C-546/11

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO JULIANE KOKOTT przedstawiona w dniu 7 lutego 2013 r. ( ) Sprawa C‑546/11 Dansk Jurist‑ og Økonomforbund reprezentujący Erika Toftgaarda przeciwko Indenrigs‑ og Sundhedsministeriet [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Højesteret (Dania)] „Równe traktowanie w zakresie zatrudnienia i pracy — Dyrektywa 2000/78/WE — Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek — Krajowy przepis, który w przypadku likwidacji stanowiska pracy nakazuje dalsze wypłacanie wynagrodzenia przez okres trzech lat, jeśli urzędnik nie ukończył 65 lat — Odstępstwo określone w art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78/WE — Systemy zabezpieczenia społecznego pracowników — Zakres odstępstwa — Uzasadnienie odmiennego traktowania na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78/WE” I – Wprowadzenie 1. W Danii urzędnicy, którzy zostali zwolnieni z powodu likwidacji ich stanowiska pracy, otrzymują nadal przez okres trzech lat swoje dotychczasowe wynagrodzenie. Jednakże prawo do tego wynagrodzenia nie przysługuje urzędnikom, którzy ukończyli 65 lat i w związku z tym mogą, ale nie muszą przejść na emeryturę. W niniejszej sprawie powstaje pytanie, czy to ograniczenie należy uznać za dyskryminację ze względu na wiek, która jest sprzeczna z dyrektywą Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającą ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (zwaną dalej „dyrektywa 2000/78”). ( ) 2. Przy tej okazji po raz pierwszy zwrócono się do Trybunału o omówienie zakresu przewidzianego w art. 6 ust. 2 ww. dyrektywy odstępstwa od zakazu dyskryminacji w odniesieniu do systemów zabezpieczenia społecznego pracowników ( ). II – Ramy prawne A – Prawo Unii 3. Zakres zastosowania dyrektywy 2000/78 określa jej art. 3 w następujący sposób: „(1)   W granicach kompetencji Wspólnoty niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do: […] c) warunków zatrudnienia i pracy, łącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania; […] (3)   Niniejszej dyrektywy nie stosuje się do wszelkiego rodzaju płatności dokonanych z systemów publicznych lub podobnych, włączając w to systemy zabezpieczenia społecznego i ochrony socjalnej. […]”. 4. Artykuł 6 dyrektywy 2000/78, który reguluje „uzasadnienie odmiennego traktowania ze względu na wiek”, ma następujące brzmienie: „(1)   Niezależnie od przepisów art. 2 ust. 2, państwa członkowskie mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnym z przepisami celem, w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne. Takie odmienne traktowanie może polegać między innymi na: a) wprowadzeniu specjalnych warunków dostępu do zatrudnienia i kształcenia zawodowego, zatrudnienia i pracy, włącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania, dla ludzi młodych, pracowników starszych i osób mających na utrzymaniu inne osoby, w celu wspierania ich integracji zawodowej lub zapewnienia im ochrony; b) określeniu warunków dolnej granicy wieku, doświadczenia zawodowego lub stażu pracy, wymaganego do zatrudnienia lub niektórych korzyści związanych z zatrudnieniem; […] (2)   Niezależnie od przepisów art. 2 ust. 2, państwa członkowskie mogą uznać, że nie stanowi dyskryminacji ze względu na wiek ustalanie, dla systemów zabezpieczenia społecznego pracowników, wieku przyznania lub nabycia praw do świadczeń emerytalnych lub inwalidzkich, włącznie z wyznaczaniem, w ramach tych systemów, różnych granic wieku dla pracowników lub grup bądź kategorii pracowników i wykorzystania, w ramach tych systemów, kryteriów wieku do obliczania wysokości świadczeń, pod warunkiem że nie stanowi to dyskryminacji ze względu na płeć”. B – Prawo krajowe 5. Dyrektywa 2000/78 została w Danii przetransponowana na mocy Lov om forbud mod forskelsbehandling på arbejdsmarkedet m.v. (ustawy o zakazie dyskryminacji na rynku pracy) ( ). Paragraf 6a tej ustawy ma na celu transpozycję art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78. Zezwala on na wyznaczenie granic wieku dla przystąpienia do systemu zabezpieczenia społecznego pracowników ( ) i wykorzystanie w ramach tych systemów kryteriów wieku do obliczania wysokości świadczeń. 