C-533/10

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PEDRA CRUZA VILLALÓNA przedstawiona w dniu 8 grudnia 2011 r. ( ) Sprawa C-533/10 Compagnie internationale pour la vente à distance (CIVAD) SA przeciwko Receveur des douanes de Roubaix Directeur régional des douanes et droits indirects de Lille Administration des douanes [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal d’instance de Roubaix (Francja)] „Wspólnotowy kodeks celny — Rozporządzenie nakładające cła antydumpingowe — Zwrot należności celnych uiszczonych na mocy rozporządzenia, którego nieważność następnie stwierdzono — Siła wyższa — Moment powstania zobowiązania do dokonania z urzędu zwrotu należności celnych — Moc wsteczna nieważności stwierdzonej w orzeczeniu Trybunału Sprawiedliwości” 1.  Ze względów, które zostaną wyjaśnione poniżej, uważam, iż pierwsze z dwóch pytań prejudycjalnych przedłożonych w ramach niniejszej sprawy, stanowiące w istocie wniosek o dokonanie wykładni pojęcia „siły wyższej” w rozumieniu art. 236 ust. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. ustanawiającego Wspólnotowy kodeks celny ( ), prowadzi jednak do szerszej kwestii. Kwestia ta polega na ustaleniu możliwego zakresu trzyletniego terminu przewidzianego we wskazanym wyżej przepisie Wspólnotowego kodeksu celnego do dokonania zwrotu lub umorzenia ceł antydumpingowych, które zostały uznane za pobrane w sposób prawnie nienależny – w takich okolicznościach, jakie miały miejsce w sprawie przedstawionej w niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. W każdym razie tłem niniejszej sprawy pozostaje kwestia skutków stwierdzenia nieważności rozporządzenia Rady (WE) nr 2398/97 z dnia 28 listopada 1997 r., nakładającego ostateczne cło antydumpingowe na przywóz bawełnianej bielizny pościelowej pochodzącej z Egiptu, Indii i Pakistanu ( ), które było przedmiotem analizy Trybunału Sprawiedliwości w wyroku z dnia 27 września 2007 r. w sprawie Ikea Wholesale ( ). I – Ramy prawne A – Regulacje międzynarodowe 2. W dniu 15 kwietnia 1994 r. Wspólnota Europejska podpisała Akt końcowy zawierający wyniki wielostronnych negocjacji handlowych Rundy Urugwajskiej. Na mocy tego porozumienia ustanowiona została Światowa Organizacja Handlu (zwana dalej „WTO”), jak również zawarte zostały porozumienia i uzgodnienia zawarte w załącznikach 1–4 do tego porozumienia, wśród których znajduje się Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu z 1994 r. (zwany dalej „GATT 1994”), jak również uzgodnienie w sprawie zasad i procedur regulujących rozstrzyganie sporów (zwane dalej „uzgodnieniem”) ( ). 3. Zgodnie z treścią preambuły porozumienia ustanawiającego WTO, jego strony zamierzały przystąpić „do wzajemnych i wspólnie korzystnych przedsięwzięć zmierzających do znacznego obniżenia taryf celnych i innych barier w handlu oraz do usunięcia dyskryminacyjnego traktowania w międzynarodowych stosunkach handlowych”. 4. Zgodnie z brzmieniem artykułu III ust. 2 przywołanego wyżej porozumienia, WTO będzie stanowić „forum negocjacji dotyczących wielostronnych stosunków handlowych jego Członków w dziedzinach objętych porozumieniami […]”. 5. Artykuł II ust. 2 wyżej wskazanego porozumienia stanowi, że „Porozumienia i związane z nimi instrumenty prawne zawarte w załącznikach 1, 2 i 3 […] stanowią integralne części niniejszego porozumienia, wiążące dla wszystkich Członków”. 6. Natomiast artykuł XVI ust. 4 porozumienia wskazuje, że „[k]ażdy Członek zapewni zgodność swoich praw, przepisów i procedur administracyjnych z zobowiązaniami przewidzianymi w załączonych porozumieniach”. 7. W świetle art. VI ust. 1 GATT 1994 dumping, „w rezultacie którego produkty jednego kraju są wprowadzane na rynek drugiego kraju poniżej ich normalnej wartości, należy potępić, jeżeli powoduje on szkodę materialną w przemyśle istniejącym na terytorium jednej z układających się stron, albo stwarza groźbę takiej szkody, lub jeżeli poważnie opóźnia utworzenie jakiejś gałęzi przemysłu krajowego”. 8. Wobec powyższego, można ustanowić środki antydumpingowe, jeżeli są spełnione kryteria oraz zachodzą okoliczności wskazane w treści porozumienia antydumpingowego, którego art. 18 ust. 4 nakłada na każdą z umawiających się stron obowiązek podjęcia „wszelki[ch] niezbędn[ych] krok[ów] o charakterze ogólnym lub szczególnym dla zapewnienia […] zgodności swych praw, przepisów i procedur administracyjnych z postanowieniami niniejszego porozumienia […]”. 9. Zgodnie z brzmieniem art. 3 ust. 2 uzgodnienie ma na celu „zabezpieczeni[e] praw i obowiązków Członków w zakresie porozumień wymienionych […] i wyjaśnienie postanowień tych porozumień zgodnie ze zwyczajowymi zasadami interpretacji międzynarodowego prawa publicznego”. 10. W świetle art. 3 ust. 7 wskazanego wyżej uzgodnienia, gdy strony nie mogą osiągnąć wzajemnie uzgodnionego rozwiązania, celem mechanizmu rozwiązywania sporów jest „doprowadzenie do wycofania środków będących przyczyną sporu, jeśli zostaną one uznane za niezgodne z postanowieniami któregokolwiek z porozumień wymienionych”. 11. Gdy natychmiastowe cofnięcie środka niezgodnego z porozumieniem nie jest możliwe, art. 21 ust. 3 uzgodnienia stanowi, że zainteresowany członek może skorzystać z rozsądnego okresu na jego cofnięcie. W razie braku doprowadzenia tego środka do zgodności w tym okresie, art. 22 ust. 2 uzgodnienia pozwala zainteresowanemu członkowi na podjęcie w określonym czasie negocjacji z którąkolwiek ze stron sporu w celu osiągnięcia wzajemnie zadowalającego wyrównania. W braku takiego uzgodnienia, każda ze stron może przedstawić Organowi Rozstrzygania Sporów (zwanemu dalej „ORS”) wniosek o tymczasowe zawieszenie w stosunku do tego członka koncesji lub innych zobowiązań. B – Regulacje wspólnotowe 1. Wspólnotowy kodeks celny 12. Artykuł 236 Wspólnotowego kodeksu celnego stanowi: „1.   Należności celne przywozowe lub wywozowe podlegają zwrotowi, gdy okaże się, że w chwili uiszczenia kwota tych należności nie była prawnie należna lub że kwota ta została zaksięgowana niezgodnie z art. 220 ust. 2. Należności celne przywozowe lub wywozowe podlegają umorzeniu, gdy okaże się, że w chwili zaksięgowania kwota tych należności nie była prawnie należna lub że kwota ta została zaksięgowana niezgodnie z art. 220 ust. 2. Należności nie podlegają zwrotowi ani umorzeniu, w przypadku gdy fakty, które doprowadziły do zapłacenia lub zaksięgowania kwoty prawnie nienależnej, są wynikiem świadomego działania [oszustwa] osoby zainteresowanej. 