C-54/20

OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ TAMARY ĆAPETY przedstawiona w dniu 16 grudnia 2021 r. ( ) Sprawa C‑54/20 P Komisja Europejska przeciwko Stefanowi Missirowi Mamachiemu di Lusignanowi, Marii Letizii Missir Mamachi di Lusignano, Odwołanie – Służba publiczna – Odpowiedzialność Unii Europejskiej ze względu na uchybienie obowiązkowi zapewnienia bezpieczeństwa urzędnikom przez ich instytucję – Zmarły urzędnik – Krzywda doznana przez brata i siostrę urzędnika – Środek prawny – Artykuły 268, 270 i 340 TFUE – Legitymacja procesowa I. Wprowadzenie 1. We wrześniu 2006 r. Alessandro Missir Mamachi di Lusignano (zwany dalej „zmarłym urzędnikiem”) wraz ze swą małżonką zostali zamordowani w wynajętym dla nich przez Komisję Europejską domu w Rabacie (Maroko). Alessandro Missir Mamachi di Lusignano miał objąć stanowisko doradcy politycznego i dyplomatycznego w delegaturze Komisji Europejskiej. Był on zatem pracownikiem instytucji Unii Europejskiej. 2. Niniejsza sprawa stanowi ostatnią część sagi toczącej się przed sądami Unii ( ), która rozpoczęła się na skutek tego nieszczęśliwego i tragicznego wydarzenia. Pozwala ona Trybunałowi doprecyzować jego orzecznictwo dotyczące prawa do odszkodowania, które powstaje w sprawach pracowniczych, czyli sprawach związanych ze stosunkiem pracy osoby w instytucjach Unii lub innych jej organach. Niniejsza sprawa daje Trybunałowi możliwość wytyczenia granic między właściwością opartą na art. 270 TFUE a właściwością opartą na art. 268 TFUE. 3. Niniejsze odwołanie zostało wniesione przez Komisję od wyroku z dnia 20 listopada 2019 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑502/16, EU:T:2019:795, zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”). W wyroku tym Sąd zasądził od Komisji zapłatę solidarnie 50000 EUR na rzecz matki zmarłego urzędnika oraz po 10000 EUR na rzecz jego siostry i brata, tytułem zadośćuczynienia za krzywdę, jakiej doznali oni z powodu tego tragicznego zdarzenia. 4. Komisja zgadza się z wyrokiem w części dotyczącej matki, lecz kwestionuje ocenę dokonaną przez Sąd w odpowiedzi na żądanie odszkodowawcze zgłoszone przez brata i siostrę. Odwołanie sprowadza się w istocie do kwestii, czy brat i siostra byli uprawnieni do wystąpienia ze skargą o zadośćuczynienie za krzywdę we własnym imieniu na podstawie art. 270 TFUE przyznającego Sądowi właściwość w sprawach pracowniczych ( ), czy też powinni byli oni skorzystać z art. 268 TFUE, regulującego ogólną właściwość Sądu w zakresie skarg odszkodowawczych opierających się na odpowiedzialności pozaumownej Unii. II. Ramy prawne 5. Oprócz art. 268, 270 i 340 TFUE w niniejszej sprawie znaczenie mają również przytoczone niżej postanowienia. 6. Artykuł 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, do którego odsyła art. 270 TFUE, stanowi: „Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy w zakresie rozstrzygania wszelkich sporów pomiędzy Unią a osobami, wobec których stosuje się niniejszy regulamin pracowniczy, w zakresie zgodności z prawem aktu, z którym wiążą się niekorzystne skutki dla danej osoby w rozumieniu art. 90 ust. 2. Trybunał Sprawiedliwości jest uprawniony do nieograniczonej kontroli prawidłowości decyzji oraz ma możliwość uchylenia lub zmiany zaskarżonej decyzji w sporach o charakterze majątkowym”. 7. Artykuł 90 ust. 2 regulaminu pracowniczego w związku z art. 91 ust. 2 tego regulaminu stanowi, że osoba, wobec której zastosowanie znajduje regulamin pracowniczy, może wnieść skargę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej jedynie wówczas, gdy uprzednio złożyła do organu powołującego zażalenie na akt, z którym wiążą się niekorzystne dla niej skutki. 8. W sprawie, która doprowadziła do wydania zaskarżonego wyroku, jak również w poprzednim postępowaniu dotyczącym roszczeń odszkodowawczych wynikających ze śmierci A. Missira Mamachiego di Lusignana i jego małżonki powołano się na szereg innych przepisów regulaminu pracowniczego. Należy je zatem w tym miejscu wymienić. 9. Istotne fragmenty art. 73 regulaminu pracowniczego, na które się powołano, brzmią następująco: „1.   Urzędnik jest ubezpieczony, począwszy od dnia rozpoczęcia służby, od ryzyka choroby zawodowej oraz wypadków, zgodnie z przepisami przyjętymi w drodze wspólnego porozumienia organów powołujących instytucji Unii po zasięgnięciu opinii Komitetu ds. Regulaminu Pracowniczego. Jego składka na ubezpieczenie od ryzyka chorób innych niż zawodowe i wypadków poza służbą wynosi 0,1% jego wynagrodzenia podstawowego. Ryzyka nieobjęte powyższym ubezpieczeniem są określane we wspomnianych przepisach. 2.   Zapewniane są następujące świadczenia: a) w przypadku śmierci: – wypłata na rzecz osób wymienionych poniżej kwoty równej pięciokrotnej wysokości rocznego wynagrodzenia podstawowego zmarłego, obliczonej na podstawie miesięcznych kwot wynagrodzenia otrzymywanego w okresie 12 miesięcy przed wypadkiem: – na rzecz małżonka i dzieci zmarłego urzędnika zgodnie z prawem spadkowym mającym zastosowanie do spadku po nim; jednakże kwota przypadająca małżonkowi wynosi nie mniej niż 25% kwoty łącznej; – w przypadku braku osób z powyższej kategorii, na rzecz innych zstępnych zgodnie z prawem spadkowym mającym zastosowanie do spadku po tym urzędniku, – w przypadku braku osób w którejkolwiek z powyższych kategorii, na rzecz wstępnych zgodnie z prawem spadkowym mającym zastosowanie do spadku po tym urzędniku; – w przypadku braku osób z którejkolwiek z powyższych trzech kategorii, na rzecz instytucji”. 10. Powołano się też na podane niżej przepisy regulaminu pracowniczego. 11. Artykuł 40 ust. 2 ppkt (iii) regulaminu pracowniczego daje prawo urzędnikowi do bezpłatnego urlopu z przyczyn osobistych, jeżeli jest to konieczne między innymi „w celu umożliwienia mu […] pomocy małżonkowi, wstępnemu, zstępnemu, bratu lub siostrze w przypadku poświadczonej przez lekarza poważnej choroby lub niepełnosprawności”. 12. Artykuł 42b regulaminu pracowniczego stanowi, że „[w] przypadku poświadczonej przez lekarza poważnej choroby lub niepełnosprawności małżonka, wstępnego, zstępnego, brata lub siostry urzędnika, przysługuje mu urlop rodzinny bez prawa do wynagrodzenia podstawowego. […]”. 13. Artykuł 55a ust. 2 lit. e) regulaminu pracowniczego zezwala urzędnikowi na pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, jeżeli jest to konieczne, między innymi „w celu opieki nad ciężko chorym lub niepełnosprawnym małżonkiem, wstępnym lub zstępnym, bratem lub siostrą”. III. Okoliczności powstania sporu i zaskarżony wyrok 14. Okoliczności powstania sporu przedstawiono szczegółowo w zaskarżonym wyroku ( ). Najistotniejsze punkty tego wyroku dla niniejszej opinii można streścić w podany niżej sposób. 15. Zabójstwo A. Missira Mamachiego di Lusignana i jego małżonki w dniu 18 września 2006 r. zostało popełnione w domu wynajętym dla małżeństwa i ich czwórki dzieci przez delegaturę Komisji Europejskiej. 16. W następstwie tego tragicznego zdarzenia dzieci zostały oddane pod opiekę dziadków. Komisja wypłaciła dzieciom zmarłego urzędnika, jako jego następcom prawnym, kwotę ubezpieczenia przewidzianą w art. 73 regulaminu pracowniczego. 17. Livio Missir Mamachi di Lusignano, ojciec zmarłego urzędnika, jak również opiekun dzieci, nie był usatysfakcjonowany z kwoty wypłaconej na podstawie art. 73 regulaminu pracowniczego. W związku z tym wniósł on na podstawie art. 270 TFUE skargę o zasądzenie na jego rzecz różnych kwot tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za szkody majątkowe oraz za krzywdę wynikającą z tego tragicznego zdarzenia. Żądania te zostały wniesione zarówno w imieniu dzieci występujących w charakterze następców prawnych zmarłego urzędnika, jak również w ich własnym imieniu i w imieniu ojca zmarłego urzędnika. Doprowadziło to do szeregu spraw (część A) poprzedzających niniejszą grupę postępowań (część B). A.   