C-536/22

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY przedstawiona w dniu 28 września 2023 r. ( ) Sprawa C‑536/22 MW, CY przeciwko VR Bank Ravensburg-Weingarten eG [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landgericht Ravensburg (sąd krajowy w Ravensburgu, Niemcy)] Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Umowy konsumenckie o kredyt związane z nieruchomościami mieszkalnymi – Dyrektywa 2014/17/UE – Przedterminowa spłata kredytu – Przepisy krajowe przewidujące rekompensatę obejmującą utracone korzyści kredytodawcy – Metoda obliczenia utraconych korzyści – Rozwiązanie umowy przed spłatą kredytu 1. Zgodnie z art. 25 dyrektywy 2014/17/UE ( ) konsumenci mają prawo do pełnego lub częściowego wywiązania się ze swoich zobowiązań na mocy umowy o kredyt związanej z nieruchomością mieszkalną przed wygaśnięciem tej umowy. 2. Trybunał musiał dotychczas orzekać w przedmiocie zakresu obniżki (na korzyść konsumenta) całkowitego kosztu kredytu, która jest nieodłącznie związana z przedterminowym wywiązaniem się przez konsumenta z jego zobowiązań ( ). 3. Niniejsze odesłanie prejudycjalne daje Trybunałowi sposobność rozpatrzenia po raz pierwszy (o ile się nie mylę) drugiej strony równania: prawa kredytodawcy do otrzymania „w uzasadnionych przypadkach sprawiedliwej i obiektywnej” rekompensaty z tytułu potencjalnych kosztów bezpośrednio związanych z przedterminową spłatą kredytu. I. Ramy prawne A.   Prawo Unii. Dyrektywa 2014/17 4. Motyw 66 wskazuje: „Możliwość spłaty przez konsumenta kredytu przed wygaśnięciem umowy o kredyt może odgrywać istotną rolę przy wspieraniu konkurencji na rynku wewnętrznym i swobodnego przepływu obywateli Unii; może się ona również przyczyniać do zapewnienia przez cały okres kredytowania elastyczności potrzebnej do wspierania stabilności finansowej zgodnie z zaleceniami Rady Stabilności Finansowej. […] Państwa członkowskie powinny zatem zapewnić konsumentom – poprzez prawo lub inne środki, takie jak klauzule umowne – prawo do przedterminowej spłaty kredytu. […] Warunki określone przez państwa członkowskie mogą określać, że kredytodawca ma prawo do otrzymania sprawiedliwej i obiektywnie uzasadnionej rekompensaty z tytułu potencjalnych kosztów bezpośrednio związanych z przedterminową spłatą kredytu. W przypadku gdy państwa członkowskie stanowią, że kredytodawca ma prawo do rekompensaty, taka rekompensata powinna być sprawiedliwą i obiektywnie uzasadnioną rekompensatą z tytułu potencjalnych kosztów bezpośrednio związanych z przedterminową spłatą kredytu, zgodnie z krajowymi przepisami dotyczącymi rekompensaty. Kwota rekompensaty nie powinna być wyższa niż strata finansowa kredytodawcy”. 5. Zgodnie z art. 25: „1.   Państwa członkowskie zapewniają, by konsument miał prawo do pełnego lub częściowego wywiązania się ze swoich zobowiązań na mocy umowy o kredyt przed wygaśnięciem tej umowy. W takich przypadkach konsument jest uprawniony do uzyskania obniżki całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta, na którą składają się odsetki i koszty przypadające na pozostały okres obowiązywania umowy. 2.   Państwa członkowskie mogą przewidzieć, że wykonanie prawa, o którym mowa w ust. 1, podlega pewnym warunkom. Warunki te mogą obejmować ograniczenia czasowe wykonania tego prawa, zróżnicowane traktowanie w zależności od rodzaju stopy oprocentowania kredytu lub od momentu, w którym konsument skorzysta z tego prawa, lub ograniczenia co do okoliczności, w jakich prawo to może zostać wykonane. 3.   Państwa członkowskie mogą przewidzieć, by kredytodawca miał prawo do otrzymania w uzasadnionych przypadkach sprawiedliwej i obiektywnej rekompensaty z tytułu potencjalnych kosztów bezpośrednio związanych z przedterminową spłatą kredytu, lecz nie mogą nakładać kary na konsumenta. W związku z tym kwota rekompensaty nie może być wyższa niż strata finansowa kredytodawcy. W ramach takich warunków państwa członkowskie mogą przewidzieć, że kwota rekompensaty nie może przekroczyć pewnego poziomu lub może być dopuszczalna tylko w określonym czasie. 4.   W przypadku gdy konsument pragnie wywiązać się ze swoich zobowiązań wynikających z umowy o kredyt przed wygaśnięciem umowy, kredytodawca niezwłocznie po otrzymaniu takiego wniosku udziela konsumentowi, w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku, informacji potrzebnych do rozważenia takiej opcji. Informacje takie co najmniej wyliczają konsekwencje, jakie poniesie konsument, wywiązując się ze swoich zobowiązań przed wygaśnięciem umowy o kredyt, i jasno określają wszelkie przyjęte założenia. Wszelkie przyjęte założenia są rozsądne i uzasadnione. 5.   Gdy przedterminowa spłata przypada w okresie, w którym obowiązuje stała stopa oprocentowania, państwa członkowskie mogą uzależnić skorzystanie z prawa, o którym mowa w ust. 1, od istnienia uzasadnionego interesu po stronie konsumenta”. B.   Prawo krajowe 6. W niniejszej sprawie istotne znaczenie ma szereg przepisów Bürgerliches Gesetzbuch (niemieckiego kodeksu cywilnego, zwanego dalej „BGB”), w szczególności § 252 („Utracone korzyści”); § 490 („Nadzwyczajne prawo do wypowiedzenia umowy”) ust. 2; § 500 („Prawo kredytobiorcy do wypowiedzenia umowy; przedterminowa spłata”) ust. 2; § 502 („Rekompensata za przedterminową spłatę”); oraz § 812 („Roszczenie o wydanie”). II. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne 7. W dniu 11 stycznia 2019 r. MW i CY zawarli z VR Bank Ravensburg-Weingarten eG (zwanym dalej „VR Bank”) umowę o kredyt związany z nieruchomością w celu nabycia własności mieszkania. Uzgodnili oni stałą stopę oprocentowania kredytu do dnia 30 stycznia 2029 r. 8. Zgodnie z umową w okresie obowiązywania stałej stopy oprocentowania kredytobiorca mógł wywiązać się ze swoich zobowiązań, dokonując przedterminowej spłaty kredytu, tylko jeżeli wykazałby w tym uzasadniony interes. 9. Umowa obejmowała między innymi następujące postanowienia: – VR Bank ma prawo do rekompensaty za szkodę powstałą w przypadku przedterminowej spłaty kredytu. Obliczenie tej szkody opiera się na metodzie dopasowanej zapadalności aktywów i wymagalności pasywów uznanej za dopuszczalną przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) ( ). – Kredytobiorcy powinni uiścić godziwą opłatę z tytułu kosztów administracyjnych związanych z przedterminową spłatą kredytu. 10. W dniu 19 maja 2020 r. MW i CY sprzedali mieszkanie (nabyte w poprzednim roku) ( ) i wypowiedzieli umowę kredytu ze skutkiem od dnia 30 czerwca 2020 r. 11. W dniu 9 czerwca 2020 r. VR Bank zażądał od MW i CY rekompensaty tytułem odszkodowania za przedterminową spłatę kredytu, którą MW i CY zapłacili. 12. W dniu 19 kwietnia 2021 r. MW i CY wezwali VR Bank do zwrotu rekompensaty z tytułu przedterminowej spłaty. Jest to również ich żądanie w sporze zawisłym przed sądem odsyłającym. 13. Zdaniem powodów VR Bank nie był uprawniony do otrzymania rekompensaty, ponieważ umowa kredytu nie zawierała wystarczających informacji dotyczących jej obliczenia. Ponadto uważają oni, że zgodnie z dyrektywą 2014/17 rekompensata może obejmować jedynie rzeczywiście poniesione koszty, a nie odsetki lub korzyści utracone przez kredytodawcę. Uważają oni również, że hipotetyczne obliczenie według wzorów z matematyki finansowej jest niedopuszczalne. 