C-530/20

OPINIA UZUPEŁNIAJĄCA RZECZNIKA GENERALNEGO MACIEJA SZPUNARA przedstawiona w dniu 9 czerwca 2022 r. ( ) Sprawa C‑530/20 SIA „EUROAPTIEKA” przy udziale: Ministru kabinets [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Latvijas Republikas Satversmes tiesa (trybunał konstytucyjny, Łotwa)] Odesłanie prejudycjalne – Produkty lecznicze stosowane u ludzi – Reklama produktów leczniczych – Reklama zachęcająca do zakupu produktów leczniczych ze względu na ich cenę – Specjalna wyprzedaż lub sprzedaż w pakiecie z innymi produktami leczniczymi, w tym po obniżonej cenie, lub z innymi wyrobami I. Wstęp 1. W niniejszej sprawie Latvijas Republikas Satversmes tiesa (trybunał konstytucyjny, Łotwa) zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni dyrektywy 2001/83/WE ( ) w celu wyjaśnienia w szczególności, czy – mając na względzie charakter i zakres harmonizacji dokonanej przez tę dyrektywę – państwo członkowskie może zakazać rozpowszechniania informacji zachęcających do zakupu produktów leczniczych nie tylko wtedy, gdy informacje te dotyczą konkretnego produktu leczniczego, ale również wtedy, gdy dotyczą ogólnie produktów leczniczych wydawanych bez recepty. 2. Pierwszą opinię w tej sprawie przedstawiłem w dniu 9 grudnia 2021 r., a następnie zamknięto ustny etap postępowania. 3. W dniu 13 stycznia 2022 r. czwarta izba Trybunału, uznając, że kwestia wpływu wyroków A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet) ( ) i DocMorris ( ) na odpowiedź na pytania prejudycjalne zadane w niniejszej sprawie wymaga rozpatrzenia przez skład orzekający złożony z większej liczby sędziów, postanowiła zwrócić się do Trybunału w celu przydzielenia sprawy takiemu składowi orzekającemu na podstawie art. 60 § 3 jego regulaminu postępowania. 4. W dniu 1 lutego 2022 r. Trybunał postanowił przydzielić niniejszą sprawę wielkiej izbie. 5. Postanowieniem z dnia 2 marca 2022 r. EUROAPTIEKA ( ), Trybunał (wielka izba) postanowił o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo i wezwał zainteresowanych, o których mowa w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, do wzięcia udziału w nowej rozprawie. II. Ramy prawne A.   Przepisy prawa Unii 6. Artykuły 86–100 dyrektywy 2001/83 dotyczące reklamy produktów leczniczych znajdują się w tytułach VIII i VIIIa, zatytułowanych, odpowiednio, „Reklama” oraz „Informacja i reklama”. 7. Artykuł 86 ust. 1 tej dyrektywy stanowi: „Do celów niniejszego tytułu »reklama produktów leczniczych« obejmuje dowolną formę obwoźnej informacji, działalności agitacyjnej lub motywowania ukierunkowanego na zachęcanie do przepisywania, dostarczania, sprzedaży lub konsumpcji produktów leczniczych; w szczególności obejmuje: – reklamę produktów leczniczych adresowaną do ogółu społeczeństwa, […]”. 8. Artykuł 87 ust. 3 wspomnianej dyrektywy stanowi w szczególności, że „[r]eklama produktu leczniczego […] zachęca do racjonalnego stosowania produktu leczniczego poprzez przedstawianie go w sposób obiektywny i bez wyolbrzymiania jego właściwości”. 9. Artykuł 90 rzeczonej dyrektywy zawiera wykaz elementów, których nie może zawierać reklama na temat produktu leczniczego adresowana do ogółu społeczeństwa. B.   Prawo łotewskie 10. Ustęp 18.12 Ministru kabineta noteikumi Nr. 378 „Zāļu reklamēšanas kārtība un kārtība, kādā zāļu ražotājs ir tiesīgs nodot ārstiem bezmaksas zāļu paraugus” (dekretu nr 378 rady ministrów w sprawie zasad dotyczących reklamy produktów leczniczych oraz oferowania lekarzom bezpłatnych próbek produktów leczniczych przez producenta produktów leczniczych) z dnia 17 maja 2011 r. (Latvijas Vēstnesis, 2011, nr 78) (zwany dalej „zaskarżonym przepisem”) stanowi: „Zabrania się umieszczania w reklamie produktu leczniczego adresowanej do ogółu społeczeństwa informacji zachęcających do zakupu produktu leczniczego uzasadniających potrzebę zakupu produktu leczniczego jego ceną, ogłaszających specjalną wyprzedaż lub wskazujących, że produkt leczniczy jest sprzedawany w pakiecie z innymi produktami leczniczymi (w tym po obniżonej cenie) lub innymi wyrobami”. III. Postępowanie przed Trybunałem 11. W odpowiedzi na wezwanie skierowane do zainteresowanych stron, o których mowa w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, SIA „EUROAPTIEKA”, rząd łotewski i Komisja Europejska odpowiedziały na wymagające odpowiedzi ustnej pytania, jakie skierował do nich Trybunał, na rozprawie, która odbyła się w dniu 22 marca 2022 r. Na tym etapie postępowania zainteresowani mieli możliwość przedstawienia po raz drugi, tym razem ustnie, swoich uwag w przedmiocie pytań prejudycjalnych zadanych przez sąd odsyłający: „1) Czy działalność, o której mowa w zaskarżonym przepisie, należy uznać za reklamę produktów leczniczych w rozumieniu tytułu VIII dyrektywy 2001/83, zatytułowanego »Reklama«? 2) Czy art. 90 dyrektywy 2001/83 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie obowiązywaniu przepisów państwa członkowskiego, które rozszerzają listę zakazanych sposobów reklamy i nakładają surowsze ograniczenia niż te wyraźnie wskazane w art. 90 tej dyrektywy? 3) Czy należy uznać, że zaskarżony w postępowaniu głównym ogranicza reklamę produktów leczniczych w celu promowania racjonalnego stosowania tych produktów w rozumieniu art. 87 ust. 3 dyrektywy 2001/83?”