W przedmiocie pierwszej grupy spraw 18. Jako wprowadzenie do tej grupy spraw należy wyjaśnić kontekst, w jakim były one rozpatrywane. W owym czasie w Trybunale Sprawiedliwości Unii Europejskiej jako instytucji Unii istniały trzy instytucje sądownicze: Trybunał, Sąd i Sąd do spraw Służby Publicznej. Sąd ds. Służby Publicznej był właściwy do orzekania w pierwszej instancji w sprawach wszczynanych na podstawie art. 270 TFUE. 19. Kwestia, czy roszczenie odszkodowawcze powinno zostać wniesione na podstawie art. 268 TFUE, czy na podstawie art. 270 TFUE, miała zatem znaczenie nie tylko dla określenia podstawy prawnej takich skarg, lecz również dla rozstrzygnięcia, czy sprawa powinna być rozpatrzona w pierwszej instancji przez Sąd ds. Służby Publicznej, czy też przez Sąd. Kontekst ten moim zdaniem miał wpływ na treść wyroku z dnia 10 września 2015 r., (szczególna procedura kontroli orzeczenia) Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:588, zwanego dalej „wyrokiem wydanym w szczególnej procedurze kontroli orzeczeń”), i jest istotny dla jego zrozumienia. 20. Omawiana grupa spraw została zainicjowana w Sądzie ds. Służby Publicznej, który w dniu 12 maja 2011 r. wydał wyrok Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (F‑50/09, EU:F:2011:55). Sąd ds. Służby Publicznej oddalił skargę jako częściowo bezzasadną (w odniesieniu do dochodzonego odszkodowania) oraz odrzucił jako częściowo niedopuszczalną (w odniesieniu do dochodzonego zadośćuczynienia). 21. W postępowaniu odwoławczym, w wyroku z dnia 10 lipca 2014 r., Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (T‑401/11 P, EU:T:2014:625), który uchylił wyrok wydany w pierwszej instancji, Sąd zbadał z urzędu właściwość Sądu ds. Służby Publicznej do rozpoznania skargi w pierwszej instancji. Sąd dokonał między innymi rozróżnienia pomiędzy szkodą poniesioną przez zmarłego urzędnika i jego dzieci jako jego następcom prawnym z jednej strony a szkodą poniesioną przez dzieci i ojca we własnym imieniu z drugiej strony. Sąd orzekł, że Sąd ds. Służby Publicznej „był od początku niewłaściwy” do rozpoznania i rozstrzygnięcia skargi wniesionej przez ojca i dzieci we własnym imieniu. Zgodnie z tym wyrokiem był on właściwy jedynie w odniesieniu do żądania zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez zmarłego urzędnika i jego dzieci jako jego następców prawnych spadkobierców. Dzieci i ojciec zmarłego urzędnika powinni wnieść do Sądu skargi o zadośćuczynienie we własnym imieniu na podstawie art. 268 TFUE. 22. Aby zapobiec niejednolitości wymogów proceduralnych, Sąd orzekł, że w przypadku, gdy następcy prawni zmarłego urzędnika żądają naprawienia różnych szkód wyrządzonych tym samym działaniem, zarówno w charakterze następców prawnych (na podstawie art. 270 TFUE), jak i we własnym imieniu (na podstawie art. 268 TFUE), należy zezwolić im na połączenie tych żądań poprzez wniesienie jednej skargi. Z uwagi na brak właściwości Sądu ds. Służby Publicznej w odniesieniu do części tych żądań (żądania wniesione na podstawie art. 268 TFUE) „jedna skarga” mogła zostać wniesiona wyłącznie do Sądu. Sąd ten był właściwy w zakresie odwołań w sprawach wniesionych na podstawie art. 270 TFUE i w pierwszej instancji do orzekania w przedmiocie skarg opartych na art. 268 TFUE. 23. Wyrok wydany w postępowaniu odwoławczym przez Sąd był następnie przedmiotem szczególnej procedury kontroli orzeczeń i został częściowo uchylony przez Trybunał w wyroku wydanym w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń. W wyroku tym Trybunał orzekł w istocie, że w wyroku wydanym w postępowaniu odwoławczym Sąd dokonał błędnej wykładni właściwości Sądu ds. Służby Publicznej do rozpoznawania sporów, które wywodzą się ze stosunku pracy. 24. Trybunał w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń stwierdził zatem, że wszystkie rozpatrywane roszczenia odszkodowawcze należą do właściwości Sądu ds. Służby Publicznej na podstawie art. 270 TFUE. Innymi słowy, nie tylko roszczenie dzieci występujących w charakterze następców prawnych zmarłego urzędnika, lecz również roszczenia odszkodowawcze podniesione w ich własnym imieniu, jak również roszczenie ojca zmarłego urzędnika mogły zostać podniesione na podstawie art. 270 TFUE i w związku z tym podlegać właściwości Sądu ds. Służby Publicznej. 25. W następstwie rozpoznania sprawy w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń i przekazania mu sprawy do ponownego rozpoznania Sąd wydał wyrok z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), i zasądził zarówno odszkodowanie, jak i zadośćuczynienie, których dochodzili dzieci i ojciec zmarłego urzędnika. B.   Niniejsza grupa spraw 26. Równolegle z pierwszą serią postępowań ojciec i dzieci zmarłego urzędnika, do których dołączyła jego matka, jak również brat i siostra, wnieśli dwie kolejne skargi. 27. W dniu 16 września 2011 r. wnieśli oni do Sądu skargę o odszkodowanie z tytułu odpowiedzialności pozaumownej na podstawie art. 268 i 340 TFUE. Jednakże następnie wycofali oni tę skargę, wskutek czego została ona wykreślona z rejestru Sądu postanowieniem z dnia 25 listopada 2015 r., Missir Mamachi di Lusignano i Sintobin/Komisja (T‑494/11, niepublikowanym, EU:T:2015:909). 28. W dniu 7 listopada 2012 r. ci sami skarżący wnieśli do Sądu ds. Służby Publicznej skargę o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE. Została ona zarejestrowana pod sygnaturą F‑132/12. Postępowania te zostały zawieszone: pierwsze w dniu 6 czerwca 2013 r. do czasu wydania orzeczeń kończących postępowanie w sprawach T‑401/11 P i T‑494/11, a drugie w następstwie szczególnej procedury kontroli orzeczeń i przekazania sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania, do czasu wydania orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie T‑401/11 P RENV RX. 29. W dniu 2 września 2016 r. w następstwie likwidacji Sądu ds. Służby Publicznej sprawa F‑132/12 została przekazana Sądowi i zarejestrowana pod sygnaturą T‑502/16. 30. Likwidacja Sądu ds. Służby Publicznej jako instytucji wyeliminowała część wątpliwości będących podstawą orzeczenia wydanego w pierwszej grupie spraw. 31. Analizując wyrok z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874), w którym zasądzono odszkodowanie i zadośćuczynienie ojcu i dzieciom, Sąd uznał, że był zobowiązany orzec wyłącznie w przedmiocie roszczeń matki zmarłego urzędnika oraz roszczeń jego brata i siostry. 32. W dniu 20 listopada 2019 r. Sąd wydał zaskarżony wyrok, w którym zasądził na rzecz matki 50000 EUR tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w wyniku zabójstwa zmarłego urzędnika i 10000 EUR każdemu z rodzeństwa zmarłego urzędnika. IV. W przedmiocie odwołania 33. Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 30 stycznia 2020 r. Komisja wniosła do Sądu o: – uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim Sąd zasądził od Komisji zapłatę zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez Marię Letizię Missir di Lusignano i Stefana Missira Mamachiego di Lusignana (siostrę i brata) w wyniku śmierci Alessandra Missira Mamachiego di Lusignana; – rozpoznanie sprawy co do istoty i odrzucenie skargi w pierwszej instancji jako niedopuszczalnej; – obciążenie Stefana Missira Mamachiego di Lusignana i Marii Letizii Missir Mamachi di Lusignano kosztami niniejszego postępowania oraz postępowania w pierwszej instancji. 