C-542/24

POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (dziewiąta izba) z dnia 30 września 2025 r.(*) Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Państwo prawne – Niezależność sądownictwa – Artykuł 19 ust. 1 akapit drugi TUE – Skuteczna ochrona prawna w dziedzinach objętych prawem Unii – Zasada niezawisłości sędziowskiej – Rozpoznanie sprawy w postępowaniu apelacyjnym w składzie jednego sędziego – Uprawnienie prezesa sądu do przekazania sprawy do rozpoznania w składzie trzech sędziów – Pytanie o charakterze hipotetycznym – Brak możliwości uwzględnienia przez sąd odsyłający, na podstawie prawa krajowego, ewentualnej odpowiedzi Trybunału – Oczywista niedopuszczalność W sprawie C‑542/24 [Maski](i) mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Okręgowy w Słupsku (Polska) postanowieniem z dnia 24 lipca 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 9 sierpnia 2024 r., w postępowaniu: A.B. przeciwko Skarbowi Państwa – Państwowemu Gospodarstwu Leśnemu Lasy Państwowe Nadleśnictwo C., TRYBUNAŁ (dziewiąta izba), w składzie: N. Jääskinen, prezes izby, I. Jarukaitis (sprawozdawca), prezes czwartej izby, i R. Frendo, sędzia, rzecznik generalny: N. Emiliou, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: –        w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna, w charakterze pełnomocnika, –        w imieniu Komisji Europejskiej – K. Herrmann i P.J.O. Van Nuffel, w charakterze pełnomocników, postanowiwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem, zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem, wydaje następujące Postanowienie 1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2, art. 6 ust. 1 i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 akapity pierwszy i drugi Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). 2        Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między A.B., osobą fizyczną, a Skarbem Państwa – Państwowym Gospodarstwem Leśnym Lasy Państwowe Nadleśnictwo C. (Polska), w przedmiocie wniosku o ustanowienie drogi koniecznej na gruncie stanowiącym własność tego ostatniego.  Ramy prawne 3        Artykuł 367 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 1964 r., nr 43, poz. 296, zwanej dalej „Kodeksem postępowania cywilnego”), w brzmieniu obowiązującym do dnia 27 września 2023 r., stanowił w §§ 1–3: „§ 1.      Od wyroku sądu pierwszej instancji przysługuje apelacja do sądu drugiej instancji. § 2.      Apelację od wyroku sądu rejonowego rozpoznaje sąd okręgowy, a od wyroku sądu okręgowego jako pierwszej instancji – sąd apelacyjny. § 3.      Sąd rozpoznaje sprawę w składzie trzech sędziów. Na posiedzeniu niejawnym sąd orzeka w składzie jednego sędziego, z wyjątkiem wydania postanowienia, o którym mowa w art. 224 § 3, lub wyroku”. 4        Artykuł 367 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego został uchylony ze skutkiem od dnia 28 września 2023 r. ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1860). 5        Ustawa ta wprowadziła ponadto do Kodeksu postępowania cywilnego nowy art. 3671, obowiązujący od tego samego dnia – 28 września 2023 r., którego §§ 1 i 3 mają następujące brzmienie: „§ 1.      Sąd [drugiej instancji] rozpoznaje sprawę w składzie jednego sędziego z wyjątkiem spraw: 1)      o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia choćby w jednej z wniesionych apelacji przekracza milion złotych [PLN, około 234 000 EUR], 2)      rozpoznawanych w pierwszej instancji przez sąd okręgowy jako właściwy rzeczowo, z uwzględnieniem pkt 1, 3)      rozpoznawanych w pierwszej instancji w składzie trzech sędziów na podstawie art. 47 § 4 – które podlegają rozpoznaniu w składzie trzech sędziów. […] § 3.      Ilekroć ustawa przewiduje, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w składzie jednego sędziego, prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów, jeżeli uzna to za wskazane ze względu na szczególną zawiłość lub precedensowy charakter sprawy”. 