. IV. Analiza 12. Moja analiza pierwszego pytania prejudycjalnego skłoniła mnie zasadniczo do uznania, że dowolna forma obwoźnej informacji, działalności agitacyjnej lub motywowania ukierunkowanego na zachęcanie do przepisywania, dostarczania, sprzedaży lub konsumpcji produktów leczniczych może wchodzić w zakres pojęcia „reklamy produktów leczniczych” w rozumieniu art. 86 ust. 1 dyrektywy 2001/83 również wówczas, gdy informacje te dotyczą nie konkretnego produktu leczniczego, ale ogółu produktów leczniczych wydawanych bez recepty lub – używając terminologii stosowanej przez zainteresowanych na rozprawie – „nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych” ( ). 13. Ponadto w ramach analizy tego pytania odróżniłem niniejszą sprawę od spraw, w których zapadły wyrok A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), wydany pięć dni przed wydaniem postanowienia o wystąpieniu z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie, oraz wyrok DocMorris, wydany po złożeniu tego wniosku do Trybunału ( ). 14. W świetle rozważań przedstawionych w mojej pierwszej opinii w niniejszej opinii ograniczę się do rozwinięcia pytań i zagadnień, które były dyskutowane podczas rozprawy. 15. W odpowiedzi na pytanie Trybunału zadane na rozprawie EUROAPTIEKA wskazała bowiem, że jej zdaniem dyrektywa 2001/83 ma zastosowanie wyłącznie w przypadku, gdy reklama jest ukierunkowana na zachęcanie do sprzedaży produktów leczniczych, a w świetle pkt 50 wyroku A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), pod warunkiem że chodzi o oznaczone (zidentyfikowane indywidualnie) produkty lecznicze. W tym względzie podniosła ona, że poprzez dyrektywę 2001/83 prawodawca Unii nie dokonał pełnej harmonizacji w zakresie reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych i że w konsekwencji taka reklama może wchodzić w zakres stosowania dyrektywy 2005/29/WE ( ). 16. Natomiast rząd łotewski i Komisja są zasadniczo zdania, że o ile państwa członkowskie nie są upoważnione do całkowitego zakazania reklamy produktów leczniczych niewymagających recepty, o tyle muszą one jednak zapewnić, zgodnie z dyrektywą 2001/83, aby działalność reklamowa nie sprzyjała nieracjonalnemu stosowaniu produktów leczniczych. Czyniąc to, państwo członkowskie powinno, zdaniem Komisji, wziąć pod uwagę nawyki lub zwyczaje w danym państwie członkowskim. Kierując się tym tokiem rozumowania, rząd łotewski wskazał, że organy krajowe otrzymały od podmiotów gospodarczych i konsumentów skargi dotyczące działalności reklamowej SIA EUROAPTIEKA, jaką spółka ta jako jedyna stosowała. 17. Przedmiotem dyskusji podczas rozprawy były zatem trzy główne zagadnienia, z których pierwsze dotyczy kwestii, czy dyrektywa 2001/83, rozpatrywana w świetle pkt 50 wyroku A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), dotyczy również reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych; drugie – czy poza zakazami dotyczącymi niektórych kategorii produktów leczniczych dyrektywa ta określa również kryteria dotyczące treści reklamy takich produktów leczniczych; a trzecie – czy taka reklama wchodzi nie w zakres stosowania wspomnianej dyrektywy, lecz wyłącznie w zakres stosowania dyrektywy 2005/29 ( ). A.   W przedmiocie stosowania dyrektywy 2001/83 do reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych 18. W mojej pierwszej opinii, mając na uwadze z jednej strony jednoznaczne wnioski wynikające z wykładni językowej, systemowej i celowościowej dyrektywy 2001/83, a z drugiej strony elementy odróżniające niniejszą sprawę od spraw, w których wydano wyroki A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet) i DocMorris, zaproponowałem, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne odpowiedzieć twierdząco. W myśl tej propozycji reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych również może wchodzić w zakres stosowania tej dyrektywy. Ograniczę się zatem do przedstawienia kilku dodatkowych uwag, które nawiązują do pkt 50 wyroku A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet). 1. W przedmiocie wyroku A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet) 19. Dla przypomnienia: Trybunał uznał w pkt 50 wyroku A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), że „art. 86–100 dyrektywy 2001/83, które wchodzą w skład [tytułów VIII i VIIIa tej dyrektywy] regulują treść przekazu reklamowego oraz sposoby reklamowania określonych produktów leczniczych, lecz nie regulują reklamy usług sprzedaży produktów leczniczych przez Internet”. 20. Choć Trybunał zestawił w ten sposób reklamę „określonych produktów leczniczych” z reklamą „usług sprzedaży produktów leczniczych przez Internet”, wykładni tego punktu nie można jednak dokonywać w ten sposób, że w świetle prawa Unii akcja reklamowa przyjmuje koniecznie formę albo reklamy mającej na celu promowanie określonego produktu leczniczego (pierwsza kategoria), albo reklamy mającej na celu promowanie usług związanych z produktami leczniczymi (druga kategoria). Moim zdaniem istnieje bowiem trzecia kategoria akcji reklamowych, których dyrektywa 2001/83 nie może pominąć, a mianowicie kategoria bezpośrednio ukierunkowana na zachęcanie do przepisywania, dostarczania, sprzedaży lub konsumpcji nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. W przeciwieństwie do reklamy usług (druga kategoria) ta trzecia kategoria reklamy, podobnie jak reklama określonego produktu leczniczego (pierwsza kategoria), wchodzi w zakres stosowania tej dyrektywy. 