2.   Należności celne przywozowe lub wywozowe są zwracane lub umarzane po złożeniu wniosku przed upływem trzech lat, licząc od dnia powiadomienia dłużnika o tych należnościach. Wniosek należy złożyć we właściwym urzędzie celnym. Termin ten może zostać przedłużony, jeżeli osoba zainteresowana udowodni, iż ze względu na nieprzewidziane okoliczności lub działanie siły wyższej nie mogła złożyć wniosku w terminie. Organy celne dokonują zwrotu lub umorzenia z urzędu, gdy same przed upływem tego terminu stwierdzą, że zaistniała jedna z okoliczności określonych w ust. 1 akapity pierwszy i drugi”. 2. Rozporządzenie nr 2398/97 i jego następstwa 13. Rozporządzenie nr 2398/97 wprowadziło ostateczne cło antydumpingowe na przywóz bawełnianej bielizny pościelowej pochodzącej z Egiptu, Indii oraz Pakistanu. 14. Kilka miesięcy później, w wyniku zakwestionowania tych ceł przez Indie, ORS rozpoczął w dniu 3 sierpnia 1998 r. serię konsultacji ze Wspólnotą w związku z rozporządzeniem nr 2398/97. 15. Ponieważ konsultacje te nie doprowadziły do wzajemnie uzgodnionego rozwiązania, w dniu 7 września 1999 r. Indie wystąpiły do ORS o powołanie zespołu orzekającego w celu zbadania zgodności rozporządzenia nr 2398/97 z przepisami WTO. 16. Wskazany wyżej zespół orzekający został ustanowiony w dniu 27 października 1999 r., zaś w dniu 30 października 2000 r. zostało ogłoszone sprawozdanie tego zespołu ( ), między innymi stwierdzające, iż Wspólnota postępowała w sposób niezgodny z zobowiązaniami wynikającymi z porozumienia antydumpingowego. W szczególności, sprawozdanie podkreślało, po pierwsze, że stosując metodę „zerowania” negatywnych marginesów dumpingu przy ustalaniu średniej ważonej marginesu dumpingu, Wspólnota naruszyła art. 2.4.2 porozumienia antydumpingowego. Ponadto Wspólnota postępowała w sposób niezgodny z art. 3.4 tego porozumienia w ramach ustalania wystąpienia szkody wyrządzonej przemysłowi wspólnotowemu, uwzględniając informacje dotyczące producentów nienależących do gałęzi przemysłu krajowego zdefiniowanego przez władze prowadzące dochodzenie i nie dokonując oceny wszystkich istotnych czynników mających wpływ na stan tej gałęzi. 17. Ustalenia zespołu orzekającego zostały potwierdzone przez stały Organ Apelacyjny ORS w jego sprawozdaniu z dnia 1 marca 2001 r. ( ). ORS przyjął sprawozdanie w dniu 12 marca 2001 r. 18. Na podstawie art. 19 ust. 1 uzgodnienia, ORS wezwał Wspólnotę o doprowadzenie jej środków do zgodności z porozumieniem antydumpingowym. 19. Zgodnie z art. 21 ust. 3 lit. b) uzgodnienia Wspólnota i Republika Indii uzgodniły w dniu 26 kwietnia 2001 r. termin pięciu miesięcy i dwóch dni na wykonanie zaleceń i decyzji ORS. Ten termin upłynął w dniu 14 sierpnia 2001 r. 3. Środki przyjęte przez Wspólnotę w następstwie przyjęcia sprawozdania ORS 20. W dniu 23 lipca 2001 r. Rada przyjęła rozporządzenie (WE) no 1515/2001 w sprawie środków, które Wspólnota może podjąć po przyjęciu przez organ ds. rozstrzygania sporów WTO sprawozdania dotyczącego zagadnień antydumpingowych i antysubsydyjnych ( ). Zgodnie z art. 1 ust. 1 ww. rozporządzenia takie środki mogą polegać na „odwoła[niu] lub wprowadz[eniu] zmiany do kwestionowanego środka” [lit. a)] lub na „przyj[eciu] wszelki[ch] pozostał[ych] środk[ów] szczególn[ych], które w tym okolicznościach uznaje się za właściwe” [lit. b)], przy czym możliwe jest jednoczesne przyjęcie środków rożnego rodzaju. 21. Zgodnie z art. 3 rozporządzenia nr 1515/2001 „wszelkie środki przyjęte na podstawie tego rozporządzenia stają się skuteczne od daty ich wejścia w życie i nie stanowią podstawy do zwrotu należności celnych pobranych przed tą datą, chyba że przewidziano inaczej”. 22. Odnośnie do przywozu pochodzącego z Indii, Rada przyjęła rozporządzenie (WE) nr 1644/2001 z dnia 7 sierpnia 2001 r. ( ), zawieszając stosowanie ceł antydumpingowych do przywozów pochodzących z Indii. 23. Natomiast w odniesieniu do przywozu pochodzącego z Pakistanu, na mocy rozporządzenia Rady (WE) nr 160/2002 z dnia 28 stycznia 2002 r. ( ) postępowanie antydumpingowe dotyczące tego przywozu zostało uznane za zakończone, jako że nowe obliczenie wykazało brak dumpingu w przypadku wywozu danego produktu dokonywanego przez którąkolwiek z pakistańskich spółek. 24. Pięć lat później, w ww. wyroku z dnia 27 września 2007 r. w sprawie Ikea, Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że art. 1 rozporządzenia nr 2398/97 jest nieważny w zakresie, w jakim Rada zastosowała metodę „zerowania”. Ponadto Trybunał uznał, że importer, który przedstawił skargę na decyzje, w których zażądano od niego zapłaty cła antydumpingowego na podstawie rozporządzenia nr 2398/97, uznanego w niniejszym wyroku za nieważne, jest co do zasady uprawniony do powołania się na tę nieważność w postępowaniu przed sądem krajowym, w celu uzyskania zwrotu tych należności celnych zgodnie z art. 236 ust. 1 Wspólnotowego kodeksu celnego. II – Stan faktyczny. Działania spółki CIVAD 25. Spółka akcyjna CIVAD mająca siedzibę we Francji, której przedmiotem działalności jest sprzedaż towarów na odległość, dokonywała sprzedaży bawełnianej bielizny pościelowej pochodzącej z Pakistanu. Poczynając od dnia 15 grudnia 1997 r., ww. spółka CIVAD uiszczała cła antydumpingowe ustanowione na mocy rozporządzenia nr 2398/97. 26. W następstwie przyjęcia rozporządzenia nr 160/2002, pismami z dnia 26 lipca 2002 r. oraz z dnia 28 października 2002 r. spółka CIVAD zwróciła się o zwrot ceł antydumpingowych nałożonych na bieliznę pościelową pochodzącą z Pakistanu, które zapłaciła w związku z przywozami dokonanymi od dnia 15 grudnia 1997 r. do dnia 23 lipca 1999 r. 27. Sześć lat później, już po wydaniu wyroku w sprawie Ikea, pismem z dnia 17 marca 2008 r. Direction régionale des douanes et droits indirects de Lille oddaliła wnioski CIVAD o zwrot ceł antydumpingowych zapłaconych z tytułu zgłoszeń przywozowych złożonych od grudnia 1997 r. do stycznia 1999 r., a następnie od lutego 1999 r. do stycznia 2002 r. W ocenie direction régionale, trzyletni termin do zwrotu ustanowiony w art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego może zostać przedłużony wyłącznie, jeżeli osoba zainteresowana udowodni, iż ze względu na nieprzewidziane okoliczności lub działanie siły wyższej nie mogła złożyć wniosku w terminie, przy czym z treści tego przepisu nie wynika, by za taki przypadek należało uznać stwierdzenie nieważności rozporządzenia wspólnotowego, na podstawie którego pobrano omawiane należności. 