34. Strona pozwana wnosi do Sądu o: – oddalenie odwołania, oraz – obciążenie Komisji kosztami niniejszego postępowania oraz postępowania w pierwszej instancji. 35. Z uwagi na okres pandemii COVID-19 nie odbyła się żadna rozprawa, ale strony udzieliły odpowiedzi na pisemne pytania Sądu. 36. Odwołanie składa się z dwóch zarzutów: naruszenie prawa (zarzut pierwszy) i naruszenie obowiązku uzasadnienia (zarzut drugi). 37. Na wniosek Trybunału niniejsza opinia ogranicza się do analizy pierwszego zarzutu odwołania. 38. Skarżący podzielił zarzut pierwszy na dwie części. 39. W części pierwszej skarżący zarzuca Sądowi naruszenie prawa poprzez błędną wykładnię pojęcia „osoby, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy”. Ta część dotyczy pkt 48–64 zaskarżonego wyroku. 40. W części drugiej pierwszego zarzutu odwołania, podniesionej tytułem ewentualnym, skarżący zarzuca Sądowi naruszenie prawa poprzez uznanie brata i siostry zmarłego urzędnika za uprawnionych do żądania zadośćuczynienia za doznaną krzywdę na podstawie regulaminu pracowniczego. Ta część dotyczy pkt 134 i 135 zaskarżonego wyroku. V. Ocena 41. W zaskarżonym wyroku Sąd uznał się za właściwy do orzekania w przedmiocie żądań matki oraz rodzeństwa zmarłego urzędnika na podstawie art. 270 TFUE i zasądził odszkodowanie. 42. W pierwszym zarzucie odwołania Komisja kwestionuje ustalenia Sądu dotyczące właściwości w odniesieniu do wniosków złożonych przez siostrę i brata. Komisja uważa w istocie, że w przypadku śmierci urzędnika jedynie osoby wymienione w art. 73 regulaminu pracowniczego mogą wnieść skargę o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE. Ponieważ rodzeństwo nie jest wymienione w tym przepisie, mogą one wnieść żądanie zadośćuczynienia za krzywdę wyłącznie na podstawie art. 268 TFUE. 43. Komisja wyciąga taki wniosek na podstawie wyroku wydanego w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń, w którym Sąd, powołując się na art. 73 regulaminu pracowniczego, orzekł, że ojciec, jak również dzieci zmarłego urzędnika żądające zadośćuczynienia we własnym imieniu, mogą powoływać się na art. 270 TFUE. Jak wykażę, proponowana przez Komisję wykładnia tego orzecznictwa jest zbyt formalistyczna i trudna do obrony. 44. Przedstawię odmienne rozumienie tego orzecznictwa, które prowadzi do wniosku, że art. 270 TFUE stanowi właściwą procedurę, w ramach której każda osoba może wnieść skargę o odszkodowanie we własnym imieniu, jeżeli jej żądanie dotyczące odpowiedzialności instytucji lub innego organu wynika ze stosunku pracy urzędnika z instytucją lub organem Unii. 45. Najpierw zbadam orzecznictwo dotyczące żądań odszkodowawczych na podstawie art. 270 TFUE (część A), a następnie przejdę do dokładniejszej oceny argumentów podniesionych w odwołaniu (część B). A.   Roszczenia odszkodowawcze na podstawie art. 270 TFUE 46. Artykuł 270 TFUE ustanawia szczególną właściwość Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach pracowniczych. Odróżnia on te sprawy od innych spraw należących do właściwości Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej jako spory „między Unią a jej pracownikami” i powołuje się na regulamin pracowniczy jako akt regulujący granice i warunki tej właściwości. 47. Powodem oddzielenia spraw pracowniczych od innych podstaw właściwości Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest szczególny stosunek zaufania, jaki powinien istnieć między instytucją a jej pracownikami „w celu zagwarantowania obywatelom sprawnego wypełniania zadań interesu ogólnego zleconych instytucjom” ( ). Stosunek ten, jak wyjaśniono w orzecznictwie Trybunału, opiera się na wzajemnych prawach i obowiązkach oraz zakłada obowiązek dbałości instytucji o dobro urzędnika ( ). Specyfika tego stosunku wymaga konkretnej oceny odpowiedzialności instytucji wobec jej pracowników ( ). 48. Przepisem regulaminu pracowniczego, który odsyła do właściwości przewidzianej w art. 270 TFUE, jest art. 91 ust. 1 tego regulaminu. Zgodnie z tym artykułem „Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy w zakresie rozstrzygania wszelkich sporów pomiędzy Unią a osobami, wobec których stosuje się niniejszy regulamin pracowniczy […]”. 1. W przedmiocie znaczenia wyrażenia „wszelkie spory” zawartego w art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego 49. Zgodnie z art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego wszelkie spory, które powstały na podstawie regulaminu pracowniczego, mogą zostać wniesione do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na podstawie art. 270 TFUE. 50. Jednakże regulamin pracowniczy nie przewiduje odpowiedzialności instytucji za szkody wyrządzone jej pracownikowi. Należy zatem ustalić, czy roszczenie odszkodowawcze oparte na naruszeniu obowiązku ciążącego na instytucji względem jej pracownika może zostać podniesione poprzez powołanie się na regulamin pracowniczy. Innymi słowy, czy za „wszelkie spory” można również uznać spór dotyczący żądania dotyczącego zapłaty odszkodowania, które instytucja powinna ponieść z powodu naruszenia swoich zobowiązań wobec swoich pracowników? 51. Artykuł 73 regulaminu pracowniczego wyraźnie wymienia jeden rodzaj prawa do odszkodowania, które powstaje w przypadku wyrządzenia szkody urzędnikowi lub w przypadku jego śmierci. Prawo to nie jest jednak prawem do odszkodowania, ale do otrzymania wcześniej określonej kwoty ubezpieczenia. Nie zależy ono ani od przedstawienia dowodu, ani od wysokości poniesionej szkody. W przypadku śmierci urzędnika art. 73 ust. 2 lit. a) regulaminu pracowniczego przewiduje, że prawo to przechodzi na małżonka i dzieci zmarłego urzędnika. Jeżeli zmarły urzędnik nie miał w chwili śmierci małżonka lub dzieci, prawo przechodzi na innych zstępnych zgodnie z prawem spadkowym mającym zastosowanie do majątku tego urzędnika. W przypadku braku osób w którejkolwiek z powyższych dwóch kategorii prawo do otrzymania ubezpieczenia mają wstępni. Ostatecznie, w przypadku braku osób z którejkolwiek z powyższych trzech kategorii, ubezpieczenie przypada instytucji. 52. Kwota ubezpieczenia nie zależy od wysokości rzeczywistej szkody, która może być od niej wyższa. Dlatego też Trybunał rozpatrywał roszczenia poszkodowanych urzędników wnoszących o dodatkowe odszkodowanie, którzy twierdzili, iż kwota ubezpieczenia nie pokrywa poniesionej przez nich szkody. Trybunał orzekał, że w takich sytuacjach urzędnikowi przysługuje prawo do pełnego odszkodowania ( ). 53. W ten sposób Trybunał stwierdził, że regulamin pracowniczy przewiduje odpowiedzialność za szkody powstałe w związku ze stosunkiem pracy. Dlatego też Trybunał orzekł, że taka szkoda powinna być raczej dochodzona na podstawie procedury przewidzianej w art. 270 TFUE niż na podstawie procedury z art. 268 TFUE ( ). Prawo do odszkodowania różni się od prawa do kwoty ubezpieczenia przewidzianej w art. 73 regulaminu pracowniczego. Trybunał włączył zatem do regulaminu pracowniczego odpowiedzialność pozaumowną instytucji lub organów Unii jako pracodawców. 