14. VR Bank sprzeciwił się powództwu, podnosząc, że: – Umowa zawiera wszystkie wymagane prawem informacje. – Kwota rekompensaty jest zgodna z utrwalonym orzecznictwem Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) w przypadkach dotyczących uzasadnionego umorzenia kredytu zabezpieczonego hipoteką. Zgodnie z tym orzecznictwem kredytodawca ma prawo do otrzymania rekompensaty z tytułu szkód bezpośrednio wynikających z przedterminowej spłaty kredytu, jeżeli w chwili spłaty kredytobiorca jest winien odsetki według stałej stopy oprocentowania. – Udzielając kredytów, banki zwykle są zmuszone refinansować się i z tego powodu zaciągają długoterminowe zobowiązania. Okoliczność, że kredytobiorca mógłby odstąpić od umowy w dowolnej chwili, bez zrekompensowania szkód spowodowanych jej wypowiedzeniem, doprowadziłaby do znacznego wzrostu kosztów kredytów zabezpieczonych hipoteką, ponieważ ryzyko to zostałoby odzwierciedlone w cenie. 15. W tym kontekście Landgericht Ravensburg (sąd krajowy w Ravensburgu, Niemcy) zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy pojęcie »sprawiedliwej i obiektywnej rekompensaty z tytułu potencjalnych kosztów bezpośrednio związanych z przedterminową spłatą kredytu« zawarte w art. 25 ust. 3 dyrektywy [2014/17] należy interpretować w ten sposób, że rekompensata ta obejmuje również utracone korzyści kredytodawcy, w szczególności przyszłe odsetki, które utracił w wyniku przedterminowej spłaty? 2) W razie udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi twierdzącej: Czy prawo Unii, a w szczególności art. 25 ust. 3 dyrektywy [2014/17], określa wymogi dotyczące obliczania dochodów kredytodawcy z reinwestowania przedterminowo spłaconego kredytu konsumenckiego związanego z nieruchomością, które należy uwzględnić w ramach utraconych korzyści, a jeżeli tak, to jakie? W szczególności: a) Czy przepisy krajowe dotyczące obliczania muszą opierać się na sposobie, w jaki kredytodawca rzeczywiście wykorzystuje kwotę przedterminowej spłaty? b) Czy przepisy krajowe mogą zezwalać kredytodawcy na obliczenie rekompensaty z tytułu przedterminowej spłaty na podstawie fikcyjnej reinwestycji w bezpieczne instrumenty rynku kapitałowego o dopasowanym terminie zapadalności (tzw. metoda dopasowanej zapadalności aktywów i wymagalności pasywów)? 3) Czy zakresem stosowania art. 25 dyrektywy [2014/17] jest objęty również przypadek, w którym konsument najpierw wypowiada umowę o kredyt konsumencki związany z nieruchomością na podstawie prawa do wypowiedzenia przewidzianego przez ustawodawcę krajowego, zanim dokona przedterminowej spłaty kredytu na rzecz kredytodawcy?”. III. Postępowanie przed Trybunałem 16. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do Trybunału w dniu 10 sierpnia 2022 r. 17. Uwagi na piśmie przedstawiły VR Bank, rząd niemiecki i Komisja Europejska. Nie uznano za konieczne przeprowadzenia rozprawy. IV. Ocena 18. Dyrektywa 2014/17 określa „wspólne ramy dla niektórych aspektów przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących umów obejmujących kredyt konsumencki zabezpieczony hipoteką lub w inny sposób, a związanych z nieruchomościami mieszkalnymi […]” ( ). 19. Z kilkoma wyjątkami harmonizacja wynikająca z dyrektywy 2014/17 jest minimalna. W przedmiotowym zakresie stosowania tej dyrektywy: – w odniesieniu do kwestii uregulowanych w sposób jednolity umożliwia ona państwom członkowskim utrzymanie lub wprowadzenie przepisów zapewniających konsumentowi większą ochronę ( ); – w odniesieniu do innych kwestii przyznaje ona ustawodawcy krajowemu uprawnienia regulacyjne, akceptując z góry konsekwencje wynikające z braku jednolitego uregulowania. 20. Artykuł 25 dyrektywy 2014/17, zatytułowany „Przedterminowa spłata”, gwarantuje konsumentowi uprawnienie do wywiązania się z zobowiązania umownego przed upływem uzgodnionego terminu. Takie uprawnienie nie jest jednak ani bezwarunkowe, ani wolne od świadczeń wzajemnych: te ostatnie mogą obejmować rekompensatę dla kredytodawcy z tytułu potencjalnych kosztów kredytodawcy bezpośrednio związanych z przedterminową spłatą kredytu. 21. Państwa członkowskie muszą przewidzieć prawo konsumenta do przedterminowej spłaty kredytu związanego z nieruchomościami mieszkalnymi, co obniży (na jego korzyść) całkowity koszt tego kredytu. Dyrektywa 2014/17 określa pojęcia, w oparciu o które działa ta obniżka. 22. Natomiast dyrektywa 2014/17 sama w sobie nie gwarantuje prawa kredytodawcy do rekompensaty za szkody, jakie pociąga za sobą dla niego przedterminowa spłata kredytu. Pozwala ona jedynie każdemu ustawodawcy krajowemu na ustanowienie tego prawa i uregulowanie go poprzez zapewnienie jego przesłanek ( ). Jeśli jednak rekompensata jest dozwolona na mocy prawa krajowego, musi ona spełniać pewne minimalne wymogi określone w samej dyrektywie 2014/17. A.   W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego 23. Sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy sprawiedliwa i obiektywna rekompensata z tytułu potencjalnych kosztów bezpośrednio związanych z przedterminową spłatą kredytu obejmuje również utracone korzyści kredytodawcy ( ). Obejmuje on tym pojęciem w szczególności odsetki, które kredytodawca spodziewał się otrzymać w przyszłości, a których już nie otrzyma ( ). 24. Moim zdaniem dyrektywa 2014/17 nie stoi na przeszkodzie obliczeniu rekompensaty z uwzględnieniem tych odsetek, co oznacza, że na pierwsze pytanie prejudycjalne należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. W dalszych rozważaniach przedstawię dla tych celów wykładnię art. 25 ust. 3 tej dyrektywy zgodnie ze zwykłymi kryteriami wykładni. 1. Kryterium językowe 25. Wstępne podejście do tekstu ( ) może budzić pewne wątpliwości: – Artykuł 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17 odnosi się do rekompensaty z tytułu kosztów. Zgodnie z art. 25 ust. 1 (w którym użyto spójnika „i” między słowami „odsetki” i „koszty”) pojęcie kosztów obejmuje coś innego niż odsetki. – W tekście tym wspomniano o potencjalnych kosztach związanych z przedterminową spłatą kredytu. Odsetki należne w przypadku braku takiej spłaty nie miałyby charakteru kosztów, ponieważ w konsekwencji spłaty zostałyby bezwzględnie utracone. – Artykuł odnosi się do kosztów bezpośrednio związanych ze spłatą. Można by argumentować, że takimi kosztami są jedynie te, które odpowiadają konkretnym operacjom dokonywanym przez instytucje kredytowe w celu zarządzania tą spłatą ( ). 26. Nie uważam jednak, by wykładnia językowa art. 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17 stała na przeszkodzie tezie, za którą się opowiadam. 27. Użyte w tej dyrektywie ( ) pojęcie „kosztów” nie jest ani precyzyjne, ani jednoznaczne w swej treści ( ). Dosłownie przedstawiono w niej odsetki jako „koszty”, na przykład w art. 14, dotyczącym informacji przedumownych ( ). 28. Ponadto, jeżeli w art. 25 ust. 1 dyrektywy 2014/17 „koszty” są częścią „całkowitego kosztu kredytu” ponoszonego przez konsumenta, a zatem „opłatami” należnymi od konsumenta ( ), „odsetki” są również „opłatami” w rozumieniu definicji „całkowitego kosztu kredytu” ( ). 