6        Artykuł 15zzs1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2095), zmieniony ustawą z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r., poz. 1090), przewidywał: „W okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich, w sprawach rozpoznawanych według przepisów [Kodeksu postępowania cywilnego]: […] 4)      w pierwszej i drugiej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego; prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów, jeżeli uzna to za wskazane ze względu na szczególną zawiłość lub precedensowy charakter sprawy”.  Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne 7        A.B. wniósł o ustanowienie służebności drogi koniecznej na drodze leśnej stanowiącej własność Skarbu Państwa. 8        Postanowieniem z dnia 27 listopada 2023 r. Sąd Rejonowy w Lęborku (Polska) oddalił jego wniosek. 9        A.B. wniósł apelację od tego postanowienia do Sądu Okręgowego w Słupsku (Polska). Po uznaniu apelacji za dopuszczalną sprawę zarejestrowano, a następnie przedłożono sędziemu referentowi, którego wyznaczono do rozpoznania sprawy w składzie jednego sędziego. 10      Zarządzeniem z dnia 7 maja 2024 r. ów sędzia referent, po przeprowadzeniu wstępnej analizy sprawy, zdecydował o przekazaniu jej akt prezesowi Sądu Okręgowego w Słupsku, aby ten rozważył, czy ze względu na szczególną zawiłość tej sprawy wskazane jest wyznaczenie do jej rozpoznania składu orzekającego trzech sędziów na podstawie art. 3671 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego. 11      Uznawszy, że wspomnianej sprawy nie cechuje taka zawiłość, prezes Sądu Okręgowego w Słupsku odmówił przekazania jej do rozpoznania w składzie kolegialnym. Sprawa ta nadal toczy się zatem przed Sądem Okręgowym w Słupsku orzekającym w pierwotnie wyznaczonym składzie jednego sędziego, który jest sądem odsyłającym. 12      W tym kontekście sąd ten powziął wątpliwości, czy w przypadku gdy prezes sądu odmawia zarządzenia rozpoznania sprawy w składzie trzech sędziów, rozstrzygnięcie tej sprawy w składzie jednego sędziego pozwala zapewnić poszanowanie prawa do skutecznego środka prawnego przed niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy. 13      Sąd odsyłający uważa przede wszystkim, że art. 3671 Kodeksu postępowania cywilnego godzi w niezawisłość sędziowską ze względu na to, że pozwala prezesowi sądu na odmowę przekazania sprawy do rozpoznania w składzie kolegialnym pomimo odmiennej oceny sędziego referenta co do jej zawiłości. Wskazuje on, że w niniejszym przypadku prezes Sądu Okręgowego w Słupsku, odmówiwszy uwzględnienia wniosku o przekazanie zawisłej przed sądem odsyłającym sprawy do rozpoznania w składzie trzech sędziów, pośrednio określił skład mający wydać orzeczenie w tej sprawie oraz że działanie to stanowi godzącą w niezawisłość sędziowską ingerencję osoby spoza składu orzekającego. Zauważa on w tym względzie, że prezes Sądu Okręgowego w Słupsku, odpowiedzialny za kierowanie działalnością administracyjną owego sądu, podlega prezesowi sądu przełożonego oraz Ministrowi Sprawiedliwości. 14      Następnie sąd odsyłający zwraca uwagę, że wprowadzenie w polskim postępowaniu cywilnym zasady, zgodnie z którą sądy odwoławcze orzekają w składzie jednego sędziego, stanowi odstępstwo od ugruntowanej tradycji rozpoznawania spraw w drugiej instancji w składzie kolegialnym. W uchwale III PZP 6/22 z dnia 26 kwietnia 2023 r. Sąd Najwyższy (Polska) zauważył zresztą, że rozpoznawanie tych spraw przez sądy odwoławcze w składzie jednego sędziego, ukształtowanym na podstawie art. 15zzs1 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, zmienionego ustawą o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy. 15      Sąd odsyłający uważa, że kolegialność pozwala podnieść jakość i stabilność orzecznictwa oraz wzmacnia funkcję kontrolną sądów odwoławczych, ponieważ wydawane orzeczenie jest wówczas wynikiem pogłębionej dyskusji między sędziami zasiadającymi w składzie orzekającym. Co więcej, w jego ocenie takie kolegialne rozpoznawanie spraw wzmacnia niezawisłość poszczególnych członków składu orzekającego i jego autorytet. 