21. Okoliczność, że w wyroku A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet) Trybunał nie odniósł się do tej trzeciej kategorii akcji reklamowych, wynika z faktu, że w tej sprawie sąd odsyłający zastanawiał się nad zgodnością z prawem Unii zakazu, w szczególności, prowadzenia akcji reklamowej, którą Trybunał uznał w świetle tego prawa nie za „reklamę produktów”, lecz za „reklamę usług” ( ). 22. W pkt 48 wyroku A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet) Trybunał stwierdził bowiem, że z postanowienia odsyłającego wynika, iż usługodawca, którego dotyczy postępowanie główne, „prowadzi kampanię reklamową o różnorakiej formie i znacznym zasięgu dotyczącą jego usług sprzedaży przez Internet” ( ). To właśnie w świetle tego stwierdzenia Trybunał uznał, że nie należy uwzględniać tytułów VIII i VIIIa dyrektywy 2001/83 ( ), ponieważ przepisy, które wchodzą w skład tych tytułów, regulują treść przekazu reklamowego oraz sposoby reklamowania określonych produktów leczniczych, lecz nie regulują reklamy usług sprzedaży produktów leczniczych przez Internet ( ). 23. Dla pełności wywodu pragnę zauważyć, że w sprawie zakończonej wyrokiem A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet) chodziło, zdaniem Trybunału, o dokonanie wykładni prawa Unii, tak aby sąd odsyłający mógł ocenić zgodność z tym prawem stosowania uregulowania krajowego w czterech różnych przypadkach ( ). 24. Chociaż Trybunał dokonał rozróżnienia między tymi czterema przypadkami, to w części wyroku poświęconej pierwszemu przypadkowi przedstawił uwagę ogólną, że nie należy uwzględniać tytułów VIII i VIIIa dyrektywy 2001/83. Trybunał wskazał, że ta ogólna uwaga jest konieczna w celu udzielenia odpowiedzi na pierwszą część przedstawionego pytania” ( ). Ta ogólna uwaga nie została jednak powtórzona w tych punktach owego wyroku, które dotyczą innych przypadków. 25. Można to próbować tłumaczyć na dwa sposoby: Trybunał uznał, iż jedynie pierwszy przypadek zawierał w sobie element reklamowy, lub że, zdaniem Trybunału, ta uwaga o charakterze ogólnym znajduje zastosowanie do każdego przypadku, który można uznać za „akcję reklamową” i nie ma potrzeby jej powtarzania. 26. Jednakże okoliczność, że wyrok A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet) może być różnie odczytywany, nie zmienia faktu, że Trybunał wyszedł z założenia, iż (druga) kategoria akcji reklamowych mających na celu promowanie usług sprzedaży produktów leczniczych nie wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2001/83. Z wyroku tego nie wynika jednak, że dyrektywa ta nie ma zastosowania do (trzeciej) kategorii akcji reklamowych, które są bezpośrednio ukierunkowane na zachęcanie do przepisywania, dostarczania, sprzedaży lub konsumpcji nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. 27. Jak można rozróżnić te dwie kategorie akcji reklamowych? Wyrok DocMorris, w którym odwołano się do pkt 50 wyroku A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet) pozwala nakreślić kontury obu tych kategorii. 2. W przedmiocie wyroku DocMorris 28. Dla przypomnienia: w wyroku DocMorris Trybunał uznał, że akcja reklamowa w postaci gry promocyjnej umożliwiającej uczestnikom wygranie przedmiotów codziennego użytku innych niż produkty lecznicze – przy czym udział w tej grze był uzależniony od przysłania zamówienia na produkt leczniczy stosowany u ludzi, wydawany na receptę lekarską, wraz z tą receptą – nie jest objęta zakresem stosowania przepisów tytułu VIII dyrektywy 2001/83. Trybunał zauważył przy tym, że taka akcja reklamowa ma na celu wywieranie wpływu nie na dokonywany przez klienta wybór danego produktu leczniczego, lecz na wybór apteki, w której klient kupi ten produkt leczniczy, przy czym ten drugi wybór następuje po pierwszym ( ). 29. Ponieważ rozpatrywana w tym wyroku akcja reklamowa była uzależniona od uprzedniego uzyskania recepty lekarskiej pod kontrolą osób uprawnionych do przepisywania danych produktów leczniczych, wnioskuję z tego, że dla Trybunału celem akcji reklamowej nie było wywarcie wpływu także na decyzję klienta o zakupie jednego lub więcej produktów leczniczych. W związku z tym wspomniana akcja reklamowa nie była w stanie zachęcić do nieracjonalnego stosowania produktów leczniczych ( ). 30. Z drugiej strony, jak zauważyła w innym kontekście rzecznik generalna J. Kokott, wprawdzie produkty lecznicze niewymagające recepty mogą być nabywane również za namową lekarza, jednak decyzja co do ich zakupu będzie często należeć do samego konsumenta końcowego, dlatego też reklama tych leków jest również skierowana do konsumentów końcowych ( ). Aby zapobiegać nieracjonalnemu stosowaniu leków niewymagających recepty, taka reklama skierowana do konsumentów powinna wchodzić w zakres stosowania dyrektywy 2001/83. Ponadto uznanie, że zakresem stosowania tej dyrektywy jest objęta wyłącznie reklama określonego produktu leczniczego, z praktycznego punktu widzenia znacznie ograniczyłoby zakres stosowania ratione personae przepisów tytułów VIII i VIIIa tej dyrektywy. Taka reklama, ukierunkowana na określony produkt leczniczy, jest co do zasady stosowana przez przedsiębiorstwa, które produkują ten lek. Opowiadając się za wykładnią pozwalającą na przyjęcie racjonalnie szerokiego zakresu podmiotowego stosowania tych przepisów, Trybunał wyjaśnił jednak, że definicja pojęcia „reklamy produktów leczniczych” zawarta w art. 86 ust. 1 tej dyrektywy kładzie wyraźnie akcent na cel przekazu i nie zawiera żadnych wskazań co do osoby, która rozpowszechnia daną informację ( ). 