28. Pismem z dnia 24 kwietnia 2008 r. spółka CIVAD zwróciła się do direction régionale o ponowne rozpatrzenie sprawy ze względu na fakt, iż spółka nie mogła złożyć wniosku o zwrot należności celnych przed ogłoszeniem rozporządzenia o zakończeniu postępowania antydumpingowego w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich. Pismem z dnia 14 sierpnia 2008 r. wskazany organ celny odmówił ponownego rozpatrzenia sprawy. 29. Pismem z dnia 2 lipca 2009 r. spółka CIVAD wniosła skargę do Tribunal d’instance de Roubaix przeciwko Receveur des douanes de Rouvaix C.R.D., Directeur régional de douanes et droits indirects de Lille oraz Administration des douanes, żądając zwrotu ceł antydumpingowych na podstawie art. 243 Wspólnotowego kodeksu celnego. III – Pytanie prejudycjalne 30. Mając na względzie powyższe okoliczności, sąd krajowy postanowił przedłożyć następujące pytania prejudycjalne: Pierwsze pytanie: „Czy niezgodność z prawem rozporządzenia wspólnotowego, które ani de facto, ani de iure nie może stanowić przedmiotu indywidualnej skargi o stwierdzenie nieważności wniesionej przez podmiot gospodarczy, stanowi dla takiego podmiotu wypadek siły wyższej, uzasadniający przekroczenie terminu określonego w art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego?”. Pytanie drugie: „W wypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze, czy przepis art. 236 akapit ostatni Wspólnotowego kodeksu celnego nakłada na organy celne obowiązek dokonania z urzędu zwrotu ceł antydumpingowych, w sytuacji gdy zostanie stwierdzona bezprawność takiego rozporządzenia w związku z podważeniem jego zgodności z prawem przez państwo członkowskie Światowej Organizacji Handlu: 1. licząc od pierwszego oświadczenia zainteresowanego państwa, kwestionującego zgodność z prawem rozporządzenia antydumpingowego; 2. licząc od dnia złożenia sprawozdania zespołu orzekającego ds. rozstrzygania sporów, stwierdzającego niezgodność z prawem rozporządzenia antydumpingowego; lub 3. licząc od dnia [złożenia] sprawozdania przez Organ Apelacyjny Światowej Organizacji Handlu, w następstwie którego Wspólnota Europejska uznała niezgodność z prawem rozporządzenia antydumpingowego?”. IV – Postępowanie przed Trybunałem Sprawiedliwości 31. Pytanie prejudycjalne wpłynęło do sekretariatu Trybunału Sprawiedliwości w dniu 17 listopada 2010 r. 32. Swoje uwagi przedstawili CIVAD, Komisja oraz rządy Republiki Czeskiej i Republiki Francuskiej. 33. Na rozprawie, która miała miejsce w dniu 6 października 2011 r., stawili się celem ustnego przedstawienia swoich stanowisk przedstawiciele CIVAD, Republiki Francuskiej oraz Komisji. Podczas tej rozprawy pełnomocnicy CIVAD przedłożyli pismo Komisji z dnia 28 września 2011 r. w sprawie zwrotu należności celnych uiszczonych na mocy rozporządzenia Rady (WE) nr 261/2008 z dnia 17 marca 2008 r. nakładającego ostateczne cło antydumpingowe na przywóz niektórych sprężarek pochodzących z Chińskiej Republiki Ludowej ( ). Pozostałe strony postępowania nie wyraziły sprzeciwu wobec włączenia tego dokumentu do akt sprawy. V – Stanowiska stron 34. Spółka CIVAD utrzymuje w istocie, iż uznanie rozporządzenia za niezgodne z prawem stanowi przypadek siły wyższej w rozumieniu art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego, z tego względu, iż ta okoliczność ma charakter nadzwyczajny, nieprzewidywalny i za który zainteresowane podmioty nie ponoszą odpowiedzialności. Stwierdzenie niezgodności z prawem nie tylko nastąpiło w wyniku postępowania, w którym nie mogą uczestniczyć jednostki, lecz nadto, te osoby mogły powziąć o nim wiedzę jedynie z chwilą ogłoszenia późniejszego rozporządzenia (rozporządzenia nr 160/2002). Dopiero z tym momentem zainteresowane podmioty miały możliwość złożenia wniosku o zwrot należności celnych. Ponadto CIVAD uważa, iż podobnie jak to ma miejsce w innych sytuacjach, Komisja powinna była ustanowić odpowiedni termin na przedstawienie wniosków o zwrot należności, po upublicznieniu informacji o niezgodności z prawem rozporządzenia nr 2398/97. Wreszcie spółka CIVAD utrzymuje, że art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego nakłada na państwa członkowskie obowiązek zwrotu z urzędu ceł antydumpingowych począwszy od daty pierwszego sprawozdania zespołu orzekającego [ds. rozstrzygania sporów] WTO (30 października 2000 r.). 35. Republika Czeska oraz Republika Francuska, jak również Komisja podzielają stanowisko, że stwierdzenie niezgodności z prawem rozporządzenia nr 2398/97 nie stanowi przypadku siły wyższej, gdyż nie ma nadzwyczajnego charakteru okoliczność, iż we wspólnocie prawa, jaką jest Unia, może zostać stwierdzona nieważność rozporządzenia. W odniesieniu do postępowania CIVAD spółka ta zaniechała podjęcia stosownych działań wobec potencjalnej niezgodności z prawem ww. rozporządzenia, gdyż miała ona możliwość wcześniejszego wszczęcia postępowania o zwrot należności, powołując się na niegodność z prawem tego rozporządzenia przed władzami krajowymi, a we właściwym czasie domagać się wystąpienia przez sądy francuskie do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. 36. W przedmiocie drugiego z pytań prejudycjalnych oba rządy oraz Komisja podtrzymują, że sprawozdanie ORS nie stanowi podstawy dla organów krajowych do odstąpienia od stosowania rozporządzenia oraz dokonania zwrotu z urzędu należności celnych, jako że rozporządzenie nr 160/2002 nie zawierało żadnych postanowień w sprawie zwrotu już zapłaconych należności celnych. VI – Ocena 37. W drodze pierwszego z pytań prejudycjalnych sąd krajowy stawia nas przed złożoną sytuacją, w której dany podmiot, na którego rozporządzenie wspólnotowe wywiera bezpośredni skutek, 1) nie miał możliwości w odpowiednim czasie kwestionowania takiego rozporządzenia poprzez złożenie skargi o stwierdzenie jego nieważności oraz 2) w wyniku stwierdzenia niezgodności z prawem tego rozporządzenia wiele lat później, ten podmiot mógł jedynie częściowo skorzystać z takiego stwierdzenia niezgodności z prawem w związku z zastosowaniem w jego przypadku przez organy administracji terminu przewidzianego w art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego. W ten sposób sąd krajowy zwraca się w szczególności do Trybunału Sprawiedliwości z zapytaniem, czy ta sytuacja nie mogłaby zostać uznana za przypadek siły wyższej w rozumieniu wyjątku od zastosowania terminu ustanowionego w ust. 2 tego artykułu. 