29. Artykuł 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17 stanowi ponadto, że kwota rekompensaty „nie może być wyższa niż strata finansowa kredytodawcy” ( ). Sugeruje to zatem, że utrata przyszłych odsetek jest rozumiana jako koszt, który jest (lub może być, w zależności od przypadku) ponoszony przez kredytodawcę w wyniku przedterminowej spłaty kredytu i podlega rekompensacie, jeżeli tak postanowi ustawodawca krajowy. 30. Użycie terminu „potencjalnych kosztów” nie stoi również na przeszkodzie uznaniu utraconych korzyści za część rekompensaty należnej kredytodawcy. Kredytodawca przestaje otrzymywać odsetki uzgodnione w umowie (to znaczy odsetki, które zgodnie z umową narosłyby w całym okresie obowiązywania umowy) w następstwie przedterminowej spłaty kredytu. Właśnie z tego powodu utratę odsetek można uznać za konsekwencję finansową bezpośrednio związaną ze spłatą kredytu. 31. Z tego punktu widzenia twierdzenie, że odsetki zostają utracone w sposób nieunikniony, a nie tylko ewentualny, jest ogólnie prawidłowe. Nie można jednak wykluczyć, że kredyt o zmiennej stopie procentowej przestanie generować odsetki przed spłatą i niezależnie od niej (w niektórych warunkach rynkowych) ( ). 32. Może się również zdarzyć, że w praktyce przedterminowa spłata kapitału nie spowoduje szkody po stronie kredytodawcy z tytułu odsetek, których on nie otrzyma, jeżeli kredytodawca dokona reinwestycji swojej kwoty, a mająca zastosowanie po reinwestycji stopa procentowa będzie dla niego korzystniejsza. W takim przypadku nie można zapewnić ex ante, czy szkoda wystąpi, czy też nie. 33. Inne odniesienia zawarte w art. 25 dyrektywy 2014/17 potwierdzają, że prawidłowe jest uznanie odsetek, które nie będą już pobierane, za pozycję stanowiącą integralną część rekompensaty dla kredytodawcy, ponieważ nie ogranicza się ona do zwykłych kosztów zarządzania: – Rekompensata, która musi być „sprawiedliwa i obiektywna”, musi być „uzasadniona” ( ): takie wyjaśnienie nie byłoby konieczne, gdyby rekompensata dotyczyła jedynie płatności za usługi (takie jak usługi zarządzania spłatą kredytu), dla których zawsze istnieje obiektywne uzasadnienie. – Zdanie końcowe „[rekompensata] może być dopuszczalna tylko w określonym [ustalonym] okresie” zmierza w tym samym kierunku, ponieważ koszty zarządzania spłatą kredytu nie są rozłożone w czasie. 34. Wreszcie, sekcja 9 („Przedterminowa spłata”) części B załącznika II europejskiego znormalizowanego arkusza informacyjnego (ESIS) dyrektywy 2014/17, dotycząca informacji, które należy zawrzeć w tym arkuszu, stanowi, że „Jeśli wysokość rekompensaty zależy od różnych czynników, takich jak […] stopa oprocentowania obowiązująca w momencie przedterminowej spłaty”. W ten sposób podkreśla się, że odsetki, które nie będą już pobierane, stanowią jeden z dopuszczalnych elementów przy obliczaniu rekompensaty. 2. Prace przygotowawcze 35. Podczas analizowania prac przygotowawczych nad dyrektywą 2014/17 nie znalazłem żadnych odniesień do rekompensaty z tytułu przedterminowej spłaty kredytu, które zmierzałyby do harmonizacji sposobu jej obliczania lub pozycji podlegających rekompensacie. Istnieją jednak przesłanki wskazujące na to, że rozważano możliwość włączenia do tej rekompensaty utraconych korzyści kredytodawcy. 36. W swoim sprawozdaniu w sprawie wniosku Komisji Parlament zasugerował, aby przy ustalaniu rekompensaty wziąć pod uwagę koszty ponoszone przez kredytodawcę, lecz także ewentualne oszczędności, jakie przyniosłaby mu spłata kredytu ( ). W części normatywnej Parlament wprowadził ponadto ograniczenie rekompensaty co najwyżej do wysokości straty finansowej kredytodawcy ( ). 37. W niektórych dokumentach Rady rekompensata pojawia się jako coś odrębnego od „innych kosztów dodatkowych”, których przykładami są koszty administracyjne lub koszty zamknięcia sprawy ( ). 38. Ponadto oprócz ewentualnego uregulowania przez państwa członkowskie przedterminowej spłaty wraz z rekompensatą dla kredytodawcy za związane z nią koszty Rada przewidziała spłaty bez świadczenia wzajemnego („free of charge for the consumer”), przytaczając jako przykład kredyt o zmiennej stopie procentowej ( ). Wydaje mi się, że przepis ten wskazuje na to, iż zdaniem Rady rekompensata mogła łączyć odsetki, które nie zostaną już pobrane od chwili przedterminowej spłaty. 3. Kryterium celowościowe 39. Jak już wskazałem, dyrektywa 2014/17 sama w sobie nie przyznaje kredytodawcy prawa do otrzymania rekompensaty z tytułu przedterminowej spłaty kredytu. Decyzja o jego ustanowieniu należy do kompetencji każdego ustawodawcy krajowego, który musi jednak przestrzegać celu określonego w art. 25 tej dyrektywy. 40. Moim zdaniem krajowy system przewidujący utracone korzyści kredytodawcy przy ocenie rekompensaty za przedterminową spłatę kredytu może być zgodny z tym celem. 41. W wyroku UniCredit Bank Austria Trybunał, poprzez powiązanie prawa do przedterminowej spłaty kredytu z art. 1 dyrektywy 2014/17 w związku z motywem 15 tej dyrektywy, przypomniał, że celem owej dyrektywy jest „zapewni[enie] […] wysoki[ego] poziom[u] ochrony” umów obejmujących kredyt konsumencki zabezpieczony hipoteką lub w inny sposób, a związanych z nieruchomościami mieszkalnymi ( ). 42. Argumentowano, że wyłączenie utraconych korzyści po stronie kredytodawcy z kosztów podlegających rekompensacie byłoby rozwiązaniem, które najlepiej chroni konsumenta (ponieważ usuwa przeszkody w wykonywaniu przez konsumenta przysługującego mu prawa do przedterminowej spłaty kredytu) ( ). Z tego punktu widzenia obniżka odsetek i kosztów związana z prawem do spłaty kredytu na podstawie art. 25 ust. 1 dyrektywy 2014/17 uniemożliwiłaby włączenie do rekompensaty przyszłych odsetek, które nie będą już pobierane ( ). 43. Zgodnie z tym argumentem utożsamianie utraconych korzyści po stronie kredytodawcy ze zwrotem, jaki otrzymałby on, gdyby umowa pozostała w mocy, niweczyłoby jedną z zalet prawa do przedterminowej spłaty kredytu, jaką jest oszczędność, i podważyłoby sens tego prawa. Bez szczególnego uzasadnienia lub jakichkolwiek ograniczeń takie utożsamienie nie byłoby zgodne z dyrektywą 2014/17. 44. Uważam jednak, że stanowisko to nie wynika z dyrektywy 2014/17. Dyrektywa ta, ustanawiając prawo do przedterminowej spłaty kredytu (które jako takie nie podlega odstępstwom), umożliwiła każdemu państwu członkowskiemu włączenie tego prawa do swojego systemu prawnego przy jednoczesnym zachowaniu specyfiki tego systemu i uwzględnieniu specyfiki jego rynku kredytów związanych z nieruchomościami ( ). 45. W przypadku gdy państwo członkowskie, korzystając z tej swobody, uznaje prawo kredytodawcy do rekompensaty, jest ono zobowiązane do przestrzegania pewnych minimalnych warunków ( ), ale nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby wzięło ono pod uwagę utracone korzyści po stronie kredytodawcy w celu obliczenia kwoty rekompensaty. 