54. Skargi o odszkodowanie, majątkowe i niemajątkowe, wynikające ze stosunku pracy, należą zatem do właściwości Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, o czym stanowi art. 270 TFUE i art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, oraz, jak potwierdza przytoczone powyżej orzecznictwo, były rozpatrywane przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej na podstawie art. 270 TFUE. 55. Interpretacja ta została potwierdzona w ostatnim czasie w wyroku wydanym w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, w którym Trybunał wyjaśnił, że spór, którego źródłem jest stosunek pracy łączący urzędnika z instytucją, podlega art. 270 TFUE, „nawet jeśli chodzi o roszczenie odszkodowawcze” ( ). 56. W związku z tym termin „wszelkie spory”, które na mocy art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego mogą zostać wniesione do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w ramach postępowania, o którym mowa w art. 270 TFUE, obejmuje roszczenia odszkodowawcze i o zadośćuczynienie za krzywdę, wynikające ze stosunku pracy z instytucją Unii. 57. Jednakże nadal pozostaje do rozstrzygnięcia kwestia tego, kto jest uprawniony do wniesienia skargi o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE. 2. W przedmiocie znaczenia wyrażenia „osoby, wobec których stosuje się niniejszy regulamin pracowniczy”, zawartego w art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego 58. Odpowiedź na pytanie, kto jest uprawniony do wniesienia skargi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na podstawie art. 270 TFUE, zależy od znaczenia wyrażenia „osoby, wobec których stosuje się niniejszy regulamin pracowniczy”, zawartego w art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego. 59. W ramach wykładni prawa Unii Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej kieruje się i jest ograniczony treścią, kontekstem i celem interpretowanych przepisów oraz swoim wcześniejszym orzecznictwem, które przypisało już znaczenie rozważanemu przepisowi lub przepisom. 60. Opierając się na treści przepisu, wyrażenie „wobec których stosuje się niniejszy regulamin pracowniczy” nie pomaga w zrozumieniu, czy skargę na podstawie art. 270 TFUE mogą wnieść wyłącznie urzędnicy, czy również inne osoby, a jeśli tak, to jakie osoby. 61. Wskazówki, że sama treść przepisu nie jest rozstrzygająca, można zauważyć, po pierwsze, w różnicach występujących w wersjach językowych tego przepisu, a po drugie, w doborze słów w tłumaczeniu wcześniejszych wyroków Trybunału z języka francuskiego na język angielski. Jeśli chodzi o pierwszą z nich, z analizy porównawczej wynika, że różne wersje językowe art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego posługują się nieco odmiennymi terminami. Z jednej strony w wersjach niemieckiej, angielskiej, hiszpańskiej i chorwackiej użyto terminu „apply [stosuje się]”. Z drugiej strony wersje francuska i włoska używają odpowiednio terminów „visées” i „indicate”. Termin „apply” sugeruje przyznanie praw osobie lub nałożenie obowiązku na osobę oraz ustalenie, komu zostają przyznane te prawa i na kogo zostają nałożone obowiązki. Z drugiej strony termin „visées” sugeruje, że konieczne jest jedynie zbadanie, do kogo odnosi się treść regulaminu pracowniczego, niezależnie od charakteru i kontekstu, w jakim odnosi się do osoby. Tym samym jest oczywiście możliwe przypisanie innego rozumienia tym wyrażeniom. Ostatecznie znaczenie to nie może być oderwane od osoby intepretującej ten termin i kontekstu, w jakim dokonuje ona oceny jego znaczenia. 62. Drugą wskazówką, że treść przepisu nie jest sama w sobie przesądzająca dla zrozumienia jego znaczenia, jest tłumaczenie na język angielski terminu „visées [wskazane]” użytego we francuskiej wersji wyroków Trybunału. Wystarczy wspomnieć o tłumaczeniu wyroku wydanego w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, które pokazuje trudność pozostania wiernym zarówno tekstowi, jak i osobie interpretującej go. W pkt 33 tego wyroku w wersji w języku angielskim użyto wyrażenia „any person referred to in these Regulations [jakąkolwiek inną osobę, do których odnosi się ten regulamin]” ( ). W pkt 34 i 42 tego wyroku w wersji angielskiej posłużono się wyrażeniem „persons covered by [osoby objęte]” ( ), zaś w pkt 50 użyto wyrażenia „persons mentioned in the Staff Regulations [osoby, o których wspomina regulamin pracowniczy]” ( ). We francuskiej wersji językowej we wszystkich przytoczonych punktach używany był jedynie termin „visées [wskazane]”. 63. Jeśli chodzi o kontekst, wyrażenie „osoby, wobec których stosuje się niniejszy regulamin pracowniczy”, wpisuje się w logikę mieści się w ramach regulaminu pracowniczego. Artykuł 1 tego regulaminu określa jego zakres zastosowania w następujący sposób: „[n]iniejszy regulamin pracowniczy stosuje się do urzędników Unii”. Omawiane wyrażenie w związku z tym artykułem można rozumieć jako odnoszące się jedynie do urzędników Unii. Oznaczałby to, że jedynie urzędnicy i żadna inna osoba mogą wnieść sprawę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na podstawie art. 270 TFUE. 64. Jednakże przy uwzględnieniu całego tekstu regulaminu pracowniczego możliwa jest odmienna wykładnia. Mianowicie akt ten stosuje się również bezpośrednio do innych osób, zwykle członków rodziny urzędnika, bezpośrednio przyznając im pewne prawa ( ) lub wskazując je jako osoby uprawnione do korzystania z praw urzędnika ( ). Okoliczność ta i posłużenie się w art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego nie pojęciem „urzędnika”, lecz wyrażeniem „osoby, wobec których stosuje się niniejszy regulamin pracowniczy”, prowadzą do wniosku, że krąg osób, które mogą powoływać się na ten przepis, jest szerszy. Tym samym kontekst nie pozwala na sformułowanie jednoznacznej opinii co do rozumienia pojęcia „osób, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”. 65. Regulamin pracowniczy ma na celu organizację stosunków między instytucjami Unii a jej pracownikami w sposób umożliwiający budowanie ich wzajemnego zaufania ( ). Budowanie takiego zaufania często może pociągać za sobą uwzględnienie innych osób, w szczególności, ale nie wyłącznie, członków ich rodzin. Zatem Trybunał uznał, że mimo iż celem regulaminu pracowniczego jest jedynie uregulowanie stosunków prawnych pomiędzy instytucjami europejskimi i ich urzędnikami, to czyni on to nie tylko poprzez ustalenie serii wzajemnych praw i obowiązków, ale także poprzez „przyznanie na rzecz niektórych członków rodziny urzędnika praw, na które mogą się oni powoływać względem Wspólnot Europejskich” ( ). Dlatego też jest możliwe poczynienie założenia, że wyrażenie „osoby, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”, również obejmuje inne osoby, na które może wpłynąć status pracowniczy urzędnika zatrudnionego w instytucji Unii. 66. Wreszcie, nawet gdyby możliwa była wykładnia zawężająca obejmująca jedynie urzędników, Trybunał opowiedział się za wykładnią szerszą, która również była możliwa. Orzekł on już, że „osoby, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”, nie są jedynie urzędnikami. Jego orzecznictwo uznaje, że na przykład osoby legitymujące się statusem urzędnika ( ) lub legitymujące się prawem do bycia zatrudnionym ( ) mogą posiadać prawo do wniesienia skargi na podstawie regulaminu pracowniczego. W orzecznictwie uwzględniono również skargi wniesione na podstawie art. 270 TFUE przez byłego małżonka byłego urzędnika ( ) i rozwiedzionego małżonka byłego członka instytucji Unii ( ). 67. Jednakże osoby wymienione w poprzednim punkcie nie domagały się odszkodowania, lecz innych praw, które regulamin pracowniczy wyraźnie przyznawał im bezpośrednio, takich jak prawa wynikające ze wspólnotowego systemu ubezpieczenia chorobowego ( ), czy też prawo do renty rodzinnej ( ). 