38. Mając na uwadze powyższe sprecyzowanie znaczenia pierwszego z pytań przedstawionych przez sąd krajowy, uważam, że na takie pytanie można jedynie udzielić odpowiedzi przeczącej. Niemniej jednak, w zależności od uzasadnienia takiej odpowiedzi, jej konsekwencje mogą być bardzo różne, a wręcz przeciwstawne. W dalszej kolejności przedstawię takie możliwe odrębne uzasadnienia. A – Trzyletni termin ustanowiony w art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego nie obejmuje przypadku stwierdzenia niezgodności z prawem rozporządzenia 39. W mojej ocenie, sąd krajowy wychodzi z błędnego założenia, iż art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego obejmuje przypadek stwierdzenia niezgodności z prawem rozporządzenia nr 2398/97, w związku z czym uznaje, że znajduje zastosowanie trzyletni termin przewidziany w tym przepisie, a być może również wyjątek zajścia siły wyższej. Jednak w moim rozumieniu takie założenie jest nieprawidłowe i co za tym idzie, nie zachodzi wyjątek siły wyższej. 40. W tym względzie chciałbym zaproponować Trybunałowi Sprawiedliwości ponowne rozważenie wykładni art. 236 Wspólnotowego kodeksu celnego w oparciu o dwa rodzaje argumentów, które są z jednej strony związane z odpowiednim wykonywaniem władzy sądowniczej przysługującej samemu Trybunałowi Sprawiedliwości, a z drugiej strony z nakazami wynikającymi z prawa do skutecznego środka prawnego obecnie ustanowionego w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej ( ). 41. W odniesieniu do pierwszej z przywołanych wyżej kwestii, należy przede wszystkim pamiętać, iż zasadniczo stwierdzenie nieważności przez Trybunał Sprawiedliwości nie ma, jako takie charakteru konstytutywnego, a co za tym idzie, wywołuje ono skutki z mocą wsteczną, od daty wejścia w życie rozpatrywanego przepisu (wyrok z dnia 8 września 2011 r. w sprawie Q-Beef ( )). 42. Powyższa zasada może jednak podlegać wyjątkom w sytuacji, gdy jej zastosowanie w konkretnych okolicznościach danej sprawy skutkuje ryzykiem poważnych reperkusji finansowych ( ). 43. Niemniej jednak ograniczenie skutków retroaktywnych danego orzeczenia stwierdzającego nieważność należy wyłącznie do sądu, który taką nieważność stwierdza. Taka sytuacja ma niewątpliwie miejsce w przypadku bezpośrednich skarg o stwierdzenie nieważności, a także, zgodnie z orzecznictwem oraz w wyniku zastosowania w drodze analogii art. 264 TFUE, ma to także miejsce w przypadkach stwierdzenia nieważności w wyrokach wydanych w trybie prejudycjalnym ( ). Oznacza to, że wyłącznie Trybunał Sprawiedliwości jest uprawniony do ograniczenia ogólnego zasięgu skutków uwzględnienia zasadnej skargi, a mianowicie uznania zaskarżonego aktu za „nieważny i niewywołujący żadnych skutków”. 44. Przechodząc już do analizy art. 236 Wspólnotowego kodeksu celnego, nie ulega wątpliwości, iż z treści jego ust. 1 jednoznacznie wynika obowiązek zwrotu i umorzenia należności celnych z tytułu przywozu lub wywozu, w sytuacji gdy zostanie stwierdzone, iż kwota tych należności „nie była prawnie należna”. 45. W mojej opinii, ten „brak podstawy prawnej” niewątpliwie obejmuje takie przypadki, gdy co prawda norma prawna, na mocy której wymagane były należności celne, była ważna, lecz została ona zastosowana w nieprawidłowy sposób, tj. w sposób „bezprawny” w odniesieniu do zastosowanej normy prawnej. Niemniej jednak innego rodzaju wnioski muszą zostać przyjęte w odniesieniu do stwierdzenia niezgodności z prawem samej normy, która była zastosowana. 46. Oczywiste jest, iż stwierdzenie nieważności rozporządzenia nr 2398/97 skutkowało tym, iż należności celne wymagane na mocy tego aktu nie były „prawnie należne”. Nie jest to jednak dowolna nieważność, którą można przyrównać do wskazanego wyżej przypadku, lecz w istocie ta nieważność wynika ze stwierdzenia nieważności samego rozporządzenia nr 2398/97, zaś regulacjami, którym to rozporządzenie jest poddane i które mogą wpływać na jego ważność, są traktaty i inne normy prawa wtórnego. Jak to zostało wskazane powyżej, skutki stwierdzenia nieważności normy prawa wtórnego są określone w postanowieniach art. 264 TFUE oraz w orzecznictwie, które rozszerza zastosowanie tego przepisu na nieważność stwierdzoną wyrokiem wydanym w trybie prejudycjalnym. 47. W konsekwencji, zakres art. 236 Wspólnotowego kodeksu celnego, a w szczególności ust. 2 tego artykułu w mojej ocenie ma sens jedynie przy jego ograniczeniu do takich przypadków, w których brak podstawy prawnej do żądania zapłaty należności wynika z nieprawidłowego zastosowania normy prawnej stanowiącej podstawę takiego obciążenia. Co za tym idzie, punktem wyjścia jest zawsze założenie, iż zastosowana norma prawna jest ważna, natomiast ocenie podlega to, czy jest ona stosowana zgodnie z prawem. 48. Wskazane powyżej rozumienie tego przepisu nasuwa się samo również z punktu widzenia ochrony praw jednostek – tym samym przechodzę zatem do drugiego z argumentów powołanych w pkt 40 powyżej. 49. Jeżeli „niezgodność z prawem”, o której mowa w art. 236 Wspólnotowego kodeksu celnego, stanowi wyłącznie rezultat niezgodności między zastosowaną normą prawną a konkretną decyzją ustanawiającą obowiązek zapłaty ceł przywozowych lub wywozowych, mamy wówczas do czynienia z niezgodnością z prawem, którą można ustalić od samego początku. Co za tym idzie, taką niezgodność z prawem można podnieść w drodze natychmiastowego zaskarżenia decyzji, w której tę normę zastosowano. W tych okolicznościach, trzyletni termin wskazany w ust. 3 przywołanego wyżej przepisu nabiera całkowicie innego wymiaru, a mianowicie można go traktować jako ograniczenie, ze względów zapewnienia pewności dochodów fiskalnych administracji, wykonywania prawa, które od początku mogło podlegać „wykonaniu”. 