46. Dyrektywa 2014/17 nie zawiera definicji „sprawiedliwej rekompensaty” ( ), wyrażenia, które należy interpretować w sposób jednolity i które odnosi się zarówno do „powodów”, jak i do „kwoty” rekompensaty. Podobnie jak w innych dziedzinach prawa Unii ( ) określenie„sprawiedliwa”, które jest stosowane do rekompensaty z tytułu przedterminowej spłaty kredytu, odnosi się zarówno do naprawienia szkody poniesionej przez jedną ze stron, jak i do równowagi między przeciwstawnymi interesami konsumenta i kredytodawcy: – Dla konsumenta spłata wiąże się z korzyściami, ponieważ zwalnia się on z zobowiązania umownego wraz z obniżką uzgodnionej ceny. – Dla kredytodawcy przedterminowa spłata może wiązać się z niedogodnościami, ponieważ nie tylko będzie musiał nią zarządzać, lecz także będzie musiał ponownie zainwestować kapitał zgodnie z nowymi cenami rynkowymi (lub po prostu ponieść stratę odsetek) ( ). 47. W tym kontekście uwzględnienie utraconych korzyści wśród elementów rekompensaty może wspierać cele dyrektywy 2014/17, które nie ograniczają się jedynie do woli zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów. Innym deklarowanym celem tej dyrektywy jest stworzenie skutecznego i konkurencyjnego wewnętrznego rynku umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi ( ) w kontekście obaw dotyczących stabilności finansowej ( ). Zgodnie z motywem 66 wspomnianej dyrektywy prawo do przedterminowej spłaty jest instrumentem służącym tym celom ( ). 48. Jak już wyjaśniłem, po uznaniu prawa do rekompensaty w państwie członkowskim dyrektywa 2014/17 przyznaje szeroki zakres uznania w celu uregulowania wykonywania tego prawa. Umożliwia ona w ten sposób państwu członkowskiemu uwzględnienie specyfiki jego rynku kredytowego bez naruszania celów samej dyrektywy. 49. Decyzja o tym, czy przewidzieć rekompensatę na rzecz kredytodawcy w przypadku przedterminowej spłaty kredytu, a jeśli tak, to w jakim zakresie, jest decyzją mogącą wywołać, w zależności od przypadku, znaczące konsekwencje. W dziedzinie kredytów związanych z nieruchomościami, w przeważającej mierze krajowej, konsekwencje te miałyby przede wszystkim wpływ na lokalny rynek i lokalną gospodarkę, lecz nie można wykluczyć, że wywołałyby one efekt domina na innych poziomach. 50. W obliczu systemu, który nie pozwala kredytodawcom na uzyskanie rekompensaty za utratę oczekiwanych odsetek, można sobie wyobrazić, że kredytodawcy wybiorą strategie mające potencjalnie niepożądane skutki dla celów dyrektywy 2014/17 ( ): takie jak ograniczenie gamy oferowanych produktów kredytowych lub pobieranie wyższych odsetek od wszystkich konsumentów ( ). 51. Artykuł 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17, powierzając państwom członkowskim decyzję co do ustanowienia rekompensaty, nie ogranicza jej z góry do kosztów zarządzania spłatą kredytu lub innych wynikających z niej kosztów administracyjnych. Ustawodawca krajowy dysponuje zatem znacznym polem manewru, w związku z czym może uwzględnić w rekompensacie utracone korzyści po stronie kredytodawcy, jeżeli uzna, że jest to niezbędne, aby ostatecznie promować cele dyrektywy 2014/17 na swoim własnym rynku nieruchomości mieszkalnych. 4. Kryterium systemowe. Dyrektywa 2008/48 52. W preambule dyrektywy 2014/17 przypomniano o potrzebie dokonywania wykładni zgodnej z innymi aktami Unii i uzupełniającej je, w szczególności w odniesieniu do dyrektywy 2008/48 ( ). Choć podkreślono w niej również ograniczenia tego kryterium wykładni systemowej, żadne z nich nie dotyczy prawa do przedterminowej spłaty kredytu ( ). 53. W dyrektywie 2008/48 uznano (motyw 39) różnicę między kredytem konsumenckim a „inny[mi] produkt[ami], taki[mi] jak kredyty hipoteczne o stałej stopie oprocentowania, które finansuje się przy użyciu długoterminowych mechanizmów finansowania”. Właśnie dlatego, że ten ostatni model finansowania długoterminowego nie jest modelem typowym w przypadku kredytów konsumenckich, maksymalna rekompensata dla kredytodawcy w przypadku przedterminowej spłaty takich kredytów powinna co do zasady zostać ustalona ryczałtowo. 54. W dyrektywie 2008/48 wyjątek od tej zasady potwierdza, że odsetki, które przestają być pobierane z chwilą przedterminowej spłaty kredytu, podlegają (lub mogą podlegać) rekompensacie: – Z zastrzeżeniem przestrzegania określonego maksymalnego pułapu art. 16 ust. 4 lit. b) zezwala państwom członkowskim na ustanowienie innej rekompensaty w zależności od faktycznie poniesionych strat ( ). – Jako kryterium ustalenia strat ten sam przepis stanowi, że strata „odpowiada różnicy pomiędzy początkowo uzgodnioną stopą procentową a stopą oprocentowania, którą kredytodawca może uzyskać na rynku przy udzielaniu pożyczki na kwotę spłaconą wcześniej w chwili wcześniejszej spłaty”. 55. Jeżeli zatem ma to miejsce w przypadku dyrektywy 2008/48, to tym bardziej może to mieć miejsce w przypadku kredytu związanego z nieruchomością (zabezpieczonego hipoteką lub w równoważny sposób) w celu dokonania wykładni art. 25 dyrektywy 2014/17 ( ). Potwierdza się w ten sposób, że strata finansowa odpowiadająca odsetkom może zostać uwzględniona wśród potencjalnych kosztów związanych z przedterminową spłatą kredytu zgodnie z krajowymi przepisami dotyczącymi rekompensaty. 56. Podsumowując, uważam, że nie ma przeszkód, aby ustawodawstwo państwa członkowskiego przewidywało, że w rekompensacie na podstawie art. 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17 uwzględnia się straty związane z utratą odsetek, które w wyniku przedterminowej spłaty kredytu nie będą już należne. B.   W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego 57. W przypadku, gdyby (jak sugeruję) odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne była twierdząca, sąd odsyłający zwraca się z pytaniem, czy art. 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17 określa „wymogi dotyczące obliczania dochodów kredytodawcy z reinwestowania przedterminowo spłaconego kredytu konsumenckiego związanego z nieruchomością, które należy uwzględnić w ramach utraconych korzyści”. 1. W przedmiocie metody obliczania w ujęciu ogólnym 58. Dyrektywa 2014/17 nie odnosi się do konkretnego sposobu obliczania rekompensaty należnej kredytodawcy ( ). Metoda obliczania (podobnie jak inne aspekty rekompensaty, tylko z pewnymi warunkami, o których już wspomniałem i które teraz powtórzę) jest pozostawiona uznaniu państw członkowskich. 59. Potwierdza to motyw 66 dyrektywy 2014/17, w którym wskazuje się, że rekompensata powinna zostać ustalona „zgodnie z krajowymi przepisami dotyczącymi rekompensaty”. 60. W celu ustanowienia rekompensaty dyrektywa 2014/17 ani nie wymaga, ani nie zakazuje uwzględniania sposobu, w jaki kredytodawca rzeczywiście wykorzystuje przedterminowo spłaconą kwotę ( ), lub jakiejkolwiek innej podobnej metody, które to decyzje zależą od każdego państwa członkowskiego. 61. Ograniczenia wynikające z dyrektywy 2014/17 w odniesieniu do rekompensaty dotyczą jedynie tego, że rekompensata nie może stanowić kary wobec konsumenta ani przekraczać straty finansowej kredytodawcy, a także musi być „sprawiedliwa” ( ) i „obiektywna”. 62. Wymóg, zgodnie z którym rekompensata musi być „obiektywna”, odnosi się do abstrakcyjnego i z góry określonego sposobu obliczania, którego parametrów nie może arbitralnie określić jedna ze stron. Metoda ta powinna ponadto służyć do wskazywania przypadków, w których rekompensata jest nieuzasadniona ( ). Jednakże przy poszanowaniu tych cech obliczenie rekompensaty za pomocą metody zawierającej element hipotetyczny może moim zdaniem stanowić opcję, która nie jest sprzeczna z dyrektywą 2014/17. 