6. Obowiązujący w chwili zwolnienia Erika Toftgaarda § 32 ust. 1 i 4 Tjenestemandslov (ustawy o urzędnikach) ( ) stanowił, co następuje: „Urzędnik zwolniony z pracy z uwagi na fakt, że zmiany w organizacji lub w sposobie pracy administracji prowadzą do likwidacji stanowiska pracy, otrzymuje swoje dotychczasowe wynagrodzenie przez okres trzech lat z zastrzeżeniem postanowień ust. 3–5. […] Prawo do wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy nie istnieje, jeżeli zainteresowany: l) przenosi się albo zostaje przeniesiony z urzędu na stanowisko, które jest zobowiązany przyjąć na podstawie §§ 12 i 13, 2) ukończył 65 lat, 3) osiągnął wiek emerytalny przewidziany w przypadku tego stanowiska do przejścia na emeryturę, 4) w chwili zwolnienia z uwagi na chorobę albo brak kwalifikacji nie jest w stanie przyjąć stanowiska, do którego przyjęcia byłby zobowiązany zgodnie z §§ 12 i 13”. 7. Wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy jest wypłacane przez organ zatrudniający i pracownik jest zobowiązany do pozostawania w dyspozycji pracodawcy w okresie pobierania tego wynagrodzenia. Jeśli organ zatrudniający przydzieli mu odpowiednie stanowisko pracy, pracownik musi je objąć. Jeżeli pracownik nie wypełni tego obowiązku, traci prawo do wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy. 8. Paragraf 29 ustawy o urzędnikach ustanawiał powszechny obowiązek przejścia na emeryturę po osiągnięciu przez urzędnika 70. roku życia, lecz przepis ten został uchylony w dniu 19 czerwca 2008 r., czyli już po zwolnieniu Erika Toftgaarda. 9. Na podstawie Tjenestemandspensionslov ( ) urzędnik jest uprawniony do emerytury proporcjonalnie do czasu zatrudnienia go w tej służbie, wliczając w to ewentualnie okres, podczas którego otrzymywał on wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy. W sytuacji, w której urzędnik miałby co do zasady prawo do tego wynagrodzenia, ale nie jest ono wypłacane ze względu na ograniczenie przez ustawę o urzędnikach uprawnienia do niego do tych urzędników, którzy nie ukończyli 65. roku życia, do stażu emerytalnego dolicza się także okres, w którym urzędnik nie otrzymywał wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy z powodu tego ograniczenia wiekowego. III – Okoliczności faktyczne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem 10. Erik Toftgaard był zatrudniony jako kierownik lokalnej administracji państwowej w Vejle. W dniu 8 maja 2006 r. został zwolniony ze skutkiem od dnia 31 grudnia 2006 r. Od tego momentu miał prawo do uzyskania emerytury, gdyż ukończył już 66 lat. Jego zwolnienie było spowodowane reformą lokalnej administracji państwowej. Erik Toftgaard oświadczył, że nie chce przechodzić na emeryturę, lecz że chce przejść na inny rodzaj stanowiska, i że w związku z tym jest on gotów zgodzić się na obniżenie wynagrodzenia. 11. Jego pracodawca odmówił mu wypłaty wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy, które urzędnik w przypadku zwolnienia spowodowanego likwidacją jego stanowiska ma co do zasady prawo otrzymywać przez okres trzech lat. Swoje stanowisko pracodawca ten uzasadnił, powołując się na art. 32 ustawy o urzędnikach, zgodnie z którym prawo do wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy nie powstaje, jeżeli urzędnik w momencie zwolnienia miał 65 lat i w związku z tym był uprawniony do emerytury dla urzędnika oraz emerytury podstawowej. Erik Toftgaard, ukończywszy 65 lat, miał prawo do przejścia na emeryturę, ale nie miał obowiązku skorzystania z tego uprawnienia. 12. Erik Toftgaard uważa odmowę zapłaty wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy za dyskryminację ze względu na wiek. Dlatego też, reprezentowany przez Dansk Jurist‑ og Økonomforbund ( ), wystąpił przeciwko swojemu pracodawcy, Indenrigs‑ og Socialministeriet ( ), z powództwem do Østre Landsret ( ). Po jego oddaleniu wniósł apelację do Højesteret. Zdaniem Højesteret do rozstrzygnięcia sporu niezbędne jest dokonanie wykładni art. 6 ust. 1 i ust. 2 dyrektywy 2000/78. 13. Z tego względu Højesteret zawiesił postępowanie postanowieniem z dnia 7 października 2011 r., które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 26 października 2011 r., i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: 1) Czy art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 należy rozumieć w ten sposób, że państwa członkowskie mogą uznać, że nie stanowi dyskryminacji ze względu na wiek ustalanie ograniczeń wiekowych w dostępie do systemów zabezpieczenia społecznego pracowników lub uprawnieniu do niego jedynie w zakresie, w jakim te systemy zabezpieczenia społecznego dotyczą świadczeń emerytalnych lub inwalidzkich? 