50. W przeciwnym razie, czyli w sytuacji uznania, iż przepis ten obejmuje również przypadki stwierdzenia nieważności normy prawnej, która stanowi podstawę nałożenia obciążenia, termin trzyletni wywołuje niekorzystne skutki dla bezpieczeństwa i praw przysługujących obywatelom. Ewentualny zwrot bezprawnie pobranych należności staje się bowiem zależny od zajścia okoliczności, która może być niezauważalna dla zainteresowanych, a przede wszystkim leży poza sferą, którą mogą oni rozporządzać. 51. W istocie wskazana wyżej interpretacja zamienia art. 236 Wspólnotowego kodeksu celnego w normę, która a priori ustala maksymalny trzyletni termin do zwrotu, niezależnie od momentu, w którym powstało takie uprawnienie. W warunkach, w których uzyskanie stwierdzenia niezgodności z prawem może wymagać zdecydowanie więcej czasu w związku z trudnościami, które jak wiadomo wiążą się z kryterium indywidualnego oddziaływania, w takim rozumieniu, jakie nadaje mu orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości ( ), nie ulega wątpliwości, iż zastosowanie art. 236 Wspólnotowego kodeksu celnego w zakresie skutków czasowych sądowego stwierdzenia nieważności rozporządzenia może w pewnych okolicznościach skutkować takimi sytuacjami, które są niezgodne z podstawowymi zasadami państwa prawa. W tych okolicznościach można zrozumieć odwołanie się do tak wymuszonego rozwiązania, jakim jest zamiar zakwalifikowania jako przypadku siły wyższej tego, iż sąd uznał daną normę prawną za nieważną. 52. Należy także wziąć pod uwagę to, iż sama Komisja wydaje się wychodzić z takiego właśnie założenia, gdyż jak to zostało wskazane w pkt 33 powyżej, w co najmniej niektórych przypadkach Komisja wzywa zainteresowanych do składania, bez ograniczenia terminu, wniosków o zwrot należności pobranych na podstawie rozporządzeń, które zostały sądownie uznane za niezgodne z prawem ( ). 53. Mając na uwadze powyższe rozważania, w mojej ocenie Trybunał powinien rozważyć stwierdzenie, iż trzyletni termin ustanowiony w art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego nie obejmuje przypadków, gdy brak podstawy prawnej obowiązku zapłaty należności celnych z tytułu przywozu lub wywozu wiąże się z niezgodnością z prawem samej normy, na mocy której była wymagana przedmiotowa należność celna. 54. Nieuniknioną konsekwencją powyższego stanowiska jest stwierdzenie, iż okoliczności niniejszej sprawy nie można zakwalifikować jako przypadku siły wyższej w rozumieniu art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego. Należy bowiem uznać za nieprawidłowe przyjęte przez sąd odsyłający założenie, iż niezgodność z prawem samego rozporządzenia nr 2398/97 jest objęta zakresem ww. przepisu. Jeżeli zatem przesłanka dotycząca samej zasady jest nieprawidłowa, tak samo zakres wyjątku, jakim jest w tym przypadku siła wyższa, nie jest istotny w okolicznościach niniejszej sprawy. B – Alternatywnie: stwierdzenie niezgodności z prawem rozporządzenia nie stanowi przypadku siły wyższej w rozumieniu art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego 55. Nawet przy założeniu, iż art. 236 Wspólnotowego kodeksu celnego obejmuje przypadki stwierdzenia niezgodności z prawem rozporządzenia i co za tym idzie, znajduje do nich zastosowanie termin trzyletni, uważam, iż w tych okolicznościach nie zachodziłby wyjątek od zastosowania tego terminu ze względu na zajście siły wyższej na podstawie ust. 2 wskazanego wyżej przepisu. Takie stanowisko da się stosunkowo prosto wyjaśnić. 56. Zgodnie ze stanowiskiem podtrzymywanym przez Komisję nie ulega wątpliwości, iż ewentualne stwierdzenie nieważności przez Trybunał Sprawiedliwości, niezależnie od większych lub mniejszych trudności ze złożeniem skargi sądowej wszczynającej postępowanie, nie może być uznane za okoliczność nadzwyczajną, wyjątkową lub nieoczekiwaną w takim porządku prawnym, które, jak prawo Unii, jest oparte na zasadzie państwa prawa, inspirowanej zasadami legalizmu i gwarancji kontroli sprawowanej przez sądy. Zatem naturalny stan rzeczy w ramach prawa Unii jest taki, iż można stwierdzić nieważność norm, które na to prawo się składają. 57. Sąd krajowy, aczkolwiek nie wyraża się w tym zakresie szczególnie bezpośrednio, wydaje się przyjmować, że „siła wyższa” wiąże się z ograniczeniami, jakie napotykały jednostki w ramach sprzeciwiania się rozporządzeniu, które dotyczyło ich bezpośrednio. Mimo tego, że jest to okoliczność niezaprzeczalna, to jednak nie ulega także wątpliwości, iż konfiguracja regulacji prawnych, a w szczególności regulacji prawa procesowego, zważywszy na przewidywalność, która jest ich nieodłączną cechą, nie może wchodzić w zakres pojęcia „siły wyższej”. Jeżeli konsekwencje takich regulacji są w pewnym zakresie problematyczne, to trudno uznać, iż właściwą dla nich odpowiedzią jest przywołane wyżej pojęcie siły wyższej. Co za tym idzie, nie można przyjąć, iż mamy do czynienia z przypadkiem siły wyższej. 58. Na wypadek gdyby Trybunał Sprawiedliwości przyjął powyższe stanowisko, uważam, że nie powinien się jednak do niego ograniczyć. Wyrażam bowiem wątpliwość, czy taka ewentualna odpowiedź mogłaby w wystarczający i przede wszystkim prawidłowy sposób wpłynąć na rozstrzygnięcie, które musi przyjąć sąd krajowy. Innymi słowy, uważam, iż Trybunał Sprawiedliwości powinien uniknąć sytuacji, w której w wyniku powstrzymania się przez niego od pełniejszego zajęcia stanowiska, podtrzymane będzie takie rozumienie przedmiotowego przepisu, zgodnie z którym w sytuacji, gdy nie zachodzi przypadek siły wyższej, termin przewidziany w art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego musi bezwzględnie zostać zastosowany. Stwierdzić należy, iż przebieg rozprawy jednoznacznie uwypuklił to, iż kwestia będąca przedmiotem postępowania prejudycjalnego wykracza poza ścisłe ustalenie, czy miał miejsce przypadek siły wyższej. C – Alternatywnie po raz kolejny: możliwa wykładnia w przedmiocie ustalenia skutków wyroku w sprawie Ikea 59. W tym względzie wydaje się konieczne wyjść od wyroku Trybunału Sprawiedliwości stwierdzającego nieważność rozporządzenia nr 2398/97, tj. od wyroku z dnia 27 września 2007 r. w sprawie Ikea Wholesale, a w szczególności od tego, w jaki sposób w wyroku tym określono jego skutki. 