68. Pierwszą i do tej pory jedyną sprawą, w której Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uwzględnił prawo osoby innej niż sam urzędnik do żądania odszkodowania, był wyrok Sądu w pierwszej sprawie Missir Mamachi di Lusignano (T‑401/11 P RENV-RX) ( ), który zapadł po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi po wyroku wydanym po rozpoznaniu w szczególnej procedurze kontroli orzeczeń. 69. Wyrok wydany w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń przyznał bowiem ojcu i dzieciom zmarłego urzędnika prawo do domagania się zadośćuczynienia we własnym imieniu, a nie w charakterze następców prawnych zmarłego urzędnika. Trybunał przyznał im zatem status „osób, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”. 3. W przedmiocie źródła prawa procesowego do wniesienia skargi o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE 70. Jaka jest zatem podstawa prawna do wniesienia skargi o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE i art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego we własnym imieniu przez osobę inną niż urzędnik? 71. Moim zdaniem wynika ona z włączenia do regulaminu pracowniczego odpowiedzialności instytucji za szkodę za każdym razem, gdy odpowiedzialność ta ma swoje źródło w stosunku pracy. W konsekwencji takiego włączenia prawa do odszkodowania wynikające z odpowiedzialności pozaumownej można dochodzić w ramach procedury przewidzianej dla spraw pracowniczych w traktacie – art. 270 TFUE. Prawo do wniesienia skargi o odszkodowanie w ramach tej procedury, a nie procedury wynikającej z art. 268 TFUE, było już w ten sposób uzasadniane, gdy skargi były wnoszone przez samych urzędników ( ). 72. Rozumiem to w ten sposób, że to samo dotyczy sytuacji, gdy osoby inne niż urzędnicy wnoszą skargi o odszkodowanie za szkody, które miały zostać spowodowane naruszeniem przez instytucję obowiązków wynikających ze stosunku pracy. To właśnie sprawia, że osoby te wchodzą w zakres pojęcia „osób, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”. Jeżeli roszczenie o odszkodowanie wynika z takiego stosunku pracy, można je podnieść wyłącznie na podstawie art. 270 TFUE, a nie można go podnieść na podstawie art. 268 TFUE. 73. Moim zdaniem takie rozumienie wynika również z orzecznictwa. Powstała pewna niejasność, ponieważ Trybunał w wyroku wydanym w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń ( ) oparł się na art. 73 ust. 2 lit. a) regulaminu pracowniczego, potwierdzając, że zarówno ojciec, jak i dzieci mają legitymację do wniesienia skargi o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE ( ). 74. Jednakże wyrok wydany w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń nie sugeruje, że prawo do odszkodowania, a tym samym odpowiadające mu prawo procesowe do wniesienia skargi o odszkodowanie, oparte jest na art. 73 regulaminu pracowniczego. Odesłanie do art. 73 regulaminu pracowniczego lub do innych jego artykułów, takich jak artykuły 40, 42b czy 55a, służy jedynie wskazaniu, że osoby wymienione w tych przepisach mogą mieć czynną legitymację procesową, ponieważ z powodu ich ścisłego związku z urzędnikiem, o którym mowa w tych przepisach, mogły one ponieść krzywdę, której naprawienia dochodzą. 75. Źródłem ich ewentualnego prawa do odszkodowania, które włącza je w zakres pojęcia „osób, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”, jest odpowiedzialność instytucji z tytułu naruszenia obowiązku wynikającego ze stosunku pracy wobec urzędnika, z którym osoby dochodzące zadośćuczynienia pozostawały w ścisłym związku. 76. Powołania się na owe inne przepisy nie należy jednak rozumieć jako wyłączenia innych osób. Nawet jeśli dana osoba nie jest nigdzie wymieniona w regulaminie pracowniczym, nie oznacza to, że nie może ona być jedną z „osób, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”, i co za tym idzie, by regulamin pracowniczy przyznaje jej prawo do odszkodowania w przypadku śmierci urzędnika, za którego zatrudniająca go instytucja jest odpowiedzialna i z którym osoba dochodząca odszkodowania pozostawała w bliskich stosunkach. 77. Jeżeli na przykład siostrzenica zmarłego urzędnika dochodzi odszkodowania na podstawie art. 270 TFUE, jej skarga nie może zostać odrzucona tylko z tego powodu, że w ogóle nie została wymieniona w regulaminie pracowniczym. Miałaby ona większą trudność z uzasadnieniem legitymacji procesowej niż rodzeństwo, ponieważ jeśli chodzi o rodzeństwo, przy podejmowaniu decyzji o dopuszczeniu skargi Trybunał może oprzeć się na wyraźnym stwierdzeniu ścisłego związku rodzeństwa z urzędnikiem. Jednakże, jeśli siostrzenica może wykazać ścisły związek ze zmarłym urzędnikiem, wobec czego mogłaby rzeczywiście doznać krzywdy, to znajduje się ona w takiej samej sytuacji jak ojciec, matka, dzieci lub rodzeństwo, którzy wnoszą skargę w swoim własnym imieniu. Mogłaby ona zatem mieć prawo do wniesienia skargi o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE. 4. W przedmiocie uzasadnienia zaproponowanego rozumienia właściwości w zakresie odszkodowań na podstawie art. 270 TFUE 78. Liczne względy przemawiają za zaproponowanym szerokim rozumieniem wyrażenia „osoby, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”, zawartego w art. 91 ust. 1 tego regulaminu, z czego wynika właściwość Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na podstawie art. 270 TFUE w zakresie wszystkich żądań odszkodowawczych związanych ze stosunkiem pracy. 79. Po pierwsze, w orzecznictwie opowiedziano się już za szeroką wykładnią właściwości w zakresie żądań odszkodowawczych opartych na art. 270 TFUE. Chociaż orzecznictwo Trybunału zawęża jego możliwości interpretacyjne, ograniczenie zakresu stosowania art. 270 TFUE wymagałoby wyraźnego odstąpienia od linii orzeczniczej przyjętej w pierwszej serii spraw dotyczących Missira Mamachiego di Lusignana ( ). We wspomnianych sprawach Trybunał przyznał ojcu i dzieciom prawo do żądania odszkodowania na podstawie art. 270 TFUE, przy czym prawo to nie zostało wyraźnie przewidziane w regulaminie pracowniczym, w tym w art. 73 tego regulaminu. Powołania się na ten przepis nie można zatem rozumieć jako wskazania podstawy prawnej takiego odszkodowania. Chodzi tu raczej jedynie o wskazówkę, że osoby te mają ścisły związek z urzędnikiem, co daje im prawo do dochodzenia zadośćuczynienia w razie jego śmierci, za którego wypłacenie odpowiedzialna jest zatrudniająca go instytucja. 80. Wyroki Trybunału zapadłe w pierwszej serii spraw dotyczących Missira Mamachiego di Lusignana (zarówno wyrok wydany w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, jak i wyrok Sądu wydany po przekazaniu mu sprawy do ponownego rozpoznania w następstwie szczególnej procedury kontroli orzeczeń) wskazują, że art. 270 TFUE i art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego ustanawiają właściwość Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej do rozpoznawania skarg odszkodowawczych za każdym razem, gdy wiążą się one ze stosunkiem pracy między urzędnikiem a instytucją Unii, i to bez względu na tożsamość autora takiej skargi. 81. W wyroku wydanym w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń wykładnia Trybunału została uzasadniona istniejącym wówczas kontekstem, w którym Sąd ds. Służby Publicznej posiadał właściwość do rozpoznawania w pierwszej instancji spraw wszczętych na podstawie art. 270 TFUE ( ). Szeroka wykładnia takiej właściwości umożliwia skoncentrowanie spraw związanych ze stosunkiem pracy w instytucji Unii w jednej instytucji sądowej. Przyczyniło się to do skuteczności ochrony sądowej. 