31. Z powyższego wynika, jak wskazałem w mojej pierwszej opinii ( ), że zakresem stosowania dyrektywy 2001/83 jest objęta także akcja reklamowa ukierunkowana na zachęcanie do przepisywania, dostarczania, sprzedaży lub konsumpcji nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych, jeżeli może ona wpłynąć na decyzję konsumenta o zakupie produktu leczniczego, a zatem może sprzyjać nieracjonalnemu używaniu produktów leczniczych. B.   W przedmiocie harmonizacji dokonanej dyrektywą 2001/83 w dziedzinie reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych 32. Należy obecnie zbadać drugie pytanie prejudycjalne dyskutowane na rozprawie, mianowicie czy poza zakazami dotyczącymi niektórych kategorii produktów leczniczych dyrektywa 2001/83 określa również kryteria, jakie powinna spełniać reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. Do celów tej analizy należy w pierwszej kolejności zbadać zakres pozytywnej harmonizacji dokonanej przez prawodawcę Unii poprzez tę dyrektywę, a następnie podjąć próbę zidentyfikowania tych kryteriów. 1. W przedmiocie pozytywnej harmonizacji w dziedzinie reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych 33. Artykuł 88 ust. 1 dyrektywy 2001/83 zobowiązuje państwa członkowskie do zakazania adresowanej do ogółu społeczeństwa reklamy produktów leczniczych, które mogą być wydawane wyłącznie na receptę, oraz produktów zawierających substancje określone na mocy umów międzynarodowych jako psychotropowe lub odurzające. Artykuł 88 ust. 2 tej dyrektywy zezwala na reklamę adresowaną do ogółu społeczeństwa w odniesieniu do produktów leczniczych, które nie wymagają recepty ( ). 34. Z dwóch powyższych przepisów można wywnioskować, że państwa członkowskie nie mogą zakazać wszelkiej reklamy dotyczącej sprzedaży korespondencyjnej produktów leczniczych, które nie wymagają recepty ( ). 35. W tych okolicznościach powstaje zatem pytanie, czy dyrektywa 2001/83 ogranicza się do zapewnienia prawa do reklamy produktów leczniczych dostępnych bez recepty bez określania kryteriów, jakie powinna spełniać treść tej reklamy. 36. Z dogmatycznego punktu widzenia interes w usunięciu rozbieżności między środkami stosowanymi przez państwa członkowskie, w braku uregulowania prawa pochodnego, jest zapewniony przez harmonizację negatywną. W odniesieniu do swobodnego przepływu towarów chodzi w szczególności o zakaz stosowania środków o skutku równoważnym z ograniczeniami ilościowymi ( ). Wprawdzie dyrektywy mogą nakładać zakazy na państwa członkowskie, takie jak zakazy ustanowione w art. 88 ust. 1 i 2 dyrektywy 2001/83, jednak z racji swej natury są one lepiej przystosowane do ustanawiania przepisów prowadzących do harmonizacji pozytywnej. Podążając tym tokiem rozumowania: dyrektywa 2001/83 jest instrumentem, który – zgodnie z typowym sposobem wykorzystywania dyrektyw przez prawodawcę Unii – powinien był zostać użyty w celu ustalenia kryteriów, jakie musi spełniać reklama dozwolona pod rządami tej dyrektywy. 37. Można oczywiście argumentować, że „korzyść w przyjęciu dyrektywy zezwalającej na reklamę produktów leczniczych niewymagających recepty, bez sprecyzowania kryteriów, jakie powinna spełniać ta reklama, polegała na tym, że w braku takiej dyrektywy państwa członkowskie mogłyby zakazać takiej reklamy. Jak bowiem zauważyłem w mojej pierwszej opinii ( ), środek krajowy, który dotyczy zarówno reklamy określonego produktu leczniczego, jak i reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych, można uznać za przepis „regulujący sposoby prowadzenia sprzedaży” w rozumieniu orzecznictwa Trybunału i za spełniający obie przesłanki wynikające z orzecznictwa Keck i Mithouard ( ), a zatem nie wchodzi on w zakres stosowania art. 34 TFUE. Państwa członkowskie mogłyby zatem zakazać wszelkiej reklamy produktów leczniczych dostępnych bez recepty. 38. Jednakże taka wykładnia przepisów tytułów VIII i VIIIa dyrektywy 2001/83 byłaby sprzeczna z zasadniczym celem tej dyrektywy, jakim jest nie liberalizacja działań reklamowych w Unii, lecz harmonizacja ustawodawstw krajowych w tej dziedzinie w interesie konsumentów i ich zdrowia. 39. W istocie, po pierwsze, jak już Trybunał wskazał, zasadniczym celem dyrektywy 2001/83 jest ochrona zdrowia publicznego ( ). Idąc dalej tym tokiem rozumowania – zgodnie z motywem 45 tej dyrektywy reklama adresowana do ogółu społeczeństwa, nawet dotycząca jedynie produktów leczniczych nabywanych bez recepty, może mieć niekorzystny wpływ na zdrowie publiczne, o ile jest nadużywana lub niewłaściwie przygotowana, a zatem jeżeli jest dozwolona, powinna spełniać niektóre podstawowe kryteria wymagające w związku z tym zdefiniowania. Kierując się tym tokiem rozumowania: w zakresie, w jakim reklama dotycząca nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych może prowadzić do irracjonalnego stosowania produktów leczniczych ( ), a tym samym mieć wpływ na zdrowie publiczne, dyrektywa ta powinna była zostać pomyślana jako narzędzie definiujące podstawowe kryteria, jakie powinna spełniać taka reklama. 40. Po drugie, wykładnia dyrektywy 2001/83, zgodnie z którą dyrektywa ta nie definiuje takich kryteriów, byłaby sprzeczna z ratio legis przepisów tytułów VIII i VIIIa. Jak wynika bowiem z motywu 43 wspomnianej dyrektywy ( ), za pomocą tych przepisów prawodawca Unii zamierzał usunąć rozbieżności wynikające z przyjęcia przez państwa członkowskie szczególnych środków dotyczących reklamy produktów leczniczych. Ponieważ rozbieżności te istniały również w odniesieniu do reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych, należy uznać, że prawodawca Unii zamierzał usunąć je za pomocą tej samej dyrektywy. 