60. W przywołanym wyżej wyroku, jak to zostało wskazane w pkt 24 niniejszej opinii, Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, po pierwsze, iż art. 1 rozporządzenia nr 2398/97 jest nieważny w zakresie, w jakim Rada zastosowała metodę „zerowania”, a po drugie, ustalając skutki swojego orzeczenia, Trybunał wskazał, że importer, który przedstawił skargę na decyzje, w których zażądano od niego zapłaty cła antydumpingowego na podstawie rozporządzenia nr 2398/97, jest co do zasady uprawniony do powołania się na tę nieważność w postępowaniu przed sądem krajowym, w celu uzyskania zwrotu tych należności celnych zgodnie z art. 236 ust. 1 Wspólnotowego kodeksu celnego. 61. Tytułem wstępu należy przede wszystkim wskazać, jak to podkreśliła Komisja w pkt 36 swoich uwag na piśmie, iż z orzeczenia w sprawie Ikea nie wynika, by konsekwencje nieważności rozporządzenia nr 398/97 obejmowały, jako takie, wyjątek od warunków ustanowionych przez art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego w zakresie zwrotu należności, które nie były prawnie wymagane w chwili ich zapłaty. 62. W istocie Trybunał Sprawiedliwości podkreślił w pkt 67 ww. wyroku, iż „[d]o władz krajowych należy wyciągnięcie konsekwencji w ich porządku prawnym ze stwierdzenia nieważności, które nastąpiło w ramach odesłania prejudycjalnego dotyczącego oceny w tym zakresie (wyrok z dnia 30 października 1975 r. w sprawie 23/75 Rey Soda, Rec. s. 1279, pkt 51), wskutek którego cła antydumpingowe, zapłacone na podstawie rozporządzenia nr 2398/97 nie są prawnie należne w rozumieniu art. 236 ust. 1 rozporządzenia nr 2913/92 i powinny co do zasady zostać zwrócone przez organy celne zgodnie z tym przepisem, jeżeli przesłanki, którym podlega taki zwrot – w tym przesłanka wskazana w art. 236 ust. 2[ ( )] – zostały spełnione, czego weryfikacja należy do sądu krajowego”. 63. Należy jednakże wziąć pod uwagę to, że w sentencji wyroku nie jest przywołany w ogóle art. 236 ust. 2 rozporządzenia nr 2913/92, lecz wyłącznie ust. 1 tego przepisu. W pkt 2 sentencji wyroku Trybunału Sprawiedliwości wskazano, że „importer, taki jak objęty postępowaniem przed sądem krajowym, który przedstawił w postępowaniu głównym skargę na decyzje, w których zażądano od niego zapłaty cła antydumpingowego na podstawie rozporządzenia nr 2397/97, uznanego w niniejszym wyroku za nieważne, jest co do zasady uprawniony do powołania się na tę nieważność w postępowaniu przed sądem krajowym[ ( )], w celu uzyskania zwrotu tych należności celnych zgodnie z art. 236 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 2913/92 […]”. 64. Wyróżniłem wyrażenie „w postępowaniu przed sądem krajowym”, gdyż w mojej ocenie Trybunał Sprawiedliwości za pośrednictwem tych dwóch różnych oświadczeń chciał jednak wprowadzić rozróżnienie między dwoma odmiennymi w końcu sytuacjami, w kontekście ustalania zasięgu dokonanego przez Trybunał stwierdzenia nieważności co do jego skutków retroaktywnych. Z jednej strony mamy do czynienia z tymi podmiotami, które zapłaciły należności celne wymagane na podstawie rozporządzenia, którego nieważność stwierdzono, i które to podmioty pogodziły się z nim i nie zaskarżyły decyzji nakładających obowiązek zapłaty takich należności przed organami krajowymi. Z drugiej strony występują ci, którzy podobnie jak Ikea, i jak to dalej stwierdzimy, spółka CIVAD, zareagowali przeciwko zastosowaniu rozporządzenia i przyczynili się do stwierdzenia jego nieważności przez Trybunał Sprawiedliwości. Jeżeli w stosunku do tej pierwszej grupy należałoby zastosować reżim temporalny ustanowiony przez art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego, to wobec tej drugiej grupy wręcz przeciwnie, nie należałoby ustalać żadnych terminów, zważywszy na retroaktywne skutki, jakie nieodłącznie wiążą się z sądowym stwierdzeniem nieważności. 65. Termin ustanowiony w art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego bez wątpienia wyłącza składanie jakichkolwiek wniosków o zwrot kwot nienależnie zapłaconych po upływie trzyletniego terminu rozpoczynającego się z dniem ich uiszczenia, chyba że zachodzi jedyny wyjątek wystąpienia siły wyższej. 66. Jednakże można przyjąć powyższe stanowisko tylko w odniesieniu do tej grupy podmiotów, które w żaden sposób nie zareagowały, poprzez skorzystanie z przysługujących im środków prawnych, przeciwko rozporządzeniu ostatecznie uznanemu za niezgodne z prawem. Natomiast takie stanowisko nie może znaleźć zastosowania do tych podmiotów, które właśnie umożliwiły takie stwierdzenie bezprawności, to jest tych, które zaskarżyły decyzje przyjęte w wyniku zastosowania rozporządzenia i tym samym umożliwiły interwencję Trybunału Sprawiedliwości. W stosunku do tych ostatnich powinna znaleźć zastosowanie zasada skutków retroaktywnych sądowego stwierdzenia nieważności, chyba że Trybunał podejmie w tym względzie odmienną decyzję o wyjątkowym charakterze i odpowiednim uzasadnieniu ( ). 67. Alternatywna hipoteza polegająca na ustanowieniu ograniczenia czasowego skutków przywołanego orzeczenia w oparciu o zastosowanie terminu o charakterze dies a quo, takiego jak termin wynikający z art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego, prowadziłaby w tym wypadku do rezultatu, który trudno byłoby pogodzić z prawem do skutecznego środka prawnego (art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej). Ponadto do trudności, jakie musiał napotkać taki podmiot jak przedmiotowy importer, by doprowadzić do sądowej kontroli takiego rozporządzenia, jak rozporządzenie nr 2398/97 ( ), dodać należałoby, paradoksalnie, frustrację wynikającą z tego, iż ten podmiot nie mógłby skorzystać z materialnych i praktycznych efektów tego stwierdzenia nieważności. 68. W mojej ocenie, w sentencji wyroku w sprawie Ikea zostało zatem pominięte jakiekolwiek nawiązanie do art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego, ze względu na założenie, iż w „postępowaniu przed sądem krajowym”, Ikea mogła domagać się zwykłego rozszerzenia czasowego skutków nieważności orzeczonej w postępowaniu incydentalnym rozstrzygniętym przez Trybunał Sprawiedliwości. 