2. Metoda dopasowanej zapadalności aktywów i wymagalności pasywów zgodnie z orzecznictwem niemieckim 63. Zgodnie z opisem zawartym w postanowieniu odsyłającym, które odsyła do orzecznictwa krajowego ( ), w metodzie dopasowanej zapadalności aktywów i wymagalności pasywów strata finansowa kredytodawcy odpowiada różnicy między dwiema wielkościami: – odsetkami, które kredytobiorca zapłaciłby, gdyby umowa została wykonana w uzgodniony sposób; oraz – zwrotem, jaki kredytodawca uzyskałby, gdyby zainwestował kwotę spłaconą przedterminowo na bezpiecznym rynku kapitałowym w papiery wartościowe o terminie zapadalności zgodnym z terminem zapadalności kredytu. 64. Aby dokonać tego obliczenia, nie jest niezbędne, aby reinwestycja jako taka została zrealizowana. Punkt odniesienia przyjmuje się poprzez ocenę zwrotu z inwestycji o takim samym terminie zapadalności ( ). 65. Ponadto kwotę różnicy należy pomniejszyć o koszty ryzyka i koszty administracyjne, których uniknięto w dniu zapłaty rekompensaty z tytułu przedterminowej spłaty kredytu; jest ona aktualizowana, biorąc pod uwagę tę datę spłaty. 66. W tej metodzie: – Obliczenia rekompensaty dokonuje się, biorąc pod uwagę warunki rynku kapitałowego określone w przejrzysty sposób, na które kredytodawca nie ma wpływu. – Wzór nie obejmuje kwot tytułem kary dla kredytobiorcy za przedwczesną spłatę kredytu. – Obliczona w ten sposób rekompensata ma na celu wyrównanie straty finansowej, w związku z czym de facto nie nakłada również żadnej kary na konsumenta, który dokonuje przedterminowej spłaty kredytu. Jeżeli stopy procentowe zastosowane do reinwestycji są wyższe niż stopy procentowe uzgodnione w pierwotnej umowie o kredyt, kredytodawca nie jest uprawniony do rekompensaty. 67. Podobnie jak wszyscy uczestnicy postępowania prejudycjalnego i z zastrzeżeniem ostatecznej oceny sądu odsyłającego w tej kwestii, uważam, że metoda „zapadalności aktywów i wymagalności pasywów” spełnia minimalne przesłanki rekompensaty wymagane w dyrektywie 2014/17. 68. Co więcej, wspomniana metoda jest podobna do metody, która została użyta w art. 16 ust. 4 in fine dyrektywy 2008/48 w celu obliczenia rzeczywistej straty finansowej kredytodawcy, w przypadku gdy państwa członkowskie zamierzają odstąpić w drodze wyjątku od zasady maksymalnego pułapu ryczałtowego (art. 16 ust. 2). 69. Obliczenie rekompensaty dla kredytodawcy dopuszczone przez dyrektywę 2008/48 w sprawie umów o kredyt konsumencki obejmuje bowiem, podobnie jak metoda „zapadalności aktywów i wymagalności pasywów”, element hipotetycznej (a niekoniecznie rzeczywistej) inwestycji spłaconej kwoty ( ). Jego dopuszczenie w dziedzinie kredytów konsumenckich ułatwia dopuszczenie go również w odniesieniu do kredytów hipotecznych lub kredytów z równoważnym zabezpieczeniem. C.   W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego 70. Sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 25 dyrektywy 2014/17 ma zastosowanie w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie, w których konsument wypowiada umowę na podstawie przyznanego mu w krajowym porządku prawnym prawa do wypowiedzenia, zanim dokona przedterminowej spłaty kredytu. 71. Pytanie to pojawia się w odniesieniu do prawa niemieckiego, które przewiduje dwie sytuacje przedterminowej spłaty kredytu w przypadku kredytów o stałym oprocentowaniu: – W pierwszej sytuacji spłata następuje po wypowiedzeniu umowy przez kredytobiorcę i podlega jej warunkom. Ma do niej zastosowanie § 490 ust. 2 BGB, który przyznaje konsumentowi prawo do wypowiedzenia umowy z przyczyn nadzwyczajnych ( ). Przepis w obecnym brzmieniu istniał już przed przyjęciem dyrektywy 2014/17 i nie odpowiada jej transpozycji do prawa krajowego. – W drugiej sytuacji spłata kredytu nie jest konsekwencją wypowiedzenia umowy; następuje ona niezależnie od tego, czy wypowiedzenie ma miejsce. Jej uregulowanie jest zawarte zasadniczo w §§ 500 i 502 BGB, zmienionych w 2016 r. w celu transpozycji dyrektywy 2014/17 ( ). Konsument ma swobodę dokonania przedterminowej spłaty kredytu w dowolnej chwili, jeżeli wykaże uzasadniony interes ( ). 72. Konsekwencje zastosowania jednego i drugiego przepisu różnią się w odniesieniu do rekompensaty dla kredytodawcy: – Paragraf 490 ust. 2 BGB stanowi, że kredytobiorca jest zobowiązany zrekompensować kredytodawcy szkodę poniesioną przez kredytodawcę w wyniku przedterminowego rozwiązania umowy. Do obliczania rekompensaty mają zastosowanie ogólne zasady dotyczące naprawienia szkody, w związku z czym zgodnie z § 252 BGB uwzględnia się również utracone korzyści. – Zgodnie z § 502 ust. 1 BGB w przypadku przedterminowej spłaty kredytu kredytodawca może domagać się racjonalnej rekompensaty z tytułu straty bezpośrednio związanej z tą spłatą. O tym, jakie elementy składają się na rekompensatę i w jaki sposób należy ją obliczyć, decyduje ustawodawca krajowy, z zastrzeżeniem ograniczeń i warunków określonych w dyrektywie 2014/17. 73. Zważywszy na istnienie rozbieżnych poglądów w doktrynie, sąd odsyłający wyraża wątpliwości co do tego, czy art. 25 dyrektywy 2014/17 ma zastosowanie również do spłaty kredytu w następstwie wypowiedzenia umowy uregulowanego w § 490 ust. 2 BGB. 74. W ocenie sądu odsyłającego „wiele przemawia za tym, że art. 25 dyrektywy 2014/17 ma zastosowanie również w przypadku wypowiedzenia przez konsumenta umowy […] zgodnie z § 490 ust. 2 BGB przed dokonaniem przedterminowej spłaty kredytu”. 75. Sąd odsyłający dodaje, że w przeciwnym razie „wielu konsumentów nie skorzystałoby z przysługującego im prawa do przedterminowej spłaty kredytu […]. Gdyby w przypadku wykonania prawa do przedterminowego rozwiązania umowy w drodze wypowiedzenia na podstawie § 490 ust. 2 BGB rekompensatę za wcześniejszą spłatę obliczano inaczej niż w ramach […] §§ 500 i 502 BGB, to skutkiem tego byłaby sytuacja, że konsument, który wypowiada kredyt przed wygaśnięciem umowy, mógłby znajdować się w gorszej sytuacji niż ten, który wykonuje swoje prawo do przedterminowej spłaty bez wypowiedzenia”. 76. W związku z tym sąd odsyłający podsumowuje, że „cel tego prawa, jakim jest ochrona konsumenta, sprawia, że konieczne wydaje się, by art. 25 dyrektywy 2014/17 miał zastosowanie również w przypadku wypowiedzenia dokonanego przed spłatą kredytu”. 77. Podzielam stanowisko sądu odsyłającego dotyczące możliwości zastosowania art. 25 dyrektywy 2014/17. Mam natomiast wątpliwości co do jednego z argumentów, na których ono się opiera. 78. Ogólnie rzecz ujmując, powstaje pytanie, czy każde państwo członkowskie może ustanowić prawo kredytodawcy do rekompensaty w sposób odmienny ( ), w zależności od tego, czy wiąże je z wykonaniem nadzwyczajnego prawa konsumenta do wypowiedzenia umowy, czy też nie. 79. Moim zdaniem nie można wykluczyć odpowiedzi twierdzącej na to konkretne pytanie. Innymi słowy, argumenty takie jak fakt, że jeden konsument może znajdować się „w gorszej sytuacji” ( ) niż inny w wyniku skorzystania z jednej z możliwości dostępnych dla niego na mocy prawa krajowego, a nie możliwości alternatywnej, nie wydają mi się wystarczające w celu ograniczenia zakresu swobody regulacyjnej państw członkowskich. 