępowań głównych odbywa się na podstawie przepisów krajowych dotyczących odzyskiwania długów podatkowych, ponieważ przepisy te są w niniejszej sprawie stosowane przez analogię. Tymczasem w zakresie, w jakim prawa gwarantowane przez dyrektywę 2008/94, której społeczny cel polega na zagwarantowaniu wszystkim pracownikom minimalnego poziomu ochrony na szczeblu Unii Europejskiej w przypadku niewypłacalności pracodawcy (zob. podobnie wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Guigo, C‑338/17, EU:C:2018:605, pkt 28), należą do dziedziny prawa ochrony socjalnej pracowników, do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy warunki odzyskiwania należności stosowane w sprawach w postępowaniach głównych nie są mniej korzystne dla pracowników niż warunki odzyskiwania innych podobnych świadczeń należnych na podstawie przepisów krajowych należących do tej dziedziny. Dla celów tego porównania sąd odsyłający powinien uwzględnić okoliczność, czy pracownicy chcący sprzeciwić się odzyskiwaniu kwot, które zostały im wypłacone na podstawie dyrektywy 2008/94, nie znajdują się w niekorzystnej sytuacji w porównaniu z tymi, których dotyczyłoby postępowanie w sprawie odzyskiwania kwot o podobnym charakterze, których przyznanie jest uregulowane w prawie krajowym. Jak wskazał w istocie rzecznik generalny w pkt 59 opinii, w tym celu można w szczególności uwzględnić możliwość zwrotu nienależnego świadczenia, dobrą wiarę osoby, która miała nienależnie otrzymać kwotę, oraz początek okresu naliczania odsetek za zwłokę. Co się tyczy w drugiej kolejności zasady skuteczności, należy przypomnieć, że ustalenie rozsądnych terminów pod rygorem przedawnienia jest co do zasady z nią zgodne, ponieważ stanowi zastosowanie zasady pewności prawa (zob. podobnie wyroki: z dnia 18 września 2003 r., Pflücke, C‑125/01, EU:C:2003:477, pkt 36; z dnia 16 lipca 2009 r., Visciano, C‑69/08, EU:C:2009:468, pkt 43). W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że – jak wskazał w istocie rzecznik generalny w pkt 63 opinii – stosowanie uregulowania krajowego dotyczącego odzyskiwania od pracowników kwot nienależnie wypłaconych przez instytucję gwarancyjną w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia nie czyni niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania przez nich prawa do żądania wypłaty kwot należnych z tytułu zaległych wynagrodzeń od instytucji gwarancyjnej. W szczególności zasady omawianego postępowania w sprawie odzyskiwania należności nie mogą w konsekwencji prowadzić do sytuacji, w której ewentualne prawa pracowników do wypłaty należności w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia, które byłyby im rzeczywiście należne, byłyby z kolei przedawnione. W tym względzie należy podkreślić, że spory w postępowaniach głównych charakteryzują się tym, że zasadność wniosków o wypłatę należności w celu zaspokojenia roszczeń pracowników z tytułu zaległego wynagrodzenia jest kwestionowana głównie z tego względu, że roszczenia te nie wpisują się w okres referencyjny ustalony w przepisach krajowych na podstawie art. 4 ust. 2 dyrektywy 2008/94. Nie jest zatem wykluczone, że pracownicy ci mieli prawo do zaspokojenia przez instytucję gwarancyjną swych roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia w wysokości odpowiadającej okresowi wpisującemu się w ten okres referencyjny, przy założeniu, że roszczenia te rzeczywiście pozostaną niezaspokojone, i że wypłata należności zostałaby im przyznana, gdyby likwidator we wniosku, który złożył w tym celu, prawidłowo wskazał te okresy, podczas gdy złożenie takiego wniosku mogłoby nie być już możliwe pod względem prawnym lub praktycznym w chwili, gdy pracownicy dowiedzieli się o decyzji w sprawie odzyskiwania należności, w szczególności ze względu na ewentualny upływ ogólnego terminu przedawnienia. W takiej sytuacji, o ile Trybunał uznał w tej kwestii za zgodne z prawem Unii ustalenie rozsądnych terminów przedawnienia, a ogólny termin przedawnienia przewidziany w prawie rumuńskim, taki jak wskazany w pkt 47 niniejszego wyroku, wydaje się co do zasady rozsądny, o tyle pracownicy nie byliby jednak ostatecznie w stanie skorzystać z praw przyznanych im przez dyrektywę 2008/94, która to sytuacja jest sprzeczna z zasadą skuteczności, czego zweryfikowanie należy jednak do sądu odsyłającego. Co się tyczy przewidzianego w rozpatrywanych przepisach krajowych obowiązku zapłaty odsetek i kar za zwłokę przez pracowników, należy stwierdzić, że – jak wskazał w istocie rzecznik generalny w pkt 64 opinii – zasada skuteczności wymaga, by ewentualna zapłata tych odsetek i kar za zwłokę nie naruszała w żaden sposób ochrony przyznanej pracownikom przez dyrektywę 2008/94, w szczególności nie podważając, w okolicznościach wskazanych w pkt 64 niniejszego wyroku, minimalnego poziomu ochrony przewidzianego w art. 4 ust. 2 tej dyrektywy. Gdyby bowiem ustalono, że pracownicy mieli w przypadku złożenia prawidłowego wniosku prawo do wypłaty zasadniczo tej samej kwoty co kwota, która została im faktycznie wypłacona w następstwie złożenia błędnego wniosku przez likwidatora, podczas gdy ewentualna niemożność złożenia jeszcze prawidłowego wniosku jest sprzeczna z zasadą skuteczności, pracownicy ci powinni rzeczywiście mieć możliwość pełnego korzystania