69. Nie dotyczy to natomiast tych podmiotów, które nie wszczęły żadnego postępowania w stosunku do decyzji wynikających z zastosowania rozporządzenia nr 2398/97. Wobec tych podmiotów, zgodnie z treścią pkt 67 wyroku w sprawie Ikea, znajdowałby w pełni zastosowanie termin ustanowiony w przywołanym już wielokrotnie art. 236 ust. 2. 70. Natomiast quid w stosunku do CIVAD? W mojej ocenie, jeżeli w postępowaniu przed sądem krajowym zostanie wykazane, że postawa procesowa CIVAD jest porównywalna z działaniami Ikei, w zakresie jej staranności w zakwestionowaniu rozporządzenia nr 2398/97, to w takim wypadku skutki stwierdzenia nieważności przywołanego wyżej rozporządzenia nie powinny być odmienne dla tych dwóch podmiotów ( ). Sama okoliczność, iż we właściwym czasie sąd krajowy nie umożliwił Trybunałowi Sprawiedliwości wypowiedzenia się w trybie incydentalnym co do ważności zastosowanego rozporządzenia ( ), nie może wywoływać ujemnych skutków do tego stopnia, że sytuacja spółki CIVAD będzie z punktu widzenia praktycznych skutków porównywalna z sytuacją tych podmiotów, które pogodziły się z zastosowaniem przepisów, które spółka CIVAD kwestionowała, jak tylko miała ku temu sposobność, korzystając z przysługujących jej środków prawnych. 71. Podsumowując, uważam, że na pierwsze pytanie przedłożone przez sąd krajowy należy alternatywnie odpowiedzieć w ten sposób, że przedmiotowe okoliczności nie stanowią przypadku siły wyższej. Niezależnie od powyższego, stwierdzenie niezgodności z prawem rozporządzenia, takie jak wynikało z wyroku w sprawie Ikea odnośnie do rozporządzenia nr 2398/97, nie skutkuje prawem do zwrotu lub umorzenia należności, do którego znajduje zastosowanie termin przewidziany w art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego w takim konkretnym przypadku, gdy importer, taki jak objęty postępowaniem przed sądem krajowym, kwestionował rozporządzenie, podnosząc jego niezgodność z prawem. Ustalenie, czy ten aspekt miał miejsce, należy do sądu krajowego. D – Drugie pytanie prejudycjalne przedłożone pomocniczo przez sąd krajowy 72. W dalszej kolejności przystąpię do analizy drugiego pytania prejudycjalnego przedłożonego przez sąd krajowy tytułem pomocniczym, w przypadku gdyby Trybunał Sprawiedliwości zdecydował się na ograniczenie się w odpowiedzi na pierwsze pytanie do stwierdzenia, że okoliczności niniejszej sprawy nie stanowią przypadku siły wyższej. Czy organy celne powinny były zareagować, jak tylko WTO stwierdziło niezgodność rozporządzenia nr 2398/97 z porozumieniem antydumpingowym ( )? 73. Uważam, iż francuskie organy administracji nie mogły podjąć działań zmierzających do zwrotu zapłaconych należności celnych tylko na tej podstawie. Taki wniosek formułuję z tego prostego względu, iż rozporządzenie nr 1515/2001 powierza Wspólnocie przyjęcie środków, które należy wprowadzić w życie po sprawozdaniu w sprawie środków antydumpingowych i antysubsydyjnych przyjętym przez ORS. Takie środki, zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 przywołanego rozporządzenia, mogą polegać na „odwoła[niu] lub wprowadz[eniu] zmiany do kwestionowanego środka” [lit. a)], lub na „przyj[ęciu] wszelki[ch] pozostał[ych] środk[ów] szczególn[ych], które w tym okolicznościach uznaje się za właściwe” [lit. b)], przy czym dopuszczalne jest jednoczesne przyjęcie obu rodzaju środków. 74. Tym samym możliwa reakcja na stwierdzenie niezgodności rozporządzenia Unii z porozumieniem antydumpingowym należy do instytucji Unii, a zatem krajowy organ, który zdecydowałby się na przyjęcie jakiegokolwiek środka w tym zakresie, w istotny sposób ingerowałby w kompetencje wspólnotowe. Wystarczy wskazać, że zwrot należności dokonany motu proprio przez krajowe organy administracji byłby sprzeczny z treścią rozporządzenia, które z powyższych względów i niezależnie od jego niezgodności z porozumieniem antydumpingowym pozostaje dla celów prawa Unii w pełni ważne. 75. Powyższe stwierdzenia pozostają bez uszczerbku dlatego, iż właściwa reakcja po stronie Unii nie musi polegać koniecznie na zwrocie zapłaconych należności celnych. Po pierwsze dlatego, że niezgodność z porozumieniem antydumpingowym, zgodnie z tym co podkreśliłem powyżej, skutkuje w ramach WTO jedynie zobowiązaniem do rozpoczęcia konsultacji i negocjacji. Nie pozwala to zatem na odrzucenie hipotezy, że proces negocjacyjny zakończyć się może przyjęciem rozwiązań, które nie muszą polegać na zwrocie uiszczonych ceł. Po drugie, w takim zakresie, w jakim otwarte opcje przewidziane w rozporządzeniu nr 1515/2001 przybierają postać uchylenia lub zmiany rozporządzenia lub „przyjęci[a] wszelki[ch] pozostał[ych] środk[ów] szczególn[ych], które w tym okolicznościach uznaje się za właściwe”, nie można całkowicie wykluczyć, iż po ponownym rozważeniu sytuacji w świetle wniosków płynących ze sprawozdania ORS, cła nienależne ze względów wskazanych w tym sprawozdaniu mogą jednak być wymagane na innej podstawie niż ta, która była przedmiotem negatywnej oceny ze strony WTO. VII – Wnioski 76. Proponuję zatem, by Trybunał odpowiedział następująco na pytania prejudycjalne: a) Trzyletni termin ustanowiony w art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego nie obejmuje przypadków, gdy brak podstawy prawnej do domagania się zapłaty ceł przywozowych lub wywozowych wynika z niezgodności z prawem samej normy prawnej, na mocy której wymagana była zapłata przedmiotowych należności celnych. b) Zważywszy, iż nie znajduje zastosowania powyższy termin, nie może także znaleźć zastosowania wyjątek od niego w postaci siły wyższej. 