80. W każdym razie wymagane jest, aby każda możliwość uregulowania krajowego była zgodna z art. 25 dyrektywy 2014/17, a także z ogólnym przepisem zawartym w art. 2 tej dyrektywy. 81. Z powyższego wynika, że na pytanie, czy zasady regulujące rekompensatę w ramach § 490 ust. 2 BGB (i zezwalające na uwzględnienie utraconych korzyści na rzecz kredytodawcy) są objęte wymogiem zgodności z art. 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17, należy odpowiedzieć twierdząco ( ). 82. Artykuł 25 dyrektywy 2014/17 przyznaje konsumentom prawo do pełnego lub częściowego wywiązania się ze swoich zobowiązań bez konieczności oczekiwania na upływ ich terminu zapadalności. Przepis ten milczy na temat sposobów wykonywania tego prawa: przedterminowa spłata kredytu może być dokonana jako czysto materialny akt spłaty lub jako konsekwencja uprawnienia do rozwiązania umowy o kredyt. 83. Ochrona przyznana konsumentowi w dyrektywie 2014/17 musi bowiem istnieć zawsze, niezależnie od tego, czy konsument zdecyduje się na którykolwiek ze wspomnianych dwóch sposobów wykonania prawa do przedterminowego wywiązania się ze swoich zobowiązań. Niezależnie od tego, jakie uregulowanie ustanowi państwo członkowskie, korzystając ze swobody przyznanej mu w dyrektywie 2014/17, jego zakres uznania podlega przesłankom określonym w art. 25 ust. 3 tej dyrektywy. Przesłanki te będą miały zatem zastosowanie zarówno wtedy, gdy przedterminowa spłata kredytu następuje po rozwiązaniu umowy, jak i wtedy, gdy jest z nią niezwiązana. 84. Nie uważam, aby zawarte w art. 25 ust. 1 i 4 dyrektywy 2014/17 odniesienie do prawa do spłaty „przed wygaśnięciem” umowy potwierdzało argument podnoszony przez VR Bank ( ). Artykuł 25 dyrektywy 2014/17 nie ma na celu wprowadzenia czasowych ograniczeń w wykonywaniu prawa konsumenta do wcześniejszego wywiązania się z jego zobowiązań. Służy on raczej podkreśleniu, że prawo to ma pierwszeństwo przed zwykłym systemem umów prywatnoprawnych, zgodnie z którym obie strony są zobowiązane do wykonania umowy zgodnie z ustaleniami i na uzgodnionych warunkach (również czasowych). V. Wnioski 85. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby odpowiedział Landgericht Ravensburg (sądowi krajowemu w Ravensburgu, Niemcy) w następujący sposób: Artykuł 25 ust. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniającej dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 należy interpretować w ten sposób, że: nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, w ramach którego w celu ustalenia rekompensaty należnej kredytodawcy uwzględnia się szkody związane z utratą odsetek, które nie będą już należne w wyniku przedterminowej spłaty kredytu przez konsumenta; nie stoi on na przeszkodzie metodzie obliczania rekompensaty dla kredytodawcy z tytułu przedterminowej spłaty kredytu, która opiera się na hipotetycznej reinwestycji spłaconej kwoty w bezpieczne papiery wartościowe rynku kapitałowego o terminie zapadalności zgodnym z terminem zapadalności kredytu; ma on zastosowanie, w przypadku gdy konsument korzysta z prawa do przedterminowego wywiązania się ze swoich zobowiązań po wypowiedzeniu umowy o kredyt związany z nieruchomością. ( ) Język oryginału: hiszpański. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniająca dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 (Dz.U. 2014, L 60, s. 34). ( ) Wyrok z dnia 9 lutego 2023 r., UniCredit Bank Austria (C‑555/21, EU:C:2023:78, zwany dalej „wyrokiem UniCredit Bank Austria”). ( ) Metoda ta polega na założeniu, że środki uwolnione w wyniku spłaty są inwestowane odpowiednio do terminu zapadalności w hipoteczne listy zastawne. Przy tym obliczeniu szkodę spowodowaną obniżeniem oprocentowania uwzględnia się jako stratę finansową wynikającą z przedterminowej spłaty kredytu. Jest to różnica między odsetkami przewidzianymi w umowie a stopą zwrotu z tytułu hipotecznych listów zastawnych, których termin zapadalności odpowiada pozostałemu okresowi obowiązywania spłaconego kredytu. ( ) Jeden z nich, żołnierz zawodowy, został przeniesiony przez swojego pracodawcę. ( ) Artykuł 1. ( ) Pod warunkiem że przepisy takie są spójne z obowiązkami państw członkowskich na mocy prawa Unii (art. 2 ust. 1 dyrektywy 2014/17). ( ) Istniejąca przed przyjęciem dyrektywy różnorodność w tej kwestii prawdopodobnie wyjaśnia trudności związane z osiągnięciem większej harmonizacji. Zobacz dokument roboczy Komisji towarzyszący Białej księdze dotyczącej integracji rynków kredytu hipotecznego, SEC(2007) 1683, s. 56. Zgodnie ze sprawozdaniem Evaluation of the Mortgage Credit Directive (Directive 2014/17/EU), Risk & Policy Analysts (RPA), 2021, załącznik I, tabela 163, w październiku 2020 r. 20 państw członkowskich przyjęło przepisy przewidujące rekompensatę dla kredytodawcy w przypadku przedterminowej spłaty; cztery państwa członkowskie nie przyjęły takich przepisów, a o pozostałych trzech państwach brakowało informacji. ( ) Wydaje się, że jest to powszechna praktyka w Niemczech, gdzie w orzecznictwie uważa się, że strata kredytodawcy jest określana zgodnie z zasadami prawa dotyczącego naprawienia szkody. W związku z tym utracone odsetki mogą zostać zrekompensowane jako utracone korzyści (§ 252 BGB) poprzez zastosowanie przepisów krajowych transponujących art. 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17. ( ) Sformułowanie pytania może wprowadzać w błąd. W zakresie, w jakim zrównuje ono utracone korzyści z takimi przyszłymi odsetkami, odpowiedź twierdząca bez dalszych niuansów oznaczałaby, że kredytodawca mógłby domagać się od konsumenta tytułem rekompensaty na podstawie art. 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17 wszystkich odsetek, które byłyby należne od kredytu, gdyby stosunek umowny trwał do pierwotnie uzgodnionej daty, mimo iż ma do nich zastosowanie obniżka przewidziana w art. 25 ust. 1. Pytanie drugie, dotyczące sposobu obliczenia utraconych korzyści do celów ich zrekompensowania, niuansuje podejście, a zatem i to stwierdzenie. ( ) Sąd odsyłający wspomina o pewnych interpretacjach dokonywanych w doktrynie, które są oparte na tekście. Porównanie różnych wersji językowych sprawia, że należy zachować ostrożność w odniesieniu do tego kryterium wykładni. ( ) Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego G. Hogana w sprawie Lexitor (C‑383/18, EU:C:2019:451, pkt 49) w odniesieniu do art. 16 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66). Ze swej strony jestem zdania, że celem tego ustępu jest zrekompensowanie zwrotu, jaki kredytodawca mógłby uzyskać, gdyby nie doszło do przedterminowej spłaty kredytu (nawet jeśli, w zależności od okresu, jaki upłynął, ustala się procentowo wyrażony próg rekompensaty z powodów określonych w motywie 39 dyrektywy 2008/48). ( ) W dyrektywie 2014/17, w tym w załącznikach do niej, wymieniono niejednolite kategorie kosztów: koszty wyceny nieruchomości; koszty otwarcia i prowadzenia rachunku bankowego; koszty wpisu do księgi wieczystej; koszty dostępu do baz danych dotyczących kredytów konsumenckich; koszty związane ze spłatą kredytu; koszty