2) Czy wykładni tego art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 należy dokonywać w ten sposób, że możliwość ustalenia ograniczeń wiekowych dotyczy tylko przystąpienia do systemu, czy też należy go rozumieć w taki sposób, że ta możliwość ustalenia ograniczeń wiekowych dotyczy również uprawnienia do wypłaty świadczeń z tego systemu? 3) Jeżeli na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi przeczącej: Czy użyte w tym art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 pojęcie „systemów zabezpieczenia społecznego pracowników” obejmuje system taki jak zasady wypłaty wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy (rådighedsløn), o którym mowa w § 32 ust. 1 ustawy o urzędnikach, zgodnie z którym urzędnik może, w ramach szczególnej ochrony przed zwolnieniem z pracy spowodowanym likwidacją jego stanowiska, zachować swoje dotychczasowe wynagrodzenie przez okres trzech lat i doliczyć ten okres do swego stażu emerytalnego, jeśli pozostaje on w dyspozycji pracodawcy do zajęcia innego odpowiedniego stanowiska? 4) Czy art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu takiemu jak § 32 ust. 4 pkt 2 duńskiej ustawy o urzędnikach, zgodnie z którym wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy nie jest wypłacane urzędnikowi, którego stanowisko zostało zlikwidowane, jeśli osiągnął on wiek, w którym może otrzymać emeryturę podstawową? 14. W postępowaniu przed Trybunałem poza powodem w postępowaniu przed sądem odsyłającym, reprezentowanym przez DJØF, oraz Kommunernes Landsforening ( ) pisemne i ustne uwagi przedstawili rząd duński i rząd Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja Europejska. Danske Regioner wraz z KL zajął stanowisko na piśmie. IV – Ocena prawna A – Pierwsze pytanie prejudycjalne 1. Podmiotowy i przedmiotowy zakres zastosowania dyrektywy 2000/78 15. W pierwszej kolejności należy zbadać, czy dyrektywa 2000/78 znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie. Zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 stosuje się ją „w granicach kompetencji Wspólnoty […] do wszystkich osób zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do […] warunków zatrudnienia i pracy, łącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania”. 16. Erik Toftgaard jako pracownik duńskiego podmiotu prawa publicznego samorządu terytorialnego zatrudniony był „w sektorze publicznym” czy też „w instytucji publicznej”, a tym samym jest objęty podmiotowym zakresem zastosowania dyrektywy 2008/78. 17. Z art. 3 ust. 3 w związku z motywem 13 dyrektywy wynika jasno, że nie stosuje się jej do uregulowań w zakresie zabezpieczenia społecznego i ochrony socjalnej, których korzyści nie są tożsame z dochodami w znaczeniu nadanym temu terminowi do celów stosowania art. 157 TFUE ( ), ani do wszelkiego rodzaju płatności dokonywanych przez państwo, których celem jest dostęp do zatrudnienia lub utrzymanie zatrudnienia. 18. Zastosowanie dyrektywy w niniejszej sprawie mogłoby wynikać albo z tego tytułu, że wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy należy uznać za wynagrodzenie, o którym mowa w art. 157 ust. 2 TFUE, albo z tego tytułu, że należy zaliczyć je do pojęcia warunków zwalniania. W mojej ocenie słuszne jest pierwsze rozwiązanie. 19. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału pod pojęciem „wynagrodzenia” w rozumieniu art. 157 ust. 2 TFUE należy rozumieć wszystkie obecne lub przyszłe korzyści w gotówce lub w naturze, pod warunkiem że pracodawca wypłaca je pracownikowi przynajmniej pośrednio z racji zatrudnienia” ( ). 20. Obowiązek zapłaty wynagrodzenia wynika z samego stosunku pracy. Wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy jest wypłacane miesięcznie przez okres trzech lat i odpowiada w swojej wysokości wynagrodzeniu, które urzędnik otrzymywał przed zwolnieniem ( ). Chociaż wynagrodzenie to nie jest wypłacane przede wszystkim jako świadczenie wzajemne za rzeczywistą pracę u pracodawcy, to jednak urzędnik musi pozostawać w gotowości i jest zobowiązany do objęcia w każdym czasie zaoferowanego mu przez jego pracodawcę odpowiedniego stanowiska. Jeżeli tego stanowiska nie przyjmie, traci prawo do wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy. 21. Zapłata następuje na podstawie stosunku pracy. Na to, że stosunek pracy istnieje nadal, wskazuje również fakt, że urzędnikowi w okresie otrzymywania wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy nadal naliczany jest staż emerytalny. Z tego też względu wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy różni się od odprawy z tytułu zwolnienia, w przypadku której stosunek prawny między pracodawcą i pracownikiem ostatecznie ustaje i z racji zwolnienia pracownika wypłacana jest jednorazowo kwota odprawy. 22. Wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy nie stanowi również płatności dokonywanych przez państwo, których celem jest dostęp do zatrudnienia lub utrzymanie zatrudnienia, które to aspekty są wymienione w motywie 13. W niniejszej sprawie państwo płaci bowiem to wynagrodzenie w swojej funkcji jako publiczny pracodawca. 23. Zatem dyrektywa 2000/78 ma zastosowanie również pod względem przedmiotowym. Poniżej należy więc zbadać, czy ma miejsce nierówne traktowanie ze względu na wiek. 2. Nierówne traktowanie w rozumieniu art. 2 ust. 2 dyrektywy 2000/78 24. Zgodnie z art. 1 w związku z art. 2 ust. 1 dyrektywy 2000/78 zakazuje ona dyskryminacji ze względu na wiek w zakresie zatrudnienia i pracy. Dyskryminacją jest każde nierówne traktowanie pozbawione uzasadnienia. 25. Bezpośrednie nierówne traktowanie występuje zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. a) w związku z art. 1 ww. dyrektywy 2000/78 w przypadku, gdy daną osobę traktuje się mniej przychylnie niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji. 26. Z uwagi na to, że urzędnikom, którzy ukończyli 65 lat, wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy nie przysługuje, lecz otrzymują oni wówczas niższą emeryturę, przepis taki jak § 32 ustawy o urzędnikach powoduje bezpośrednie nierówne traktowanie ze względu na wiek. 27. KL oraz rząd duński uważają, że to nierówne traktowanie jest uzasadnione na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78. 3. Uzasadnienie na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 28. W niemieckiej wersji art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 zezwala państwom członkowskim na uznanie, „że nie stanowi dyskryminacji ze względu na wiek ustalanie, dla systemów zabezpieczenia społecznego pracowników, wieku przyznania lub nabycia praw do świadczeń emerytalnych lub inwalidzkich, włącznie z wyznaczaniem, w ramach tych systemów, różnych granic wieku dla pracowników lub grup bądź kategorii pracowników i wykorzystania, w ramach tych systemów, kryteriów wieku do obliczania wysokości świadczeń, pod warunkiem że nie stanowi to dyskryminacji ze względu na płeć” ( ). 29. Pierwsze pytanie sądu odsyłającego dotyczy zakresu tego odstępstwa. Czy art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 obejmuje wyłącznie systemy zabezpieczenia społecznego pracowników, które odnoszą się do wieku i inwalidztwa, czy też wszystkie rodzaje systemów zabezpieczenia społecznego pracowników (na przykład również odnoszące się do choroby lub bezrobocia)? To pytanie staje się jasne w kontekście duńskiej wersji językowej art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78. Mowa jest w niej wyłącznie o systemach zabezpieczenia społecznego pracowników, zaś nie są wspomniane pojęcia wiek i inwalidztwo ( ). We wszystkich innych wersjach językowych znajduje się natomiast odniesienie do świadczeń emerytalnych i inwalidzkich. 30. Jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, przepisy unijne powinny być interpretowane i stosowane w sposób jednolity, z uwzględnieniem wersji występujących we wszystkich językach Unii ( ). Sformułowanie użyte w danej wersji językowej nie może być przyjmowane jako wyłączna podstawa dla wykładni przepisu w danym państwie i korzystać z pierwszeństwa przed innymi wersjami językowymi. Byłoby to sprzeczne z wymogiem jednolitego stosowania prawa unijnego ( ). 31. W razie różnicy między różnymi wersjami językowymi tekstu dany przepis powinien być interpretowany z uwzględnieniem ogólnej systematyki i celu uregulowania, którego stanowi część ( ). 32. Zgodnie z brzmieniem wszystkich wersji językowych, poza duńską, art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 powinien mieć zastosowanie nie do wszystkich systemów zabezpieczenia społecznego pracowników, lecz wyłącznie do świadczeń emerytalnych i inwalidzkich. 33. Gdyby zamiarem prawodawcy unijnego było odniesienie się w art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 generalnie do wszystkich systemów zabezpieczenia społecznego pracowników, jak to utrzymuje rząd duński, to nie wymieniłby on we wszystkich innych wersjach językowych wyraźnie dwóch konkretnych systemów, zwłaszcza że nie dodał również wyrażenia takiego jak „w szczególności”, które wskazywałoby na przykładowe wyliczenie. 