16      Wreszcie sąd ten wskazuje, że niezawisłość sędziego nie dotyczy wyłącznie orzekania, lecz musi przejawiać się również we wszystkich czynnościach związanych z przebiegiem postępowania sądowego, a jedyny wyjątek dotyczy czynności wchodzących w zakres administracyjnej organizacji wymiaru sprawiedliwości. Tymczasem jego zdaniem wyznaczenie składu sądu właściwego do rozpoznania sprawy nie wchodzi w zakres tego wyjątku. 17      W tych okolicznościach Sąd Okręgowy w Słupsku orzekający w pierwotnie wyznaczonym składzie jednego sędziego postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „[C]zy przepisy artykułu 2, artykułu 19 ustęp 1 akapit 2 oraz artykułu 6 ustęp 1 [TUE] w związku z artykułem 47 akapity 1 i 2 [Karty], gwarantujące skuteczny środek prawny przed sądem oraz prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy, stoją na przeszkodzie takim przepisom krajowym, zgodnie z którymi zasadą jest, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w postępowaniu cywilnym na skutek apelacji w składzie jednego sędziego, a nie w składzie kolegialnym zawodowym (trzech sędziów zawodowych), zaś odstępstwo od tej zasady, we wszystkich sytuacjach poza nielicznymi ustawowymi wyjątkami, ze względu na zawiłość sprawy lub jej precedensowy charakter – polegające na wyznaczeniu składu trzech sędziów zawodowych w miejsce składu jednoosobowego – może nastąpić jedynie na mocy niezaskarżalnego zarządzenia prezesa sądu, podejmowanego fakultatywnie, niezależnie od merytorycznej oceny sędziego wyznaczonego do orzekania w sprawie w składzie jednoosobowym i niepodlegającego kontroli[?]”.  Postępowanie przed Trybunałem 18      Sąd odsyłający zwrócił się do Trybunału o rozpatrzenie przedmiotowego odesłania prejudycjalnego w trybie przyspieszonym przewidzianym w art. 105 regulaminu postępowania przed Trybunałem. 19      W uzasadnieniu tego wniosku sąd ten wskazał, po pierwsze, że pytanie prejudycjalne wykracza poza ramy sprawy w postępowaniu głównym, zważywszy na znaczną liczbę postępowań w sprawach cywilnych, jakie toczą się obecnie przed polskimi sądami odwoławczymi w składzie jednego sędziego. Po drugie, szybkie uzyskanie odpowiedzi jest w ocenie tego sądu konieczne, aby rozwiać wątpliwości co do niezależności sądownictwa, które niosą ze sobą zagrożenie dla wolności i praw obywatelskich w Polsce. 20      Jak wynika z brzmienia art. 105 § 1 regulaminu postępowania, na wniosek sądu odsyłającego lub w wyjątkowych przypadkach z urzędu, jeżeli charakter sprawy wymaga niezwłocznego rozstrzygnięcia, prezes Trybunału może postanowić, po zapoznaniu się ze stanowiskiem sędziego sprawozdawcy i rzecznika generalnego, o rozpatrzeniu odesłania prejudycjalnego w trybie przyspieszonym, stanowiącym odstępstwo od przepisów tego regulaminu. 21      Postanowieniem z dnia 5 listopada 2024 r., Maski (C‑542/24, EU:C:2024:944), prezes Trybunału postanowił, po zapoznaniu się ze stanowiskiem sędziego sprawozdawcy i rzecznika generalnego, oddalić wniosek, o którym mowa w pkt 18 niniejszego postanowienia. 