związane z zabezpieczeniem kredytu; koszty umów o kredyt; koszty, o których mowa w art. 17 ust. 2; koszty nieujęte w całkowitym koszcie kredytu; koszty związane z wyceną nieruchomości; koszty mające zastosowanie do oferty umowy o kredyt; koszty korzystania ze środków płatniczych dla transakcji i wypłat z rachunku; inne koszty związane z transakcjami płatniczymi; koszty wynikające z zaległości w spłacie; koszty ponoszone jednorazowo; koszty ponoszone okresowo; koszty związane z kredytem; koszty poniesione w związku z naruszeniem zobowiązań umownych; koszty, które nie są znane kredytodawcy; koszty zawarte w racie. ( ) Ilustruje to sprawa, w której zapadł wyrok UniCredit Bank Austria, w odniesieniu do art. 25 ust. 1 dyrektywy 2014/17. Zobacz także wyrok z dnia 11 września 2019 r., Lexitor (C‑383/18, EU:C:2019:702), w odniesieniu do art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48, którego brzmienie jest niemal identyczne z brzmieniem tego przepisu. ( ) Dokładne odniesienie dotyczy „stop[y] oprocentowania lub inn[ych] koszt[ów] mając[ych] zastosowanie do oferty”. Dodatkowy przykład „kosztów”, który obejmuje odsetki, wskazano w art. 3 ust. 5 dyrektywy 2014/17 w związku z art. 3 ust. 3 lit. c) tej dyrektywy. ( ) Artykuł 4 ust. 13 dyrektywy 2014/17, który odsyła do art. 3 lit. g) dyrektywy 2008/48. ( ) Ibidem. Zgodnie z art. 3 lit. g) dyrektywy 2008/48 całkowity koszt kredytu oznacza „wszystkie koszty łącznie z odsetkami […]” (wyróżnienie moje). Z punktu widzenia konsumenta wymienienie „odsetek” i „kosztów” jako odrębnych pojęć w odniesieniu do prawa do obniżki towarzyszącego przedterminowej spłacie kredytu ma na celu wyjaśnienie: od razu wyklucza wątpliwość, czy obniżka ta jest ograniczona do jednej lub drugiej kategorii (oraz wszelkie próby jej ograniczenia). Z punktu widzenia kredytodawcy nie można pogodzić rozumienia tych pojęć jako wzajemnie się wykluczających z innymi odniesieniami zawartymi w art. 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17: zob. pkt 29 poniżej. ( ) Także motyw 66 („strata finansowa kredytodawcy”). ( ) Przypominam, że w pracach przygotowawczych Rady nad obecną dyrektywą włączono do motywu 50 dyrektywy odniesienie do przedterminowej spłaty kredytu bez świadczenia wzajemnego („free of charge for the consumer”), dotyczące właśnie kredytu o zmiennej stopie procentowej: zob. przypis 24 poniżej. Nie ma to miejsca w przypadku, gdy rekompensata z tytułu wcześniejszej spłaty kredytu dotyczy jedynie kredytów o stałej stopie procentowej, jak w niniejszej sprawie. ( ) W motywie 66 dyrektywy 2014/17 przyjęto nieco odmienne sformułowanie: „[w] przypadku gdy państwa członkowskie stanowią, że kredytodawca ma prawo do rekompensaty, taka rekompensata powinna być sprawiedliwą i obiektywnie uzasadnioną rekompensatą z tytułu […] kosztów […]” (wyróżnienie moje). Wydaje mi się, że w tym sformułowaniu jest jaśniejsze, iż koszty są racją bytu rekompensaty, a także kryterium jej obliczenia. ( ) Sprawozdanie w sprawie wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi, COM(2011)0142 – C7-0085/2011 – 2011/0062(COD), z dnia 11 października 2012 r., poprawka 35. Wniosku tego nie ma wśród wniosków, które zostały zatwierdzone: zob. dokument Parlamentu Europejskiego z dnia 10 września 2013 r. dotyczący tego wniosku, P7_TA(2013) 0341 (Dz.U. 2016, C 93, s. 295). ( ) Sprawozdanie w sprawie wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi, COM(2011)0142 – C7-0085/2011 – 2011/0062(COD), z dnia 11 października 2012 r. Poprawka 87 przyjęta przez Parlament Europejski w dniu 10 września 2013 r., dokument P7_TA(2013) 0341 (Dz.U. 2016, C 93, s. 295). Przypominam, że poprawki te zostały zastąpione stanowiskiem z dnia 10 grudnia 2013 r., dokument P7_TC1-COD(2011) 0062, którego brzmienie odpowiada ostatecznej wersji aktu prawnego, a mianowicie dyrektywy 2014/17. ( ) Począwszy od dokumentu z dnia 3 listopada 2011 r., 16325/11. Rozróżnienie to pojawiło się w (ówczesnej) sekcji 8 Wskazówek dotyczących wypełniania arkusza ESIS. ( ) Począwszy od noty Sekretariatu Generalnego Rady skierowanej do delegacji (wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi – Propozycja kompromisowa prezydencji) z dnia 15 listopada 2011 r., dokument nr 16948/11, motyw 50. Nie jest to już zawarte w tekście wstępnie uzgodnionym z Parlamentem w dniu 22 kwietnia 2013 r., po zakończeniu negocjacji: zob. nota Sekretariatu Generalnego Rady skierowana do delegacji (wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi – Propozycja kompromisowa prezydencji) z dnia 3 maja 2013 r., dokument nr 8895/13. ( ) Wyrok UniCredit Bank Austria, pkt 29. ( ) W zleconym przez Komisję Study on switching of financial services and products z 2019 r. wskazano, że kwota rekompensaty należnej kredytodawcy, w szczególności w przypadku kredytów hipotecznych o stałej stopie procentowej, jest jednym z czynników, który mógłby zniechęcać konsumentów do korzystania z prawa do spłaty kredytu. Zobacz także sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie przeglądu dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi, COM(2021) 229 final. ( ) Postanowienie odsyłające, część D, pkt I.2 lit. b) ppkt bb) i pkt I.3 lit. a), z odniesieniem do poglądów wyrażonych w doktrynie. ( ) W motywie 66 dyrektywy 2014/17 uznaje się i akceptuje wynikającą z tego różnorodność. ( ) Rekompensata obejmuje jedynie koszty „bezpośrednio związane z przedterminową spłatą kredytu” i musi być nimi uzasadniona; nie „może być wyższa niż strata finansowa kredytodawcy”; nie może być karą dla konsumenta; oraz musi być „obiektywna” i „sprawiedliwa”. ( ) Nie zawiera ona również definicji określenia „obiektywna”. Moim zdaniem przymiotnik ten odnosi się do sposobu obliczania kwoty rekompensaty: zob. pkt 62 poniżej. ( ) Pomimo rozbieżności między nimi uważam, że można przywołać jako przejaw pewnej wspólnoty poglądów świadczenie wyrównawcze dla przedstawiciela handlowego z tytułu utraty klientów, które nie wyklucza dodatkowego roszczenia odszkodowawczego, przewidziane w art. 17 ust. 2 dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (Dz.U. 1986, L 382, s. 17); zob. w przedmiocie tego świadczenia wyrównawczego wyroki: z dnia 23 marca 2023 r., 02 Czech Republic (C‑574/21, EU:C:2023:233); z dnia 13 października 2022 r., Herios (C‑593/21, EU:C:2022:784). Innym przykładem może być dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 10), której art. 5 ust. 2 lit. b) przewiduje obowiązek „godziwej rekompensaty” na rzecz autorów w określonych okolicznościach. Trybunał wyjaśnił związek między tym pojęciem a potrzebą „właściwej równowagi” między różnymi podmiotami, o której mowa w motywie 31: zob. wyrok z dnia 21 października 2010 r., Padawan (C‑467/08, EU:C:2010:620, pkt 38 i nast.); a także opinia rzecznik generalnej V. Trstenjak w tej samej sprawie (C‑467/08, EU:C:2010:264, pkt 73 i nast.). Wreszcie, warto wspomnieć o słusznym odszkodowaniu przyjętym przez Trybunał w kontekście (obecnie uchylonej) dyrektywy 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość (Dz.U. 1997, L 144, s. 19): zob. wyrok z dnia 3 września 2009 r., Messner (C‑489/07, EU:C:2009:502, pkt 26). ( ) Takie było