82. Mimo że Sąd ds. Służby Publicznej został następnie zlikwidowany i właściwość przyznano ponownie Sądowi ( ), powyższa argumentacja pozostaje aktualna. Dlatego też drugim uzasadnieniem szerokiego rozumienia właściwości w zakresie żądań odszkodowawczych dochodzonych na podstawie art. 270 TFUE jest skuteczność ochrony sądowej, która jest zapewniona, jeżeli skargi związane z tym samym zdarzeniem, wynikającym ze stosunku pracy, mogą zostać skoncentrowane w ramach jednego postępowania sądowego, rozpatrzone przez ten sam sąd lub tę samą izbę sądu. 83. Wreszcie, wykładnia, zgodnie z którą wszystkie roszczenia odszkodowawcze wywodzone ze stosunku pracy z instytucją Unii muszą zostać podniesione w ramach art. 270 TFUE, prowadzi do wzmocnienia jasności i przewidywalności przepisów o właściwości przed sądami Unii, wzmacniając tym samym poszanowanie wymogów praworządności ( ). Taka wykładnia przyczynia się do zdefiniowania struktury sądowniczej Unii Europejskiej ( ) i zwiększenia dostępu osób fizycznych do sądów Unii poprzez to, iż przewiduje wyraźne rozgraniczenie właściwości na podstawie art. 268 i 270 TFUE do skarg o odszkodowanie z tytułu odpowiedzialności pozaumownej Unii Europejskiej. 84. W świetle powyższych rozważań zbadam teraz argumenty przedstawione przez Komisję w ramach niniejszego odwołania. B.   Ocena pierwszego zarzutu odwołania 1. W przedmiocie części pierwszej zarzutu pierwszego 85. W ramach części pierwszej zarzutu pierwszego Komisja podnosi, że Sąd (w pkt 48–64 zaskarżonego wyroku) naruszył prawo poprzez dokonanie błędnej wykładni art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego i że taka wykładnia jest sprzeczna ze stanowiskiem przyjętym przez Trybunał w wyroku wydanym w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń. 86. W pierwszej kolejności Komisja uważa, że interpretacja Sądu, zgodnie z którą „[w]obec rodzeństwa […] »stosuje się regulamin pracowniczy« właśnie ze względu na związek rodzinny ze zmarłym urzędnikiem” ( ), jak również rozważania, które do niej prowadzą, stanowią błędną wykładnię mającego zastosowanie prawa. 87. W ocenie Komisji prawo rodzeństwa do wniesienia skargi o zadośćuczynienie na podstawie art. 270 TFUE może być oparte wyłącznie na art. 73 regulaminu pracowniczego. Interpretacja ta jest oparta na sposobie rozumienia przez Komisję ustaleń dokonanych przez Trybunał w wyroku wydanym w trybie szczególnej procedury kontroli orzeczeń. W tym względzie Komisja podnosi, że ustalenia Sądu są sprzeczne z pkt 34 tego wyroku. 88. Trybunał w pkt 34 wyroku wydanego w szczególnej procedurze kontroli orzeczeń orzekł, co następuje: „Artykuł 73 ust. 2 lit. a) regulaminu pracowniczego wymienia wyraźnie »zstępnych« oraz »wstępnych« urzędnika jako osoby, które mogą, w razie śmierci tego urzędnika, korzystać ze świadczenia. Z tego wynika, że zarówno wnoszący odwołanie, jak i dzieci zmarłego urzędnika stanowią osoby określone w tym przepisie”. 89. Tymczasem, jak podnosi strona pozwana, ten sam ustęp nie wyklucza możliwości wniesienia skargi na podstawie art. 270 TFUE i art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego przez osoby, które nie są objęte zakresem art. 73 tego regulaminu, podobnie również Trybunał nie stwierdził tak w wyroku wydanym w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń. Przeciwnie, ta część rozumowania Trybunału wskazuje jedynie, że zstępni i wstępni są osobami uprawnionymi do świadczeń ubezpieczeniowych (nie zaś odszkodowania!). 90. Wykładnię, zgodnie z którą art. 73 regulaminu pracowniczego ma znaczenie do ustalenia relacji pokrewieństwa pomiędzy skarżącym a urzędnikiem, ale nie jest kluczowy dla istnienia prawa do wniesienia skargi o odszkodowanie, wyjaśnia orzecznictwo Trybunału w sposób spójny ( ). Taka wykładnia znajduje potwierdzenie w innych fragmentach wyroku wydanego w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń, w szczególności pkt 38 i 42. Punkty te potwierdzają, że kluczową kwestią dla ustalenia prawa do wniesienia skargi jest to, że żądanie wynika ze stosunku pracowniczego, „nawet jeśli mamy do czynienia ze skargą o odszkodowanie”. Tym samym właściwość wynikająca z art. 270 TFUE występuje „w wypadku skargi o odszkodowanie wniesionej przez każdą osobę, która choć nie jest urzędnikiem, została wymieniona w regulaminie pracowniczym z uwagi na więzi rodzinne, jakie łączą ją z urzędnikiem, jeśli u podstaw sporu leży stosunek pracy łączący tego urzędnika z daną instytucją” ( ). 91. Wyjaśniłam już, dlaczego formalistyczna wykładnia stanowiska Trybunału w wyroku wydanym w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń jest błędna. W istocie wyroku tego nie można rozumieć w ten sposób, że Trybunał uznał, iż prawo ojca i dzieci do odszkodowania jest uregulowane w art. 73 regulaminu pracowniczego. Przepis ten reguluje prawo do ubezpieczenia w określonej wysokości, lecz nie reguluje prawa do odszkodowania. Powołanie się na art. 73 regulaminu pracowniczego w wyroku wydanym w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń można bowiem rozumieć, jak słusznie wyjaśnił Sąd, jedynie jako wskazówkę dotyczącą ścisłego związku skarżących ze zmarłym urzędnikiem. 92. Oparcie się albo na art. 73, albo na art. 40, 42b lub 55a regulaminu pracowniczego, z których żaden nie reguluje odpowiedzialności odszkodowawczej, w ramach oceny praw ojca, matki, dzieci lub rodzeństwa do wniesienia skargi o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE jest jedynie wskazówką co do istnienia uprawdopodobnionej legitymacji tych skarżących. Powodem wyboru art. 270 TFUE, nie zaś art. 268 TFUE, w odniesieniu do ich roszczeń jest fakt, że są to „osoby, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”, ponieważ żądają one odszkodowania, które miałoby wynikać z odpowiedzialności instytucji opartej na stosunku pracy urzędnika, z którym pozostawały w ścisłym związku. 93. Sąd słusznie zatem uzasadnił swoje stanowisko, zgodnie z którym rodzeństwo miało prawo żądać zadośćuczynienia za krzywdę, opierając się na swym ścisłym związku ze zmarłym urzędnikiem, wskazanym w konkretnych przepisach regulaminu pracowniczego. 94. Komisja określiła takie rozumienie jako „stwierdzenie co do zasady”, które wymaga wyjaśnienia, w jaki sposób można „powoływać się na więzy rodzinne na podstawie art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego”. Jeśli Komisja poprzez „stwierdzenie co do zasady” rozumiała ogólnie stosowaną prawniczą wykładnię właściwości Trybunału w sprawach pracowniczych, uważam, że Sąd wystarczająco wyjaśnił swoją interpretację, powtarzając, iż właściwość Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynikająca z art. 270 TFUE i art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego znajduje uzasadnienie w powiązaniu roszczeń ze stosunkiem pracy i związaną z nim odpowiedzialnością instytucji Unii. 95. Ponieważ odpowiedzialność odszkodowawcza została włączona do regulaminu pracowniczego we wcześniejszym orzecznictwie Trybunału, każda osoba, która zasadnie twierdzi, że pozostaje w ścisłym związku z urzędnikiem, którego dotyczy stosunek pracy, ma prawo wnieść skargę opartą na art. 270 TFUE. Osoby, których ścisły związek został wyraźnie potwierdzony przez regulamin pracowniczy, niezależnie od kontekstu mają możliwość uzyskania legitymacji procesowej, lecz wymienienie ich w tych przepisach nie jest ani warunkiem, ani podstawą prawną ich praw procesowych. Jest to jedynie uznanie przez akt normatywny, że osoby te najprawdopodobniej mają ścisły związek z urzędnikiem i mogą w związku z tym domagać się zadośćuczynienia w razie śmierci urzędnika. 