34. Okoliczność, że wyliczenie dwóch konkretnych systemów zabezpieczenia społecznego nie następuje jedynie przykładowo, jest wyraźnie jasna na przykład we francuskiej wersji językowej. Systemy zabezpieczenia społecznego pracowników są tam sformułowane jako dodatek rozgraniczony przecinkiem, z czego jednoznacznie wynika, że wskazanie świadczeń emerytalnych i inwalidzkich jest wyczerpujące ( ). 35. W przypadku odstępstwa obejmującego więcej niż wyraźnie wymienione systemy zabezpieczenia społecznego pracowników należałoby oczekiwać, że w dyrektywie zostałoby wyraźnie wskazane, które rodzaje systemów zabezpieczenia społecznego pracowników mają być nią objęte. Przykładowo dyrektywa 2006/54/WE w sprawie równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy ( ) zawiera wyraźne wyliczenie objętych nią systemów. Takie wyliczenie jest jednakże zbędne, jeśli art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 i tak ma obejmować wyłącznie dwa wyraźnie wymienione tam systemy, a mianowicie świadczenia emerytalne i inwalidzkie. 36. Za zawężającą wykładnią art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 przemawiają w szczególności argumenty teleologiczne i mający wyższą rangę zakaz dyskryminacji ze względu na wiek. 37. Dyrektywa 2000/78 konkretyzuje zakaz dyskryminacji ze względu na wiek uznany w prawie Unii jako ogólna zasada ( ) i zagwarantowany w art. 21 ust. 1 karty praw podstawowych. Od 1 grudnia 2009 r. karta ta ma zgodnie z art. 6 ust. 1 TUE taką samą moc prawną jak traktaty. Odstępstwo od zakazu dyskryminacji ze względu na wiek winno być interpretowane w sposób zawężający ( ). Również z tego względu art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 nie może być interpretowany rozszerzająco w ten sposób, że obejmuje wszystkie systemy zabezpieczenia społecznego pracowników. 38. Artykuł 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 obejmuje zatem wyłącznie systemy zabezpieczenia emerytalnego i inwalidzkiego. Ponieważ świadczenie takie jak duńskie wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy nie stanowi ani świadczenia z tytułu zabezpieczenia emerytalnego, ani inwalidzkiego, zastosowanie art. 6 ust. 2 ww. dyrektywy jest w niniejszej sprawie wyłączone. 4. Wniosek częściowy 39. Odstępstwo określone w art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 ma zastosowanie wyłącznie do systemów zabezpieczenia społecznego pracowników, które odnoszą się do świadczeń emerytalnych lub inwalidzkich. B – Drugie pytanie prejudycjalne 40. W drugim pytaniu sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy możliwość ustalenia ograniczeń wiekowych na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 dotyczy tylko przystąpienia do systemu zabezpieczenia społecznego pracowników, czy też dotyczy również uprawnienia do wypłaty świadczeń z tego systemu. 41. Mając na względzie moją odpowiedź na pytanie pierwsze, zgodnie z którą świadczenie takie jak wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy nie jest objęte zakresem zastosowania art. 6 ust. 2 ww. dyrektywy, należy stwierdzić, że odpowiedź na to pytanie jest zbędna. C – Trzecie pytanie prejudycjalne 42. Trzecie pytanie prejudycjalne jest postawione tylko na wypadek, gdyby na pytanie pierwsze została udzielona odpowiedź przecząca, i wobec odpowiedzi na pierwsze pytanie również nie podlega ono omówieniu. Z uwagi na to, że wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy w związku z okolicznością, że nie odnosi się ani do wieku, ani do inwalidztwa, nie jest objęte zakresem zastosowania art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78, można nie rozstrzygać, czy stanowi ono w ogóle świadczenie z systemu zabezpieczenia społecznego pracowników. D – Czwarte pytanie prejudycjalne 43. Czwarte pytanie prejudycjalne ma na celu ustalenie, czy nierówne traktowanie ze względu na wiek w związku z wypłacaniem świadczenia takiego jak wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy może być uzasadnione na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78. 1. Uzasadnienie nierównego traktowania na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 44. Zgodnie z art. 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2000/78 państwa członkowskie mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, „jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnym z przepisami celem, w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne”. 