z prawa do zaspokojenia przysługujących im roszczeń z tytułu niewypłaconego wynagrodzenia w granicach przewidzianych w art. 3 i art. 4 ust. 2 dyrektywy 2008/94 i w danym wypadku w prawie krajowym. W związku z tym w sprawach w postępowaniach głównych odzyskanie już wypłaconej kwoty, powiększonej o odsetki i kary za zwłokę, musiałoby prowadzić do naruszenia praw, jakie zainteresowani pracownicy mogą wywodzić z art. 3 i 4 dyrektywy 2008/94, obniżając ostatecznie całkowitą kwotę należną im na podstawie roszczeń z tytułu wynagrodzenia poniżej przewidzianych w nich minimalnych granic. Biorąc pod uwagę całość powyższych rozważań, na pytania trzecie i piąte należy odpowiedzieć, że dyrektywę 2008/94, w świetle zasad równoważności i skuteczności, należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie stosowaniu uregulowania podatkowego państwa członkowskiego w celu odzyskiwania od pracowników kwot nienależnie uiszczonych przez instytucję gwarancyjną w celu zaspokojenia roszczeń pracowników z tytułu zaległego wynagrodzenia, wraz z odsetkami i karami za zwłokę, za okresy niewłączone do okresu referencyjnego przewidzianego przez uregulowanie tego państwa, wskazanych w pytaniach pierwszym i drugim, lub dochodzonych poza ogólnym okresem przedawnienia, jeżeli: – warunki odzyskiwania należności przewidziane w tym uregulowaniu krajowym są mniej korzystne dla pracowników niż warunki odzyskiwania świadczeń należnych na podstawie przepisów krajowych z zakresu prawa ochrony socjalnej lub – stosowanie rozpatrywanego uregulowania krajowego czyni niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym dla zainteresowanych pracowników żądanie wypłaty należnych kwot w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia przez instytucję gwarancyjną lub też zapłata odsetek i kar za zwłokę, przewidzianych we wspomnianym uregulowaniu krajowym, wpływa na ochronę przyznaną pracownikom zarówno w dyrektywie 2008/94, jak i w przepisach krajowych wykonujących tę dyrektywę, w szczególności poprzez naruszenie minimalnego poziomu ochrony przewidzianego w art. 4 ust. 2 wspomnianej dyrektywy. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:   1) Artykuł 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/94/WE z dnia 22 października 2008 r. w sprawie ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy należy interpretować w ten sposób, że: nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które przewiduje, że datą referencyjną dla ustalenia okresu uprawniającego do wypłaty należności przez instytucję gwarancyjną w celu zaspokojenia roszczeń pracowników z tytułu zaległego wynagrodzenia jest data wszczęcia zbiorowego postępowania upadłościowego wobec pracodawcy tych pracowników.   2) Artykuł 3 akapit drugi i art. 4 ust. 2 dyrektywy 2008/94 należy interpretować w ten sposób, że: nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które ogranicza wypłatę przez instytucję gwarancyjną należności w celu zaspokojenia roszczeń pracowników z tytułu zaległego wynagrodzenia do trzech miesięcy mieszczących się w okresie referencyjnym rozpoczynającym się trzy miesiące przed dniem wszczęcia zbiorowego postępowania upadłościowego wobec pracodawcy tych pracowników i kończącym się trzy miesiące bezpośrednio następujące po tym dniu.   3) Artykuł 12 lit. a) dyrektywy 2008/94 należy interpretować w ten sposób, że: że przyjęte przez państwo członkowskie przepisy przewidujące odzyskiwanie przez instytucję gwarancyjną od pracownika kwot wypłaconych takiemu pracownikowi po upływie ogólnego terminu przedawnienia w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia, w braku jakiegokolwiek działania lub zaniechania, które można przypisać danemu pracownikowi, nie mogą stanowić środków koniecznych w celu uniknięcia nadużyć w rozumieniu tego przepisu.   4) Dyrektywę 2008/94, w świetle zasad równoważności i skuteczności, należy interpretować w ten sposób, że: stoi ona na przeszkodzie stosowaniu uregulowania podatkowego państwa członkowskiego w celu odzyskiwania od pracowników kwot nienależnie uiszczonych przez instytucję gwarancyjną w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia, wraz z odsetkami i karami za zwłokę, za okresy niewłączone do okresu referencyjnego przewidzianego przez ustawodawstwo tego państwa, wskazanych w pytaniach pierwszym i drugim, lub dochodzonych poza ogólnym okresem przedawnienia, jeżeli: – warunki odzyskiwania należności przewidziane w tym uregulowaniu krajowym są mniej korzystne dla pracowników niż warunki odzyskiwania świadczeń należnych na podstawie przepisów krajowych z zakresu prawa ochrony socjalnej lub – stosowanie rozpatrywanego uregulowania krajowego czyni niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym dla zainteresowanych pracowników żądanie wypłaty należnych kwot przez instytucję gwarancyjną w celu zaspokojenia roszczeń z tytułu zaległego wynagrodzenia lub też zapłaty odsetek i kar za zwłokę, przewidzianych we wspomnianym uregulowaniu krajowym, wpływa na ochronę przyznaną pracownikom zarówno w dyrektywie 2008/94, jak i w przepisach krajowych wykonujących tę dyrektywę, w szczególności poprzez naruszenie minimalnego poziomu ochrony przewidzianego w art. 4 ust. 2 wspomnianej dyrektywy.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: rumuński.