96. Sąd nie naruszył zatem prawa, uznając, że prawa procesowe rodzeństwa do wniesienia skargi o zadośćuczynienie za krzywdę na podstawie art. 270 TFUE są uzasadnione ich ścisłą relacją z urzędnikiem, którego stosunek pracy z Komisją leży u źródła ich żądania. 97. Sąd nie popełnił też błędu, stwierdzając, że okoliczność, iż brat i siostra nie są wymienieni w art. 73 regulaminu pracowniczego, nie może pozbawić ich „możliwości procesowej dochodzenia naprawienia własnej szkody na podstawie art. 270 TFUE” ( ). Wreszcie, Sąd nie popełnił również błędu, stwierdzając, że wyrok wydany w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń pozwala na taką wykładnię. 98. W drugiej kolejności Komisja podnosi, że rozwiązanie przyjęte przez Sąd jest sprzeczne z wymogiem art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, zgodnie z którym skarga powinna dotyczyć zgodności z prawem aktu, z którym wiążą się niekorzystne dla skarżącego skutki. 99. Argument ten należy oddalić w zakresie, w jakim skarga o odszkodowanie wniesiona przez skarżących jest oparta na podnoszonej niezgodności z prawem takiego aktu. Przed wniesieniem skargi brat i siostra rzeczywiście, zgodnie z wymogami art. 90 regulaminu pracowniczego, do którego odsyła art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, zwrócili się do Komisji o wypłatę na ich rzecz odszkodowania, czego Komisja odmówiła. Po negatywnej odpowiedzi Komisji wnieśli oni skargę o odszkodowanie do Sądu. Nawet jeśli dochodzi się odszkodowania z uwagi na bezprawne zaniechanie popełnione przez Komisję Europejską w odniesieniu do zmarłego urzędnika, wniesienie w tym samym czasie skargi wymaga uchylenia decyzji odmownej wydanej przez Komisję. 100. Wymóg proceduralny polegający na konieczności wcześniejszego wyczerpania drogi administracyjnej przed właściwą instytucją Unii jest niezbędnym etapem wniesienia skargi o odszkodowanie w trybie postępowania przewidzianego w art. 270 TFUE. Jednakże w odniesieniu do skarg o odszkodowanie, również gdy takie skargi wnoszone są przez samych urzędników, niekiedy ten zaskarżony akt, w którym instytucja odmówiła urzędnikowi konkretnych świadczeń, jest podstawą dochodzenia odszkodowania, jednak niekiedy także inne akty lub zaniechanie wydanie aktu przez instytucję stanowią podstawę dochodzenia odszkodowania ( ). W tym ostatnim przypadku skarga o odszkodowanie może jednak zostać wniesiona dopiero po tym, jak wniesiono o takie odszkodowanie, a dana instytucja odmówiła jego przyznania ( ). Dlatego też jedno bezprawne działanie (lub zaniechanie) może być podstawą domagania się odszkodowania, ale skarga musi być wniesiona przeciwko aktowi, który odmawia przyznania dochodzonego odszkodowania ( ). Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. 101. Chciałabym dodać, że właśnie okoliczność, iż to samo niezgodne z prawem działanie (zaniechanie) leżące u jego podstaw stanowiło podstawę roszczenia odszkodowawczego we wszystkich rozpatrywanych sprawach, przemawia za koncentracją tych roszczeń w ramach tego samego przepisu proceduralnego niezależnie od tego, czy zostały one zainicjowane przez dzieci jako następców prawnych urzędnika, czy przez ojca, matkę i dzieci we własnym imieniu, czy rodzeństwo, również żądające odszkodowania za ich osobistą krzywdę. 102. Podsumowując, okoliczność zezwolenia osobom innym niż urzędnicy na formalne powołanie się na art. 270 TFUE nie neguje wymogów proceduralnych przewidzianych w regulaminie pracowniczym ani też nie znosi wymogu, zgodnie z którym skarga powinna dotyczyć zgodności z prawem aktu, z którym wiążą się niekorzystne dla skarżącego skutki. Przyjęta przez Sąd wykładnia nie jest zatem sprzeczna z brzmieniem art. 91 ust. 1 regulaminu pracowniczego, jak twierdzi Komisja. Tak więc ten argument należy oddalić. 103. W trzeciej kolejności Komisja podnosi, że oparcie możliwości żądania odszkodowania na ścisłym związku danej osoby z urzędnikiem przyznaje Sądowi dyskrecjonalne uprawnienie do oceny istnienia aktu, z którym wiążą się niekorzystne dla skarżącego skutki. 104. Argument ten opiera się na błędnym rozumieniu przez Komisję powodu powołania się na inne artykuły regulaminu pracowniczego poza art. 91 ust. 1 tego regulaminu. Mianowicie Komisja stoi na stanowisku, że o ile legitymacja procesowa strony skarżącej jest oparta wyłącznie na przepisie, który wykazuje jej ścisły związek z urzędnikiem, o tyle „skarżącego można zawsze uznać za osobę, wobec której stosuje się regulamin pracowniczy, niezależnie od związku występującego między kwestionowanym przez niego aktem a obowiązkami przewidzianymi w regulaminie pracowniczym”. 105. W niniejszej sprawie legitymacja procesowa skarżących do wniesienia skargi nie jest oparta na przepisach regulaminu pracowniczego wykazujących ich ścisły związek z urzędnikiem (takich jak art. 40, 42b lub 55a). Taka legitymacja procesowa wynika ze związku między dochodzonym odszkodowaniem a stosunkiem pracy z instytucją. Dlatego też rodzeństwo zmarłego urzędnika może wnieść skargę o odszkodowanie na podstawie art. 270 TFUE ze względu na związek pomiędzy szkodą, na która się powołuje, a zaskarżonym aktem, w wyniku wydania którego Komisja zaniechała swoich obowiązków wynikających ze stosunku pracy ze zmarłym urzędnikiem. 106. W zakresie, w jakim roszczenie o odszkodowanie jest związane ze stosunkiem pracy urzędnika, z którym skarżący powinien wykazać ścisły związek, uważam, że zakres uprawnień dyskrecjonalnych Sądu jest określony właściwie i ograniczony. Zakres uprawnień dyskrecjonalnych Sądu w zakresie oceny, czy dana osoba może prima facie mieć prawo do odszkodowania, nie odbiega od swobody oceny, którą sądy dysponują przy rozstrzyganiu wszelkich skarg o odszkodowanie. 107. W konsekwencji należy oddalić argumenty, że Sąd ma prawo do dyskrecjonalnej oceny legitymacji procesowej skarżących. 108. Jeśli chodzi o twierdzenie Komisji, zgodnie z którym dalszą konsekwencją przyjęcia stanowiska Sądu byłoby umożliwienie wnoszenia skarg również organizacjom związkowym, wystarczy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 91 regulaminu pracowniczego ma zastosowanie wyłącznie do sporów indywidualnych. Innymi słowy, roszczenia uznane za zasadniczo zbiorowe, takie jak roszczenia wniesione przez związek zawodowy, są wykluczone ( ). 109. Z powyższych względów uważam, że część pierwszą zarzutu pierwszego odwołania należy oddalić. 2. W przedmiocie części drugiej zarzutu pierwszego 110. W części drugiej zarzutu pierwszego Komisja kwestionuje pkt 134 i 135 zaskarżonego wyroku i podnosi w istocie, że jedynie osoby wyraźnie wymienione w art. 73 regulaminu pracowniczego są osobami objętymi tym regulaminem i mogą na tej podstawie uzyskać od Komisji zadośćuczynienie za krzywdę wynikającą ze śmierci urzędnika. Przepis ten nie dotyczy braci i sióstr i ich wniosek powinien zostać oddalony. 111. Punkt 134 zaskarżonego wyroku stanowi jedynie odesłanie do pkt 33 i 34 wyroku wydanego w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń. Ponieważ kwestia ta została już podniesiona w ramach części pierwszej pierwszego zarzutu odwołania Komisji, zastosowanie znajdują te same argumenty, które zostały już przedstawione w ramach części pierwszej zarzutu pierwszego. 112. W pkt 135 zaskarżonego wyroku wyjaśniono, że uzasadnieniem pkt 33 i 34 wyroku wydanego w trybie szczególnej procedury kontroli orzeczeń było pozostawienie wszystkich żądań odszkodowawczych opartych na stosunku pracy w instytucji Unii do właściwości Sądu ds. Służby Publicznej. Z tego względu sprawy te zostały uznane za wchodzące w zakres właściwości przewidzianej w art. 270 TFUE. Ocena ta w mojej opinii wydaje się właściwa. 