45. Za pomocą tego sformułowania dyrektywa 2000/78 opisuje ostatecznie zasadę proporcjonalności jako uznany w prawie unijnym wymóg dotyczący uzasadnienia nierównego traktowania. A zatem uzasadnienie nierównego traktowania bezpośrednio ze względu na wiek zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 wymaga, by odpowiedni środek opierał się na zgodnym z przepisami celu oraz odpowiadał badaniu proporcjonalności ( ). a) Zgodny z przepisami cel 46. Zgodnymi z przepisami celami w rozumieniu art. 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2000/78 są, chociaż wyliczenie nie jest wyczerpujące, cele polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego ( ). 47. Samo brzmienie ustawy nie udziela wskazówek o celach realizowanych za pomocą § 32 ustawy o urzędnikach. Nie można stwierdzić, dlaczego urzędnicy, którzy ukończyli już 65 lat i w związku z tym mogą otrzymywać emeryturę, są wyłączeni z korzystania z wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy. Również inne elementy, wywiedzione z ogólnego kontekstu ustawowej regulacji, mogą umożliwić ustalenie stojącego za nią celu ( ). 48. Wyjaśnień na temat celu § 32 ustawy o urzędnikach dostarczają w niniejszej sprawie materiały legislacyjne, które przytacza postanowienie prejudycjalne. 49. Wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy pochodzi z 1919 r., kiedy nazywało się jeszcze „spoczynkowym”. Celem tego wynagrodzenia jest zapewnienie niezawisłości urzędników przed osobistymi lub politycznymi naciskami oraz ochrona przed zbyt radykalnymi zmianami ich sytuacji. W 1969 r. zostały wprowadzone zmiany w zakresie wynagrodzenia do pozostawania w dyspozycji pracodawcy. Między innymi prawo do tego wynagrodzenia zostało ograniczone do trzech lat, przy czym jego wypłata ustawała wraz z osiągnięciem określonej dla danego stanowiska granicy wieku. W materiałach legislacyjnych zmiany zostały uzasadnione pragnieniem wyważenia pomiędzy z jednej strony istniejącą po stronie państwa koniecznością posiadania możliwości dostosowywania administracji do swych potrzeb i czynienia jej bardziej efektywną oraz z drugiej strony ochroną niezawisłości służby cywilnej. 50. Na mocy noweli z 1991 r. do § 32 ustawy o urzędnikach wprowadzony został ograniczający dostęp do wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy, zgodnie z którym osoby, które ukończyły 67. rok życia (później nastąpiło obniżenie do 65 lat), nie są już uprawnione do otrzymywania tego wynagrodzenia. 51. W uwagach do noweli ograniczenie to zostało uzasadnione tym, że co do zasady można przyjąć, że nie będzie możliwości przeniesienia urzędnika, który osiągnął wiek emerytalny, na inne stanowisko i że z tego względu nie spełnia on ogólnych warunków otrzymania wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy celem objęcia innego stanowiska. Jeżeli urzędnik znacznie przekroczy wiek 60 lat, jest mało prawdopodobne, że będzie on gotów objąć nowe stanowisko, związane z koniecznymi dostosowaniami. Przeciwnie, rzeczą naturalną jest, że taki członek [służby cywilnej] przejdzie na emeryturę. 52. Rząd duński podkreślił znaczenie istniejącej po stronie państwa uzasadnionej konieczności dostosowywania administracji do swych potrzeb i czynienia jej bardziej efektywną. Z reguły jednak w przypadku urzędnika mającego już prawo do emerytury administracja nie może mieć uzasadnionych oczekiwań co do dyspozycyjności takiego członka [służby cywilnej] w odniesieniu do [objęcia] nowego stanowiska. Ponadto rząd ten podkreślił konieczność ochrony urzędników, którą uwzględnia się za pośrednictwem wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy. Ta konieczność ochrony nie występuje jednak wtedy, jeśli urzędnik jest zabezpieczony w inny sposób poprzez wypłatę emerytury. 53. Za pomocą samego wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy duński ustawodawca realizuje bez wątpienia cel polityki społecznej: ochronę niezawisłości urzędników przed naciskami politycznymi i o charakterze osobistym poprzez ustalenie akceptowalnych społecznie zasad likwidacji stanowisk pracy i restrukturyzacji w służbie publicznej. 54. Komisja uważa jednak, że w ramach oceny uzasadnienia nie jest decydujący ogólnie realizowany za pomocą wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy cel – elastyczność administracji i ochrona urzędników. Przeciwnie, istotny jest cel realizowany za pomocą [spornego] ograniczenia. Celem realizowanym za pomocą [spornego] ograniczenia jest wyłączenie w generalny sposób korzystania z wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy przez urzędników, którzy nie pozostają w dyspozycji w odniesieniu do nowego stanowiska. Ten cel dotyczy wyłącznie wewnętrznych interesów pracodawcy i dlatego nie powinien być charakteryzowany jako służący ogólnemu interesowi cel polityki społecznej w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78. 