wyjaśnienie pojęcia „sprawiedliwej” w pierwszym wniosku Komisji dotyczącym dyrektywy w sprawie kredytu konsumenckiego, w którym wyraźnie wspomniano o rekompensacie dla kredytodawcy: wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie harmonizacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego, COM(2002) 443 wersja ostateczna, pkt 3 (Badanie mechanizmu, art. 16). ( ) Motyw 82. ( ) Między innymi motywy 3, 66, 67, 75. ( ) „Możliwość spłaty przez konsumenta kredytu przed wygaśnięciem umowy o kredyt może odgrywać istotną rolę przy wspieraniu konkurencji na rynku wewnętrznym i swobodnego przepływu obywateli Unii; może się ona również przyczyniać do zapewnienia przez cały okres kredytowania elastyczności potrzebnej do wspierania stabilności finansowej zgodnie z zaleceniami Rady Stabilności Finansowej”. Jak wyjaśniłem w opinii w sprawie UniCredit Bank Austria (C‑555/21, EU:C:2022:742, pkt 67), prawo do przedterminowej spłaty kredytu nie ma na celu skorygowania asymetrii typowej dla stosunku umownego między kredytodawcą a konsumentem. ( ) Uwagi rządu niemieckiego, pkt 45; a także, szczegółowo, uwagi VR Bank, pkt 44 i nast. W załączniku III do dokumentu roboczego Komisji towarzyszącego Białej księdze dotyczącej integracji rynków kredytu hipotecznego, SEC(2007) 1683, odniesiono się na s. 60 i 61 do tych strategii związanych z uregulowaniem rekompensat w różnych państwach członkowskich i przedstawiono przykłady ich negatywnego wpływu na konkretne rynki. Zobacz H.B. Schäfer i A.J. Wulf, Premature repayment of fixed interest mortgage loans without compensation, a case of misguided consumer protection in the EU, European Journal of Law and Economics, 2022, s. 175–208. ( ) Ostatecznie ograniczyłoby to konsumentom możliwości wyboru produktów najlepiej odpowiadających ich potrzebom przed zawarciem jakiejkolwiek umowy o kredyt związanej z nieruchomościami mieszkalnymi lub później, przy wykonywaniu prawa do przedterminowej spłaty kredytu. Okoliczność, czy przewidziano prawo do rekompensaty i czy nałożono maksymalny pułap jej kwoty, jest związana z większą lub mniejszą skłonnością kredytodawców do oferowania długoterminowych kredytów o stałym oprocentowaniu. ( ) Motywy 19, 20. Zobacz także wyrok UniCredit Bank Austria, pkt 28: „z motywów 19 i 20 dyrektywy 2014/17 wynika, że ze względu na pewność prawa należy zapewnić, aby dyrektywa ta była spójna z innymi aktami przyjętymi w dziedzinie ochrony konsumentów i aby uzupełniała ona te akty. […]”. ( ) Motyw 22. Przed przyjęciem dyrektywy 2014/17 niektóre państwa członkowskie rozszerzyły zakres art. 16 dyrektywy 2008/48 na kredyty zabezpieczone hipoteką lub w równoważny sposób. ( ) Zakładając, że różnica może działać na korzyść każdej ze stron: kredytodawcy, jeżeli wykaże rzeczywistą stratę przewyższającą kwotę obliczoną ryczałtowo; konsumenta, który może żądać obniżenia tej kwoty, w przypadku gdy przewyższa ona straty rzeczywiście poniesione przez kredytodawcę. ( ) Przy założeniu, że w odniesieniu do kredytu hipotecznego teoretycznie możliwe są inne metody obliczania rekompensaty, o ile spełniają one przesłanki określone w art. 25 ust. 3 dyrektywy 2014/17. Przypominam, że poziom harmonizacji tej dyrektywy jest niższy niż poziom harmonizacji dyrektywy 2008/48. ( ) W pracach przygotowawczych do dyrektywy również nie określono szczegółowo możliwych metod obliczania. ( ) W pkt 35 swoich uwag Komisja zwraca uwagę na trudności związane z tą metodą, która wymagałaby dokładnego określenia, a nawet ustalenia sposobu, w jaki spłacona kwota zostanie ponownie zainwestowana od chwili jej spłacenia do pierwotnie przewidzianej daty płatności. ( ) Jak już wskazałem, rekompensata jest „sprawiedliwa”, jeśli zapewnia równowagę między korzyściami dla konsumenta wynikającymi z prawa do przedterminowej spłaty kredytu a niedogodnościami dla kredytodawcy. Zobacz pkt 46 powyżej. ( ) Mogłoby tak być w przypadku, gdyby z powodu poprawy warunków rynkowych reinwestycja przyniosła kredytodawcy większe korzyści niż te, które wynikałyby z wykonania umowy w uzgodnionym terminie. Pierwszy wniosek Komisji dotyczący dyrektywy w sprawie kredytu konsumenckiego, w którym wyraźnie wprowadzono rekompensatę dla kredytodawcy, wskazywał w tym kierunku: wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie harmonizacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego, COM(2002) 443 wersja ostateczna, pkt 3 (Badanie mechanizmu, art. 16). ( ) Wyrok Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) z dnia 30 listopada 2004 r., XI ZR 285/03. ( ) Stopę zwrotu można wywnioskować z danych dotyczących rynku kapitałowego Deutsche Bundesbank lub Europejskiego Banku Centralnego. ( ) Zgodnie z art. 16 ust. 4 in fine dyrektywy 2008/48 strata finansowa poniesiona przez kredytodawcę, w odniesieniu do której kredytodawca może być uprawniony do rekompensaty, jeżeli państwo członkowskie tak stanowi, odpowiada „różnicy pomiędzy początkowo uzgodnioną stopą procentową a stopą oprocentowania, którą kredytodawca może uzyskać na rynku przy udzielaniu pożyczki na kwotę spłaconą wcześniej w chwili wcześniejszej spłaty […]”. Element hipotetyczny jest wyraźniej dostrzegalny w wersjach językowych, w których użyto trybu łączącego. ( ) Z technicznego punktu widzenia § 490 ust. 2 BGB przyznaje konsumentowi prawo do zmiany stosunku umownego („Gestaltungsrecht”) w ściśle określonych warunkach czasowych i w przypadku zaistnienia uzasadnionego interesu interpretowanego w sposób ścisły. Zgodnie z postanowieniem odsyłającym interes ten jest związany ze swobodą działalności gospodarczej kredytobiorcy w odniesieniu do nieruchomości; w szczególności istnieje on, gdy kredytobiorca musi przeznaczyć nieruchomość do innego użytku. ( ) Gesetz zur Umsetzung der Wohnimmobilienkreditrichtlinie und zur Änderung handelsrechtlicher Vorschriften, 11.03.2016, BGBl I. 2016, Nr. 12 16.03.2016, s. 296. ( ) Pojęcie „uzasadnionego interesu” z tego tytułu jest bardziej elastyczne niż pojęcie użyte w ramach § 490 ust. 2 BGB. W postanowieniu odsyłającym wyjaśniono, że rozwód lub utrata pracy są uważane za uzasadniony interes. ( ) Poprzez ustanowienie różnych wymogów, np. w odniesieniu do „uzasadnionego interesu”, którego można dochodzić, lub okresów oczekiwania na wykonanie prawa, jak ma to obecnie miejsce w Niemczech. ( ) Punkt 75 powyżej. ( ) Oczywiście odpowiedź nie przesądza kwestii, czy państwa członkowskie mogą ustanowić na rzecz konsumentów wyjątkowe prawo do rozwiązania umowy. W motywie 21 in fine dyrektywy 2014/17 wyjaśniono, że dyrektywa ta „[…] nie powinna naruszać ogólnych krajowych przepisów prawa zobowiązań dotyczących ważności, zawierania lub skutków umowy, o ile ogólne aspekty prawa zobowiązań nie są uregulowane niniejszą dyrektywą”. Zobacz także analogicznie wyrok Trybunału z dnia 9 września 2021 r., UK i in. (C‑33/20, C‑155/20 i C‑187/20, EU:C:2021:736, pkt 110), w odniesieniu do dyrektywy 2008/48. ( ) Uwagi VR Bank, pkt 16, 17. Zdaniem VR Bank, w przypadku gdy konsument decyduje się na nadzwyczajne rozwiązanie umowy, umowa wygasa ex nunc, a późniejsza spłata kredytu nie następuje „przed wygaśnięciem”, o którym mowa w art. 25 ust. 1, 4 dyrektywy 2014/17.