113. W zaskarżonym punkcie wyjaśniono dalej, że pkt 35 wydanego w ramach szczególnej procedury kontroli orzeczeń wskazano, iż ustalenie prawa ojca do wniesienia skargi odszkodowawczej na podstawie art. 270 TFUE nie miało znaczenia dla okoliczności, czy rzeczywiście miał on prawo do otrzymania kwoty ubezpieczenia. Jeśli przyjąć wykładnię, zgodnie z którą art. 73 regulaminu pracowniczego jedynie wskazuje na ścisły związek danej osoby z urzędnikiem, ale nie przyznaje jej prawa do wniesienia skargi, wyjaśnienie udzielone przez Sąd w tym punkcie nie stanowi naruszenia prawa. 114. W konsekwencji część drugą zarzutu pierwszego również należy oddalić. VI. Wnioski 115. W świetle powyższych rozważań jestem zdania, że zarzut pierwszy odwołania należy oddalić, bez uszczerbku dla zasadności drugiego zarzutu odwołania. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) Zobacz w tym zakresie pkt 3 niniejszej opinii. ( ) T. Millet, Staff cases in the judicial architecture of the future, w: Liber amicorum in honour of Lord Slynn of Hadley, Kluwer Law International, 2000, s. 221–231. ( ) Zaskarżony wyrok, pkt 1–28. ( ) Wyrok z dnia 6 marca 2001 r., Connolly/Komisja (C‑274/99 P, EU:C:2001:127, pkt 44). Zobacz także wyroki: z dnia 24 marca 2011 r., Dover/Parlament (T‑149/09, niepublikowany, EU:T:2011:119, pkt 46); z dnia 11 czerwca 2019 r., De Esteban Alonso/Komisja (T‑138/18, EU:T:2019:398, pkt 46). ( ) Wyrok z dnia 29 czerwca 1994 r., Klinke/Trybunał Sprawiedliwości (C‑298/93 P, EU:C:1994:273, pkt 38). Zobacz także wyroki: z dnia 24 marca 2011 r., Dover/Parlament (T‑149/09, niepublikowany, EU:T:2011:119, pkt 46); z dnia 11 czerwca 2019 r., De Esteban Alonso/Komisja (T‑138/18, EU:T:2019:398, pkt 46). ( ) S. Van Raepenbusch, La convergence entre les régimes de responsabilité extracontractuelle de l’Union européenne et des États membres, ERA-Forum, t. 12, 2012, nr 4, s. 671–684, tu: s. 681; I. Božac, Odgovornost za štetu u okviru službeničkog prava Europske unije, Doktorski rad, Sveučilište u Zagrebu, 2019 („Odpowiedzialność za odszkodowanie w prawie służby publicznej Unii Europejskiej”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Zagrzebiu, 2019), s. 20, 206–208. ( ) Wyroki: z dnia 8 października 1986 r., Leussink/Komisja (169/83 i 136/84, EU:C:1986:371, pkt 13); z dnia 9 września 1999 r., Lucaccioni/Komisja (C‑257/98 P, EU:C:1999:402, pkt 22). ( ) Wyrok z dnia 22 października 1975 r., Meyer-Burckhardt/Komisja (9/75, EU:C:1975:131, pkt 7); postanowienie z dnia 10 czerwca 1987 r., Pomar/Komisja (317/85, EU:C:1987:267, pkt 7); a także wyrok wydany w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, pkt 48, 50. ( ) Wyrok wydany w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, pkt 38, 42 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Wyrok wydany w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, pkt 33; wyróżnienie własne. ( ) Wyrok wydany w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, pkt 34, 42; wyróżnienie własne. ( ) Wyrok wydany w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, pkt 50; wyróżnienie własne. ( ) Na przykład zgodnie z art. 70 regulaminu pracowniczego małżonek i dzieci pozostające na utrzymaniu zmarłego urzędnika mają prawo do jego trzymiesięcznego wynagrodzenia lub emerytury na podstawie art. 80 tego regulaminu. Na podstawie art. 72 tego regulaminu małżonek (pod pewnymi warunkami) i dzieci urzędnika mają prawo do ubezpieczenia zdrowotnego. ( ) Na przykład zgodnie z art. 24 regulaminu pracowniczego każdy urzędnik ma prawo do uzyskania pomocy ze strony instytucji, jeżeli on lub członek jego rodziny są narażeni na jakiekolwiek ataki na jego osobę lub mienie ze względu na zajmowane przez niego stanowisko lub pełnione obowiązki. Ponadto małżonek, chore dzieci lub krewni mogą korzystać na podstawie art. 40 regulaminu pracowniczego z prawa urzędnika do skorzystania z bezpłatnego urlopu z przyczyn osobistych. Podobnie dzieci mogą korzystać z prawa urzędnika do urlopu rodzicielskiego na podstawie art. 42a, a małżonek i niektórzy krewni mogą korzystać na podstawie art. 42b z prawa do urlopu rodzinnego urzędnika w przypadku choroby lub prawa urzędnika do pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy na podstawie art. 55a. ( ) Zobacz w tym zakresie pkt 47 niniejszej opinii. ( ) Wyrok z dnia 10 czerwca 1999 r., Johannes (C‑430/97, EU:C:1999:293, pkt 19). Zostało to powtórzone w pkt 31 wyroku wydanego w szczególnej procedurze kontroli orzeczeń. ( ) Wyrok z dnia 11 marca 1975 r., Porrini i in. (65/74, EU:C:1975:38). ( ) Wyrok z dnia 15 stycznia 1987 r., Ainsworth i in./Komisja i Rada (271/83, 15/84, 36/84, 113/84, 158/84, 203/84 i 13/85, EU:C:1987:7). ( ) Wyrok z dnia 16 kwietnia 1997 r., Kuchlenz-Winter/Komisja (T‑66/95, EU:T:1997:56). ( ) Wyrok z dnia 21 kwietnia 2004 r., M/Trybunał Sprawiedliwości (T‑172/01, EU:T:2004:108). ( ) Tak jak miało to miejsce w wyroku z dnia 16 kwietnia 1997 r., Kuchlenz-Winter/Komisja (T‑66/95, EU:T:1997:56). ( ) Tak jak miało to miejsce w wyroku z dnia 21 kwietnia 2004 r., M/Trybunał Sprawiedliwości (T‑172/01, EU:T:2004:108). ( ) Wyrok z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (EU:T:2017:874). ( ) Zobacz sprawy wymienione w przypisie 8. ( ) Wyrok wydany w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, pkt 34. ( ) W odwołaniu Komisja stwierdziła, że art. 73 ust. 2 lit. a) regulaminu pracowniczego wymienia osoby uprawnione do odszkodowania na podstawie tego regulaminu w przypadku śmierci urzędnika, wobec czego jedynie te osoby, nie zaś żadne inne, są „osobami, wobec których stosuje się regulamin pracowniczy”. ( ) Zarówno wyrok wydany w trybie szczególnej procedury kontroli orzeczeń, jak i wyrok z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV-RX, EU:T:2017:874). ( ) Decyzja Rady 2004/752/WE, Euratom z dnia 2 listopada 2004 r., ustanawiająca Sąd do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej (Dz.U. 2004, L 333, s. 7; sprostowania: Dz.U. 2007, L 103, s. 54; Dz.U. 2010, L 74, s. 5). ( ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2016/1192 z dnia 6 lipca 2016 r. w sprawie przekazania Sądowi właściwości do rozpoznawania w pierwszej instancji sporów między Unią Europejską a jej pracownikami (Dz.U. 2016, L 200, s. 137). ( ) Komisja Wenecka rozumie przewidywalność norm prawnych jako element wymogów praworządności. Komisja Europejska ds. Demokracji przez Prawo (Komisja Wenecka), Rule of Law Checklist, Strasburg, 2016, s. 15. ( ) Stanowisko rzecznika generalnego Watheleta w sprawie (szczególna procedura kontroli orzeczenia) Missir Mamachi di Lusignano/Komisja (C‑417/14 RX-II, EU:C:2015:593, pkt 60–62). ( ) Zaskarżony wyrok, pkt 62. ( ) Zobacz w tym zakresie pkt 70–77 niniejszej opinii. ( ) Wyrok wydany w wyniku szczególnej procedury kontroli orzeczeń, pkt 42; wyróżnienie własne. ( ) Zaskarżony wyrok, pkt 61. ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 11 czerwca 2019 r., De Esteban Alonso/Komisja (T‑138/18, EU:T:2019:398). ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 12 lipca 2012 r., Komisja/Nanopoulos (T‑308/10 P, EU:T:2012:370, pkt 61). ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 23 października 2003 r., Sautelet/Komisja (T‑25/02, EU:T:2003:285). ( ) Wyrok z dnia 8 października 1974 r., Union syndicale – Service public européen i in./Rada (175/73, EU:C:1974:95, pkt 19).