55. Ten aspekt dotyczy jednakże odpowiedniego charakteru, względnie konieczności środka ( ), która to cecha jest analizowana poniżej. b) Środek, który nie jest oczywiście nieodpowiedni 56. Trybunał uznał, że państwa członkowskie korzystają z szerokiego zakresu uznania w kwestii wyboru środków właściwych do realizacji przyjętych przez nie celów w dziedzinie polityki społecznej i zatrudnienia ( ). To oznacza, że podjęte środki nie mogą być oczywiście nieodpowiednie do osiągnięcia zamierzonego celu ( ). 57. Przepis taki jak § 32 ustawy o urzędnikach zapewnia korzystanie z wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy wyłącznie przez urzędników, którzy jeszcze nie mogą otrzymać emerytury. Prawo do tego wynagrodzenia mają więc wyłącznie osoby, w przypadku których z wysokim prawdopodobieństwem można założyć, że również rzeczywiście pozostają one w dyspozycji do objęcia nowego stanowiska. Celem tego środka jest doprowadzenie do usprawnienia restrukturyzacji administracji z zachowaniem niezależności urzędników w kontekście konieczności ochrony danego członka [służby cywilnej]. Sporny tutaj środek nie jest oczywiście nieodpowiedni do zrealizowania tego celu. c) Konieczność 58. Środek jest „konieczny”, kiedy zamierzony legalny cel nie może być osiągnięty poprzez łagodniejszy, równie odpowiedni środek. 59. Paragraf 32 ustawy o urzędnikach wyłącza z uprawnienia do wynagrodzenia za pozostawanie do dyspozycji pracodawcy urzędników mających egzekwowalne prawo do emerytury. Nie bierze on pod uwagę tego, czy również rzeczywiście zamierzają oni przejść na emeryturę, czy też przeciwnie, pozostają do dyspozycji w odniesieniu do nowego stanowiska. Mając ukończone 65 lat, urzędnicy mają prawo przejścia na emeryturę, ale nie mają obowiązku skorzystania z tego uprawnienia. Do 2008 r. obowiązek przejścia na emeryturę powstawał z chwilą ukończenia 70. roku życia. Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez sąd odsyłający nawet ta granica wiekowa została w międzyczasie uchylona. 60. Łagodniejszym środkiem byłaby bez wątpienia indywidualna ocena pozostawania urzędników uprawnionych do emerytury do dyspozycji pracodawcy. 61. Jak już wspomniano, państwa członkowskie dysponują szerokim zakresem uznania przy wyborze środków do realizacji celów z zakresu polityki społecznej i zatrudnienia ( ). 62. Duński ustawodawca uzasadnił granicę wieku tym, że co do zasady można przyjąć, że urzędnik mający prawo do emerytury nie będzie skłonny lub nie będzie się kwalifikował do objęcia innego stanowiska. Za generalnym wyłączeniem tych osób z wynagrodzenia za pozostawanie do dyspozycji pracodawcy mogłoby zatem stać również względy usprawnienia administracji, a mianowicie uniknięcia konkretnego badania, czy urzędnik pozostaje do dyspozycji w odniesieniu do nowego stanowiska. 63. Przyznany państwom członkowskim szeroki zakres uznania otwiera im zasadniczo również możliwość odstąpienia ze względów usprawnienia administracji od oceny indywidualnego przypadku; ustawodawca może w ramach proporcjonalności dokonywać klasyfikacji według kryteriów ogólnych ( ). 64. Jednakże duńskie uregulowanie przewiduje w przypadku urzędników, którzy nie ukończyli 65 lat, konkretną ocenę indywidualnego przypadku w odniesieniu do kwestii, czy dany urzędnik pozostaje do dyspozycji w odniesieniu do innego stanowiska. Tutaj do sądu odsyłającego należałoby zbadanie, jak ta ocena indywidualnego przypadku dokładnie wygląda w przypadku młodszych urzędników i dlaczego taka ocena indywidualnego przypadku prowadziłaby akurat w odniesieniu do urzędników, którzy ukończyli 65 lat, do niemożliwych do sfinansowania kosztów administracyjnych. 65. Jednak również uwzględniając uzasadnione interesy administracji w uniknięciu nadmiernych kosztów, należy stwierdzić, że istniałyby mniej restrykcyjne środki. Łagodniejszym środkiem, który oszczędziłby pracodawcy nadmiernych kosztów administracyjnych, byłoby w tym kontekście nałożenie na urzędników ciężaru dowodu pozostawania do dyspozycji. 