22      Po pierwsze bowiem, ani znaczna liczba osób lub sytuacji prawnych, których może dotyczyć orzeczenie sądu odsyłającego wydane w następstwie skierowania sprawy do Trybunału w trybie prejudycjalnym, ani przypadek, gdy w oczekiwaniu na wydanie przez Trybunał orzeczenia w trybie prejudycjalnym mogłyby zostać zawieszone postępowania w znacznej liczbie spraw, same w sobie nie mogą stanowić wyjątkowej okoliczności uzasadniającej zastosowanie trybu przyspieszonego. Po drugie, sąd odsyłający nie wykazał pilnej potrzeby niezwłocznego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, gdyż ani okoliczność, że sprawa w postępowaniu głównym dotyczy istotnego aspektu organizacji wymiaru sprawiedliwości danego państwa członkowskiego, ani okoliczność, że odpowiedź Trybunału mogłaby zapobiec naruszeniu prawa Unii w przyszłości, nie pozwalają na wykazanie nadzwyczaj pilnej potrzeby, mogącej uzasadniać rozpatrzenie sprawy w trybie przyspieszonym.  W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym 23      Jak wynika z art. 53 § 2 regulaminu postępowania, jeżeli wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest oczywiście niedopuszczalny, Trybunał, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, może w każdej chwili wydać postanowienie z uzasadnieniem, bez dalszych czynności procesowych. 24      Przepis ten należy zastosować w niniejszej sprawie. 25      Stosownie do utrwalonego orzecznictwa procedura ustanowiona w art. 267 TFUE jest instrumentem współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa Unii, które są im niezbędne do rozstrzygnięcia zawisłego przed nimi sporu. Odesłanie prejudycjalne nie ma służyć wydawaniu opinii doradczych w przedmiocie pytań ogólnych i hipotetycznych, lecz ma być podyktowane rzeczywistą potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia sporu (wyrok z dnia 11 lipca 2024 r., Hann-Invest i in., C‑554/21, C‑622/21 i C‑727/21, EU:C:2024:594, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo). 26      Jak wynika z samego brzmienia art. 267 TFUE, orzeczenie w trybie prejudycjalnym, o którego wydanie się zwrócono, musi być „niezbędne”, aby umożliwić sądowi odsyłającemu „wydanie wyroku” w zawisłej przed nim sprawie (wyrok z dnia 11 lipca 2024 r., Hann-Invest i in., C‑554/21, C‑622/21 i C‑727/21, EU:C:2024:594, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo). 27      W tym względzie Trybunał wielokrotnie przypominał, że zarówno z brzmienia, jak i z systematyki art. 267 TFUE wynika, iż warunkiem zastosowania procedury prejudycjalnej jest w szczególności rzeczywiste istnienie przed sądem krajowym sporu, w którym sąd ten ma wydać orzeczenie pozwalające na uwzględnienie orzeczenia prejudycjalnego. W ramach takiej procedury konieczne jest zatem zaistnienie między sporem w postępowaniu głównym a przepisami prawa Unii, o których wykładnię się zwrócono, łącznika przejawiającego się w tym, że owa wykładnia jest obiektywnie niezbędna z punktu widzenia orzeczenia, jakie ma wydać sąd odsyłający [wyrok z dnia 18 kwietnia 2024 r., OT i in. (Likwidacja sądu), C‑634/22, EU:C:2024:340, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo]. 28      Trybunał orzekł również, że o ile prawdą jest, iż każdy sąd jest zobowiązany zbadać, czy ze względu na swój skład stanowi on niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu między innymi art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, jeżeli pojawia się w tym względzie poważna wątpliwość, przy czym badanie to jest nieodzowne w kontekście zaufania, jakie sądy w społeczeństwie demokratycznym powinny wzbudzać u jednostki, o tyle niezbędność, w rozumieniu art. 267 TFUE, wykładni prawa Unii, o której dokonanie sąd odsyłający wnosi, wymaga, by był on właściwy – na podstawie przepisów prawa krajowego – do tego, by samodzielnie wywieść konsekwencje z tej wykładni i uwzględnić ewentualne odpowiedzi Trybunału na zadane przezeń pytania prejudycjalne [zob. podobnie wyrok z dnia 9 stycznia 2024 r., G. i in. (Powoływanie sędziów sądów powszechnych w Polsce), C‑181/21 i C‑269/21, EU:C:2024:1, pkt 68–71]. 