41. Po trzecie, w ramach wykładni pojęcia „reklamy produktów leczniczych” Trybunał uznał, że art. 86 ust. 1 dyrektywy 2001/83 zawiera ogólną zasadę mającą zastosowanie we wszystkich przypadkach, w których konieczne jest określenie, czy dana działalność ma cechy reklamy produktu leczniczego. Jak wskazałem w mojej pierwszej opinii, rozumiem to stwierdzenie Trybunału w ten sposób, że prawodawca Unii, w odniesieniu do ram, w których należy dokonywać ocen zgodności z prawem Unii działalności reklamowej dotyczącej produktów leczniczych, postanowił dać pierwszeństwo nie przepisom prawa pierwotnego, lecz przepisom tej dyrektywy ( ). 42. Z powyższych rozważań wynika, że dyrektywa 2001/83 została pomyślana jako instrument, za pomocą którego prawodawca Unii dokonał pozytywnej harmonizacji również w odniesieniu do reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. Należy teraz ustalić, posługując się sformułowaniami użytymi w motywie 45 tej dyrektywy, jakie „podstawowe kryteria” powinna spełniać reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. 2. W przedmiocie podstawowych kryteriów reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych 43. W wyroku Deutscher Apothekerverband, odwołując się do art. 88 ust. 2 dyrektywy 2001/83, zgodnie z którym „[d]o ogółu społeczeństwa można adresować reklamę produktów leczniczych, które ze względu na swój skład i cel są przeznaczone i opracowane do stosowania bez interwencji lekarza ogólnego, do celów diagnostycznych lub na receptę, lub do monitorowania leczenia, za radą farmaceuty, jeżeli jest to konieczne”, Trybunał wyjaśnił, że „ogólnie reklama produktów leczniczych, które są przeznaczone i opracowane do stosowania bez interwencji lekarza, jest dozwolona, z zastrzeżeniem przestrzegania pewnych warunków” ( ). 44. Nie można uznać, że to wyjaśnienie dotyczące „przestrzegania pewnych warunków” odnosi się wyłącznie do ewentualnego skorzystania z „rady farmaceuty”, wyraźnie wymienionej w art. 88 ust. 2 dyrektywy 2001/83. Z jednej strony bowiem w wyroku Deutscher Apothekerverband Trybunał orzekł zasadniczo, że wykładni tego przepisu nie można dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się on reklamie sprzedaży drogą wysyłkową produktów leczniczych ze względu na konieczność osobistej obecności farmaceuty ( ). Z drugiej strony ewentualne skorzystanie z „rady farmaceuty” stanowiłoby jedyny warunek, podczas gdy w omawianym wyroku Trybunał odniósł się do „przestrzegania pewnych warunków”. 45. Ponadto w pierwotnej wersji art. 88 ust. 2 dyrektywy 2001/83 zawierał akapit drugi, zgodnie z którym „[p]aństwa członkowskie zakaz[ywały] wymieniania w reklamie adresowanej do ogółu społeczeństwa wskazówek [wskazań] terapeutycznych” ( ). 46. Prawdą jest, że Trybunał nie przytoczył tego przepisu w wyroku Deutscher Apothekerverband ( ). Ponadto przepis ten został uchylony dyrektywą 2004/27, podobnie jak art. 88 ust. 1 tiret trzecie dyrektywy 2001/83 w jego pierwotnym brzmieniu, który nakładał na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia zakazu reklamy adresowanej do ogółu społeczeństwa również w odniesieniu do produktów leczniczych, „które [nie] mogą być przedmiotem reklamy adresowanej do ogółu społeczeństwa zgodnie z ust. 2 akapit drugi”. 47. Niemniej jednak w pierwotnym brzmieniu art. 88 ust. 2 akapit drugi dyrektywy 2001/83 zdawał się odzwierciedlać założenie, że należy zakazać reklamy, która poprzez wyolbrzymianie właściwości produktu leczniczego może prowadzić konsumentów do nadmiernego lub niekoniecznego używania produktów leczniczych. Założenie to znalazło odzwierciedlenie we wzmiance o „pewnych warunkach”, jakie musi spełniać reklama produktów leczniczych, do których Trybunał odniósł się w wyroku Deutscher Apothekerverband ( ). Motyw 45 dyrektywy dotyczy bowiem głównie treści normatywnej art. 88 ust. 2 dyrektywy, który zezwala na adresowaną do ogółu społeczeństwa reklamę produktów leczniczych wydawanych bez recepty. W motywie tym prawodawca Unii wskazał, że należy określić warunki („niektóre podstawowe kryteria”), jakie musi spełniać „[r]eklama adresowana do ogółu społeczeństwa […] dotycząca [takich] produktów leczniczych”, aby nie była ona „nadużywana lub niewłaściwie przygotowana”, a w konsekwencji – mogła mieć „niekorzystny wpływ na zdrowie publiczne”. 48. Co ważniejsze, prawodawca Unii nie porzucił założenia, że reklama dozwolona pod rządami dyrektywy 2001/83 musi spełniać pewne warunki. Przeciwnie, decyzja o uchyleniu art. 88 ust. 1 tiret trzecie i art. 88 ust. 2 akapit drugi tej dyrektywy wynika z faktu, że prawodawca ten uznał za konieczne zdefiniowanie „podstawowych kryteriów” w sposób mniej kazuistyczny. 