2) Alternatywnie: Prawo do zwrotu lub umorzenia należności celnych wskutek stwierdzenia nieważności rozporządzenia, takiego jak wynikające z wyroku z dnia 27 września 2007 r. w sprawie C-351/04 Ikea Wholesale stwierdzenie nieważności rozporządzenia nr 2398/97, nie jest objęte zakresem ograniczenia czasowego przewidzianego w art. 236 ust. 2 akapit pierwszy Wspólnotowego kodeksu celnego w szczególnym przypadku, gdy importer działał z rozsądną starannością. Do sądu krajowego należy ustalenie, czy spółka CIVAD działała w tym zakresie z należytą starannością. Alternatywnie: a) Stwierdzenie nieważności rozporządzenia wspólnotowego nie stanowi przypadku „siły wyższej” w rozumieniu art. 236 ust. 2 akapit drugi Wspólnotowego kodeksu celnego. b) Artykuł 236 ust. 2 akapit trzeci Wspólnotowego kodeksu celnego nie nakłada na organy celne obowiązku dokonania z urzędu zwrotu ceł antydumpingowych wyłącznie na podstawie stwierdzenia niezgodności dokonanego zgodnie z zasadami WTO. ( ) Język oryginału: hiszpański. ( ) Dz.U. L 302, s. 1; zwany dalej „Wspólnotowym kodeksem celnym”. ( ) Dz.U. L 332, s. 1. ( ) Sprawa C-351/04 , Rec. s. I-7723; zwany dalej „wyrokiem w sprawie Ikea”. ( ) Dz.U. L 336, s. 234. ( ) WT/DS 141/R Communautés européennes – Droit antidumping sur les importations de linge de lit en coton en provenance d’Inde, rapport du Groupe spécial du 30 octobre 2000. ( ) WT/DS 141/AB/R Communautés européennes – Droit antidumping sur les importations de linge de lit en coton en provenance d’Inde, rapport de l’Organe d’appel du 1er mars 2001. ( ) Dz.U. L 201, s. 10. ( ) Rozporządzenie zmieniające rozporządzenie nr 2398/97 oraz zawieszające jego stosowanie w odniesieniu do przywozu pochodzącego z Indii (Dz.U. L 219, s. 1). ( ) Rozporządzenie zmieniające rozporządzenie nr 2398/97 oraz kończące postępowanie w odniesieniu do przywozu pochodzącego z Pakistanu (Dz.U. L 26, s. 1). ( ) Dz.U. L 81, s. 1. ( ) Dotyczy to wykładni przyjętej właśnie w sprawie Ikea oraz także, przykładowo, w wyroku z dnia 10 maja 2001 r. w sprawie C-463/98 Cabletron, Rec. s. I-3495, pkt 26. ( ) Sprawy połączone C-89/10 i C-96/10 Q-Beef i Bosschaert, Zb.Orz. s. I-7819, pkt 48. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 21 października 2010 r. w sprawie C-242/09 Albron Catering, Zb.Orz. s. I-10309, pkt 35–37. ( ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 27 lutego 1985 r. w sprawie 112/83 Société des produits de maïs, Rec. s. 719, pkt 16–18; z dnia 26 kwietnia 1994 r. w sprawie C-228/92 Roquette Frères, Rec. s. I-1445, pkt 17–20, 25–30. W tym względzie zob. W. Cremer „Art. 231, Rn. 6” w: Callies/Ruffert, EUV. EGV Kommentar, 3. Aufl., München, C.H. Beck 2007; W.B. Wegener, Art. 234, Rn. 39–42, w: Callies/Ruffert, EUV. EGV Kommentar, 3. Aufl., München, C.H. Beck 2007. ( ) Zobacz przede wszystkim U. Haltern, Europarecht. Dogmatik im Kontext, 2. Aufl., Mohr Siebeck 2007, pkt 509–543. ( ) Miało to miejsce w związku z wyrokiem Sądu Pierwszej Instancji z dnia 17 listopada 2009 r. w sprawie T-143/06 MTZ Polyfilms przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. II-4133, stwierdzającym nieważność rozporządzenia Rady (WE) nr 366/2006 z dnia 27 lutego 2006 r. zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 1676/2001 nakładające ostateczne cło antydumpingowe na przywóz folii z politereftalanu polietylenu (PET) pochodzącej między innymi z Indii (Dz.U. L 68, s. 6). Istotnie przy tej okazji, wśród innych środków, Komisja wezwała, w drodze ogłoszenia (Dz.U. 2010, C 131, s. 3) osoby zainteresowane do składania, w jak najszybszym terminie, wniosków o dokonanie zwrotu należności, jednoznacznie wskazując, że nie znajduje zastosowania termin wynikający z właściwych regulacji celnych. W podobny sposób, w związku z rozporządzeniem nr 261/2008, co zostało podniesione przez CIVAD na rozprawie i wskazane w pkt 33 niniejszej opinii, Komisja przyznała prawo do zwrotu należności, nawet nie będąc do tego zobowiązaną w wyniku sądowego stwierdzenia nieważności. ( ) Kursywa dodana przez autora. ( ) Kursywa dodana przez autora. ( ) W celu dokonania wyczerpującej analizy tej kwestii muszę jednak podkreślić, iż jak wskazuje Komisja, we wcześniejszym wyroku (ww. wyrok w sprawie Cabletron), zostało wprost przyjęte rozwiązanie proponowane przez rzecznika generalnego F.G. Jacobsa, który w pkt 115 swojej opinii stwierdził, iż „brak jest podstaw do ograniczenia skutków ex tunc stwierdzenia nieważności, które proponuję, by zostało orzeczone. W każdym wypadku należy zauważyć, iż praktyczne skutki tego stwierdzenia dotyczyłyby jedynie okresu sprzed 1 stycznia 2000 r. oraz że art. 236 ust. 2 Wspólnotowego kodeksu celnego ustanawia okres trzyletni dla dokonania zwrotu lub umorzenia należności celnych, które nie były prawnie należne”. ( ) Wydaje się, iż importer nie mógł z łatwością wykazać, że przywołane wyżej rozporządzenie dotyczy go „indywidualnie” w rozumieniu orzecznictwa. W tym kontekście zob. przede wszystkim K. Lenaerts, Le traité de Lisbonne et la protection juridictionnelle des particuliers en droit de l’Union, Cahiers de droit européen, 2009, no 5–6, s. 711–745. ( ) Niektóre elementy oceny prawnej mogłyby zostać już zidentyfikowane w tym względzie. A mianowicie, spółka CIVAD, wraz z innymi spółkami, zakwestionowała już w dniu 2 marca 1998 r. rozporządzenie nr 2398/97, wnosząc skargę o stwierdzenie nieważności tego rozporządzenia do Sądu Pierwszej Instancji. Skarga ta została jednak odrzucona, ze względu na braki formalne, postanowieniem z dnia 24 lutego 2000 r. (sprawa T-37/98 FTA i in. przeciwko Radzie, Rec. s. II-373). Skarga ta nie była jednak oparta na podstawach, które w późniejszym czasie zaowocowały wyrokiem w sprawie Ikea, gdyż w momencie jej wnoszenia (marzec 1998 r.) nawet nie zostały zainicjowane konsultacje rozpoczęte w ramach WTO wskutek sprzeciwu złożonego przez Indie (sierpień 1998 r.). Niezależnie od niepowodzenia tego pierwszego środka odwoławczego (któremu zarówno Rada jak i Komisja przeciwstawiły się, powołując się na brak legitymacji), należy jednak podkreślić jego znaczenie jako wyraz zainteresowania i staranności spółki CIVAD w działaniach skierowanych przeciwko rozporządzeniu nr 2398/97. ( ) Należy podkreślić, iż sama spółka CIVAD zwróciła organom krajowym uwagę, że należy zaczekać na odpowiedź Trybunału Sprawiedliwości w tej sprawie. ( ) Sąd krajowy wskazuje w swoim pytaniu trzy istotne momenty w postępowaniu prowadzonym przez WTO, mającym na celu ustalenie zgodności rozporządzenia nr 2398/97 z porozumieniem antydumpingowym. Jak to zostanie przeze mnie dalej wykazane, ani wszczęcie tego postępowania, ani jego zakończenie nie mogły stanowić wystarczającej podstawy, w prawie Unii, do podjęcia przez krajowe organy takich działań, jakich żądała od nich spółka CIVAD. Co za tym idzie, uważam, iż nie jest istotne rozróżnienie między tymi trzema punktami w toku postępowania wskazanymi przez sąd krajowy.