29      W niniejszym przypadku z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że na podstawie art. 3671 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sprawę w postępowaniu głównym powinien rozpoznać skład jednego sędziego, ponieważ nie wchodzi ona w zakres żadnego z trzech wyjątków wymienionych, odpowiednio, w pkt 1–3 tego przepisu, w przypadku których rozpoznanie sprawy w składzie kolegialnym jest wymagane z mocy prawa. Sąd odsyłający uważa jednak, że w niniejszym przypadku prezes Sądu Okręgowego w Słupsku powinien był skorzystać z przyznanego mu poprzez art. 3671 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego uprawnienia do zarządzenia przekazania sprawy do rozpoznania w składzie trzech sędziów, które przysługuje mu w szczególności wtedy, gdy sprawę cechuje szczególna zawiłość. W ocenie sądu odsyłającego ów prezes, odmówiwszy skorzystania z tego uprawnienia, pośrednio określił skład orzekający mający rozstrzygnąć spór w postępowaniu głównym, a tym samym wywołał poważną wątpliwość co do niezawisłości tego składu. 30      W pierwszej kolejności ze wskazania przez sąd odsyłający, że w sprawie w postępowaniu głównym prezes Sądu Okręgowego w Słupsku nie skorzystał z przyznanego mu poprzez art. 3671 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego uprawnienia do przekazania sprawy do rozpoznania w składzie trzech sędziów, wynika, że skład orzekający jednego sędziego – pierwotnie wyznaczony z mocy prawa, bez udziału prezesa Sądu Okręgowego w Słupsku – pozostaje właściwy do wydania orzeczenia w tej sprawie. 31      Oznacza to, że o ile poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy prawo Unii stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który uprawnia prezesa sądu do dokonania oceny tego, czy sprawę podlegającą rozpoznaniu w składzie jednego sędziego cechuje szczególna zawiłość, i do podjęcia decyzji – niezależnie od oceny dokonanej w tym względzie przez sędziego referenta pierwotnie wyznaczonego do jej rozpoznania – o tym, że sprawa ta zostanie rozpoznana w składzie trzech sędziów, wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ma charakter hipotetyczny. 32      W drugiej kolejności z informacji przedstawionych przez sąd odsyłający nie można wywieść, by w polskim prawie procesowym istniał przepis przyznający temu sądowi właściwość do oceny zgodności, w szczególności z prawem Unii, przepisu ustawowego przewidującego, że sprawy w postępowaniu apelacyjnym są rozpoznawane w składzie jednego sędziego, lub legalności, w szczególności w świetle rzeczonego prawa, decyzji prezesa Sądu Okręgowego w Słupsku o odmowie przydzielenia sprawy w postępowaniu głównym składowi kolegialnemu. Nie wynika stąd zatem, by sąd odsyłający mógł samodzielnie, na podstawie prawa krajowego, uwzględnić ewentualną odpowiedź Trybunału na zadane przezeń pytanie prejudycjalne ani by mógł, w stosownym przypadku, uznać się za niewłaściwy do wydania w tym składzie orzeczenia w sprawie w postępowaniu głównym i przekazać ją do rozpoznania w składzie kolegialnym, wbrew odmowie prezesa Sądu Okręgowego w Słupsku, który nie zgodził się na przekazanie jej do rozpoznania w składzie kolegialnym. 33      Z powyższych rozważań wynika, że zadane pytanie wykracza poza ramy funkcji sądowniczej powierzonej Trybunałowi na mocy art. 267 TFUE. 34      Należy zatem stwierdzić, że przedmiotowy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest oczywiście niedopuszczalny.  W przedmiocie kosztów 35      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi. Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) postanawia, co następuje: Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony postanowieniem z dnia 24 lipca 2024 r. przez Sąd Okręgowy w Słupsku (Polska) orzekający w pierwotnie wyznaczonym składzie jednego sędziego jest oczywiście niedopuszczalny. Sporządzono w Luksemburgu w dniu 30 września 2025 r. Sekretarz         Prezes izby A. Calot Escobar         N. Jääskinen *      Język postępowania: polski. i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.