49. W tym duchu dążenie prawodawcy Unii do zwalczania reklamy „nadużywan[ej] lub niewłaściwie przygotowan[ej] [która może] mieć niekorzystny wpływ na zdrowie publiczne” jest odzwierciedleniem art. 87 ust. 3 dyrektywy 2001/83. Zgodnie z tym przepisem „[r]eklama produktu leczniczego […] zachęca do racjonalnego stosowania produktu leczniczego poprzez przedstawianie go w sposób obiektywny i bez wyolbrzymiania jego właściwości [(tiret pierwsze)] [i] nie wprowadza w błąd [(tiret drugie)]”. Mimo że na płaszczyźnie językowej przepis ten odnosi się do reklamy produktu leczniczego, wykładnia systemowa i celowościowa tej dyrektywy przemawia za interpretacją, zgodnie z którą wymogi ustanowione w samym przepisie odzwierciedlają warunki lub – używając terminologii motywu 45 tej dyrektywy – „podstawowe kryteria” mające zastosowanie do każdej reklamy objętej zakresem stosowania tej dyrektywy, w tym reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. 50. Co się tyczy bowiem, po pierwsze, art. 87 ust. 3 tiret pierwsze dyrektywy 2001/83, prawdą jest, jak zostało to podniesione na rozprawie, że przepis ten wskazuje, iż reklama produktu leczniczego „zachęca do racjonalnego stosowania produktu leczniczego poprzez przedstawianie go w sposób obiektywny i bez wyolbrzymiania jego właściwości”. 51. Niemniej jednak Trybunał wyjaśnił tę kwestię w wyroku Gintec ( ), wskazując, że wymóg zapobiegania wszelkiej reklamie nadużywanej lub niewłaściwie przygotowanej, która może wpływać na zdrowie publiczne, do którego to wymogu odwołano się w motywie 45 dyrektywy 2001/83, znajduje odzwierciedlenie w art. 87 ust. 3 tej dyrektywy, który wskazuje, że reklama produktów leczniczych ma zachęcać do ich racjonalnego stosowania. Jest symptomatyczne, że odnosząc się do tego przepisu, Trybunał nie przytoczył jego pełnego brzmienia. Trybunał powtórzył jednak zasadniczą część wspomnianego przepisu i powołał się na nią jako na odzwierciedlenie „wymogu” leżącego u podstaw przepisów wspomnianej dyrektywy. To właśnie ten wymóg zobowiązuje państwa członkowskie do zakazania wszelkiej reklamy promującej nieracjonalne stosowanie produktów leczniczych, w tym reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. 52. Po drugie, jeśli chodzi o art. 87 ust. 3 tiret drugie dyrektywy 2001/83, wymóg niewprowadzającego w błąd charakteru reklamy nawiązuje do art. 97 tej dyrektywy. Zgodnie z tym drugim przepisem odpowiednie i skuteczne metody monitorowania reklamy produktów leczniczych dotyczą w szczególności możliwości nakazania zaprzestania reklamy wprowadzającej w błąd lub wszczęcia właściwego postępowania sądowego w celu nakazania zaprzestania tej reklamy. Na płaszczyźnie językowej przepis ten potwierdza zatem znaczenie wymogu niewprowadzającego w błąd charakteru również w odniesieniu do reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. Wymóg ten w związku z pierwotnym brzmieniem art. 88 ust. 2 tej dyrektywy oraz odesłaniem do „przestrzegania pewnych warunków” zawartym w wyroku Deutscher Apothekerverband ( ) ma zatem zastosowanie do reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. 53. Wynika z tego, że dyrektywa 2001/83 ustanawia co najmniej dwa „podstawowe kryteria”, jakie powinna spełniać reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych, a mianowicie kryterium, zgodnie z którym dyrektywa ta nie zezwala na reklamę, która sprzyja irracjonalnemu stosowaniu produktów leczniczych, oraz kryterium, zgodnie z którym dyrektywa ta nie zezwala na reklamę wprowadzającą w błąd w rozumieniu tej dyrektywy. 54. Fakt, że te „podstawowe kryteria” są zdefiniowane abstrakcyjnie, wynika z charakteru prawnego dyrektywy 2001/83. Choć bowiem dyrektywa ta dokonała pełnej harmonizacji w dziedzinie reklamy produktów leczniczych, pozostawia ona jednak państwom członkowskim kompetencję do określenia formy i środków umożliwiających wprowadzenie w życie wspomnianych kryteriów i zakazania reklamy, która ich nie przestrzega. Państwa członkowskie nie są natomiast uprawnione do przyjmowania przepisów stanowiących odstępstwo od zasad ustanowionych w tej dyrektywie i wyraźnie wyliczonych. Nie mogą one zatem ignorować tych kryteriów i zezwalać na każdą reklamę produktów leczniczych. 55. W każdym wypadku okoliczność, że niektóre podstawowe kryteria reklamy nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych wynikają z dyrektywy 2001/83, potwierdza wykładnię, zgodnie z którą taka reklama może wchodzić w zakres pojęcia „reklamy produktów leczniczych” w rozumieniu art. 86 ust. 1 tej dyrektywy. C.   W przedmiocie reklamy produktów leczniczych w świetle dyrektyw 2001/83 i 2005/29 56. Teraz należy zbadać tezę, zgodnie z którą reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych nie jest objęta zakresem stosowania dyrektywy 2001/83, ale wyłącznie zakresem stosowania dyrektywy 2005/29. Do celów niniejszego badania należy najpierw rozważyć konsekwencje przyjęcia tej tezy, a następnie relacje zachodzące pomiędzy tymi dwiema dyrektywami. 1. W przedmiocie konsekwencji płynących z przyjęcia tezy, że reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych nie jest objęta zakresem stosowania dyrektywy 2001/83 57. Dyrektywa 2005/29 określa swój zakres stosowania, odwołując się w art. 3 ust. 1 do pojęcia „nieuczciwych praktyk handlowych […] stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów”. Pojęcie „praktyk handlowych” jest zdefiniowane w sposób szczególnie szeroki w art. 2 lit. d) tej dyrektywy jako „każde działanie przedsiębiorcy, jego zaniechanie, sposób postępowania, oświadczenie lub komunikat handlowy, w tym reklamę i marketing, bezpośrednio związane z promocją, sprzedażą lub dostawą produktu do konsumentów” ( ). Ponadto, zgodnie z art. 2 lit. c) wskazanej dyrektywy, pojęcie „produktu” oznacza każdy towar lub usługę. 58. Z orzecznictwa można wywnioskować, że ze względu na te szerokie definicje reklama dotycząca usług leczenia zębów ( ) oraz reklama dotycząca zabiegów z zakresu chirurgii plastycznej ( ), czy to w postaci ulotek reklamowych, czy to poprzez Internet, stanowią „praktykę handlową” w rozumieniu dyrektywy 2005/29. 59. Ponadto, zgodnie z tym orzecznictwem, dyrektywa 2005/29 nie stoi na przeszkodzie istnieniu przepisów krajowych, które chronią zdrowie publiczne i godność danego zawodu poprzez wprowadzenie ogólnego i całkowitego zakazu wszelkiej reklamy takich usług ( ). Dyrektywa ta pozostaje bez uszczerbku dla krajowych przepisów prawnych dotyczących aspektów produktów związanych z bezpieczeństwem i zdrowiem lub szczególnych przepisów regulujących zawody regulowane ( ). 60. Jednak w zakresie, w jakim takie przepisy krajowe dotyczą świadczenia usług lub samych usług, art. 56 TFUE może sprzeciwiać się takim przepisom jako stanowiącym ograniczenie swobodnego świadczenia usług ( ). Można zatem uniemożliwić państwom członkowskim wprowadzenie ogólnego i całkowitego zakazu jakiejkolwiek reklamy takiego świadczenia usług lub takich usług. 61. Prawdą jest, że z uwagi na szerokie definicje użyte w dyrektywie 2005/29 w celu określenia zakresu jej stosowania zarówno reklama określonego produktu leczniczego, jak i reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych mogą stanowić „praktykę handlową” w rozumieniu tej dyrektywy. Jednakże przyjęcie tezy, zgodnie z którą reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych wchodzi nie w zakres stosowania dyrektywy 2001/83, lecz w zakres stosowania dyrektywy 2005/29, pozwalałoby państwom członkowskim na wprowadzenie zakazów dotyczących tej reklamy, niezależnie od tego, czy stanowi ona nieuczciwą praktykę handlową. W przeciwieństwie bowiem do reklamy dotyczącej świadczenia usług lub samych usług, przepisy krajowe dotyczące reklamy produktów takich jak produkty lecznicze wymykają się z zakresu stosowania art. 34 TFUE ( ). Dyrektywa 2005/29 nie stanowi zatem ram prawnych, które byłyby odpowiednie dla dokonania harmonizacji krajowych przepisów dotyczących reklamy produktów leczniczych. 2. W przedmiocie relacji zachodzących pomiędzy dyrektywami 2001/83 i 2005/29 62. To, że dyrektywę 2005/29 charakteryzuje tendencja do ustępowania miejsca instrumentom prawa Unii odnoszącym się do kwestii określonych bardziej szczegółowo, ma doniosłe znaczenie w kontekście niniejszej sprawy. 63. W tym względzie z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2005/29 wynika, że dyrektywa ta pozostaje bez uszczerbku dla przepisów prawa Unii lub przepisów krajowych dotyczących aspektów produktów związanych z bezpieczeństwem i zdrowiem. Podobnie wspomniana dyrektywa przewiduje w art. 3 ust. 4, że w przypadku kolizji pomiędzy przepisami tej dyrektywy a innymi przepisami prawnymi Unii regulującymi szczególne aspekty nieuczciwych praktyk handlowych te ostatnie mają pierwszeństwo i stosuje się je do tych szczególnych aspektów. 64. Jeżeli teza, zgodnie z którą reklama określonego produktu leczniczego wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2001/83, podczas gdy reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych wchodzi wyłącznie w zakres stosowania dyrektywy 2005/29, miałaby się opierać na art. 3 ust. 3 i 4 tej dyrektywy, trudno byłoby ją pogodzić z wykładnią systemową tej dyrektywy. 65. Jeżeli chodzi o akcje reklamowe, dyrektywa 2005/29 nie wprowadza bowiem rozróżnienia pomiędzy takim akcjami dotyczącymi określonego produktu leczniczego a akcjami dotyczącymi nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych. 66. Dyrektywa 2005/29 zakazuje bowiem między innymi nieuczciwych praktyk handlowych, które wprowadzają w błąd w rozumieniu jej art. 6 i 7 ( ). Zgodnie z art. 7 ust. 1 i 2 tej dyrektywy „[p]raktykę handlową uznaje się za wprowadzającą w błąd, jeżeli […] pomija ona istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi [lub gdy] zataja lub w sposób niejasny, niezrozumiały, dwuznaczny lub z opóźnieniem przekazuje istotne informacje […], lub nie ujawnia komercyjnego celu praktyki, jeżeli nie wynika on jasno z kontekstu”. 67. Zgodnie z art. 7 ust. 5 dyrektywy 2005/29 „[w]ymogi informacyjne ustanowione w prawie [Unii], dotyczące komunikacji handlowej, w tym reklamy i marketingu, których niewyczerpujący wykaz zamieszczono w załączniku II, uznaje się za istotne”. Załącznik ten odnosi się do przepisów dyrektywy 2001/83. Odniesienie to dotyczy nie tylko przepisów tej dyrektywy, takich jak jej art. 89, który przynajmniej na płaszczyźnie językowej dotyczy reklamy produktu leczniczego i jej treści, lecz również art. 86–100 owej dyrektywy. Potwierdza ono zatem, że również z punktu widzenia dyrektywy 2005/29 zarówno reklama określonego produktu leczniczego, jak i reklama nieoznaczonych (niezidentyfikowanych indywidualnie) produktów leczniczych wchodzą w zakres stosowania dyrektywy 2001/83. V. Wnioski 68. W świetle całości powyższych rozważań oraz analizy przeprowadzonej w mojej pierwszej opinii w tej sprawie (C‑530/20, EU:C:2021:993) podtrzymuję sformułowaną w pkt 91 tej pierwszej opinii propozycję odpowiedzi na pytania prejudycjalne zadane przez Latvijas Republikas Satversmes tiesa (trybunał konstytucyjny, Łotwa). ( ) Język oryginału: francuski. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi (Dz.U. 2001, L 311, s. 67), zmieniona dyrektywą 2004/27/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. (Dz.U. 2004, L 136, s. 34) (zwana dalej „dyrektywą 2001/83”). ( ) Wyrok z dnia 1 października 2020 r. [C‑649/18, zwany dalej „wyrokiem A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), EU:C:2020:764]. ( ) Wyrok z dnia 15 lipca 2021 r. (C‑190/20, zwany dalej „wyrokiem DocMorris”, EU:C:2021:609). ( ) C‑530/20, niepublikowane, EU:C:2022:146. ( ) Zobacz pkt 33–61 mojej pierwszej opinii. ( ) Zobacz pkt 62–72 mojej pierwszej opinii. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych”) (Dz.U. 2005, L 149, s. 22). ( ) W tym kontekście pragnę podkreślić, że w odróżnieniu od sprawy, w której zapadł wyrok A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), niniejsza sprawa nie dotyczy problematyki relacji, która zachodzi pomiędzy dyrektywą 2001/83 a zasadą państwa pochodzenia ustanowioną w art. 3 dyrektywy 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 8 czerwca 2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego („dyrektywa o handlu elektronicznym”) (Dz.U. 2000, L 178, s. 1). Zobacz także pkt 66 i 67 mojej pierwszej opinii. ( ) Czyniąc to, Trybunał skupił się głównie na założeniach, na których opiera się dyrektywa 2000/31. Zobacz pkt 66 mojej pierwszej opinii. ( ) Podkreślenie moje. Podobnie Trybunał stwierdził w pkt 27 wyroku DocMorris, odnosząc się do sprawy zakończonej wyrokiem A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), że sprawa ta „dotyczyła kampanii reklamowej usług sprzedaży przez Internet produktów leczniczych niepodlegających obowiązkowi wydania recepty lekarskiej, dokonywanej zarówno za pośrednictwem nośników fizycznych, jak i za pośrednictwem strony internetowej danej apteki”. ( ) Wyrok A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), pkt 49. ( ) Wyrok A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), pkt 50. ( ) Zobacz wyrok A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), pkt 46. Zdaniem Trybunału chodziło bowiem o uregulowanie krajowe 1) zakazujące aptekom sprzedającym te produkty lecznicze zwracania się z ofertą do klientów za pomocą określonych metod i środków, w szczególności takich, które polegają na masowej dystrybucji listów z reklamami i ulotek reklamowych przeznaczonych do celów reklamowych poza ich lokalem; 2) zakazujące takim aptekom stosowania ofert promocyjnych mających na celu przyznanie rabatu od całkowitej kwoty zamówienia produktów leczniczych w przypadku przekroczenia pewnej kwoty; 3) zobowiązujące wspomniane apteki do udostępnienia w trakcie procesu zamawiania produktów leczniczych przez Internet kwestionariusza o stanie zdrowia; oraz 4) zakazujące tym aptekom posługiwania się odpłatnym serwisem reklamy kontekstowej w wyszukiwarkach i porównywarkach cen. ( ) Wyrok A (Reklama i sprzedaż produktów leczniczych przez Internet), pkt 49. ( ) Wyrok DocMorris, pkt 21. ( ) Zobacz pkt 71 mojej pierwszej opinii. ( ) Zobacz opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Alcon/OHIM (C‑412/05 P, EU:C:2006:687, pkt 55). ( ) Zobacz wyrok z dnia 2 kwietnia 2009 r., Damgaard (C‑421/07, EU:C:2009:222, pkt 20, 22). ( ) Zobacz pkt 54–61 mojej pierwszej opinii. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 11 grudnia 2003 r., Deutscher Apothekerverband (C‑322/01, zwany dalej „wyrokiem Deutscher Apothekerverband”, EU:C:2003:664, pkt 141, 144). ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2007 r., Gintec (C‑374/05, EU:C:2007:654, pkt 26). ( ) Zobacz M. Szpunar, Promocja towarów w prawie wspólnotowym, Zakamycze (wyd.), Kraków, 2002, s. 16. ( ) Zobacz pkt 51 i 52 mojej pierwszej opinii. ( ) Wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. (C‑267/91 i C‑268/91, EU:C:1993:905). ( ) Zobacz wyrok z dnia 2 kwietnia 2009 r., Damgaard (C‑421/07, EU:C:2009:222, pkt 22). ( ) Zobacz pkt 30 niniejszej opinii i pkt 54–60 mojej pierwszej opinii. ( ) Zgodnie z tym motywem „[w]szystkie państwa członkowskie przyjęły dalsze, szczególne środki dotyczące reklamy produktów leczniczych, jednakże istnieją rozbieżności między tymi środkami. Takie różnice wywrą prawdopodobnie wpływ na funkcjonowanie rynku wewnętrznego, gdyż można spodziewać się, że reklama rozpowszechniana w jednym państwie członkowskim będzie miała efekty w innych państwach członkowskich”. ( ) Zobacz pkt 47 i 52 mojej pierwszej opinii. ( ) Zobacz pkt 109 tego wyroku. Podkreślenie moje. ( ) Wyrok Deutscher Apothekerverband, pkt 143, 144. ( ) Wymienionymi wskazaniami terapeutycznymi były gruźlica, choroby przenoszone drogą płciową, inne poważne choroby zakaźne, nowotwory i inne choroby rozrostowe, chroniczna bezsenność, cukrzyca i inne choroby przemiany materii. ( ) Zobacz pkt 13 tego wyroku. ( ) Zobacz pkt 109 tego wyroku. ( ) Wyrok z dnia 8 listopada 2007 r. (C‑374/05, EU:C:2007:654, pkt 51). ( ) Punkt 109 tego wyroku. ( ) Wyrok z dnia 4 maja 2017 r., Vanderborght (C‑339/15, EU:C:2017:335, pkt 23). ( ) Wyrok z dnia 4 maja 2017 r., Vanderborght (C‑339/15, EU:C:2017:335, pkt 25). ( ) Postanowienie z dnia 26 października 2017 r., Wamo i Van Mol (C‑356/16, EU:C:2017:809, pkt 19). ( ) Wyrok z dnia 4 maja 2017 r., Vanderborght, (C‑339/15, EU:C:2017:335, pkt 30); postanowienie z dnia 26 października 2017 r., Wamo i Van Mol (C‑356/16, EU:C:2017:809, pkt 24). ( ) Zobacz art. 3 ust. 3 i 8 dyrektywy 2005/29. ( ) Wyrok z dnia 4 maja 2017 r., Vanderborght (C‑339/15, EU:C:2017:335, pkt 76). ( ) Zobacz pkt 37 niniejszej opinii. ( ) Zobacz art. 5 ust. 1 i 4 dyrektywy 2005/29.