66. W każdym razie swoboda uznania nie może powodować wzruszenia zakazu dyskryminacji ze względu na wiek ( ). Takie wzruszenie ma jednak miejsce w niniejszym przypadku. Przepis taki jak § 32 ustawy o urzędnikach, który automatycznie zwalnia pracodawcę z obowiązku zapłaty wynagrodzenia za pozostawanie do dyspozycji pracodawcy po ukończeniu przez członka służby cywilnej 65 lat i tym samym nabyciu przez niego prawa do emerytury, uzasadnia ryzyko likwidacji przez niego przede wszystkim stanowisk tych urzędników, którzy osiągnęli wiek emerytalny. Dla pracodawcy bardziej atrakcyjne pod względem finansowym będzie zwolnienie tych pracowników, którzy osiągnęli wiek emerytalny, a więc osoby w określonym wieku. 67. Zatem przepis taki jak § 32 ustawy o służbie cywilnej wykracza poza to, co byłoby konieczne do zapewnienia, by wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy przysługiwało wyłącznie tym urzędnikom, którzy pozostają do dyspozycji w odniesieniu do nowego stanowiska pracy. d) Brak nadmiernego naruszenia interesów 68. W razie gdyby środek nie był wyłączony ze względu na brak konieczności, należałoby zbadać, czy nie jest on nieproporcjonalny sensu stricto, ponieważ powoduje nadmierne naruszenie interesów urzędników ( ). 69. Rząd duński podkreśla w tym względzie, że urzędnicy powyżej 65. roku życia wymagają mniejszej ochrony niż młodsi urzędnicy, ponieważ mają prawo do świadczeń emerytalnych. 70. Mimo że urzędnik ma już prawo do emerytury, w jego interesie może być kontynuowanie pracy. Przyczyną tego mogą być z jednej strony względy finansowe (urzędnik nie zamierza jeszcze godzić się na utratę dochodów związaną z przejściem na emeryturę), ale także osobiste. W 2008 r. duński ustawodawca sam uchylił granicę wieku 70 lat, od której urzędnik musiał przejść na emeryturę. 71. Prawo do podejmowania pracy jest wreszcie uznane również w art. 15 ust. 1 karty praw podstawowych. 72. Paragraf 32 ustawy o urzędnikach co najmniej utrudnia urzędnikom, którzy mogliby już otrzymywać emeryturę, dalsze świadczenie pracy. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie wynika jednoznacznie, czy granica wieku oznacza również, że urzędnikowi nie tylko nie przysługuje prawo tylko do wynagrodzenia za pozostawanie do dyspozycji pracodawcy, lecz także że nie może on być nadal zatrudniony na innym stanowisku w służbie publicznej. 73. Trybunał orzekł, że przymusowe przeniesienie na emeryturę w przypadku osiągnięcia określonego wieku może być usprawiedliwione ( ). Jako mniej restrykcyjny środek w porównaniu do tego przeniesienia usprawiedliwiona mogłaby być więc odmowa finansowego [wsparcia] przy poszukiwaniu nowego stanowiska pracy. 74. Jednocześnie jednak Trybunał podkreśla, że zasada proporcjonalności wymaga, aby cel był realizowany w spójny i systemowy sposób. W niniejszej sprawie nie wydaje się jednak spójne, jeśli duński ustawodawca z jednej strony uchyla wyznaczoną na wiek 70 lat absolutną granicę wiekową dla przejścia na emeryturę, a z drugiej strony w przypadku likwidacji stanowiska pracy faktycznie wprowadza granicę tego przejścia już dla wieku 65 lat. Poprzez uchylenie absolutnej granicy wiekowej dla przejścia na emeryturę ustawodawca potwierdza, że nie uznaje osiągnięcia określonego wieku za właściwe kryterium przejścia na emeryturę. 75. W mojej opinii w sprawie Andersen ( ), której przedmiotem był podobny przepis (granica wiekowa dla wypłaty odprawy z tytułu zwolnienia), wzięłam pod uwagę to, czy pod rządami podlegającego tam ocenie przepisu pracownicy musieliby się godzić na obniżenie świadczenia emerytalnego lub inne straty w porównaniu z wysokością świadczenia emerytalnego, którą mogliby maksymalnie osiągnąć. 76. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że tak nie jest w przypadku spornego przepisu. Na podstawie ustawy o emeryturach dla urzędników urzędnik jest uprawniony do emerytury proporcjonalnie do czasu zatrudnienia go w tej służbie. W okresie, w którym urzędnik miałby co do zasady prawo do wynagrodzenia za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy, ale nie jest ono wypłacane ze względu na wiek, nabywany jest ponadto staż emerytalny. W okresie trzech lat, w którym teoretycznie istniałoby prawo do wynagrodzenia za pozostawanie do dyspozycji pracodawcy, nie dochodzi więc do utraty stażu emerytalnego. 77. Gdyby jednak w okresie trzech lat wynagrodzenie za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy zostało członkowi służby cywilnej rzeczywiście wypłacone i również zostało mu zaoferowane nowe stanowisko, to mógłby on na tym stanowisku przez jeszcze dłuższy okres (pierwotnie do 70. roku życia a po uchyleniu tej granicy wiekowej również powyżej tego wieku) nabywać staż emerytalny. 78. Istotnego naruszenia interesów można jednakże upatrywać również w znacznej różnicy między świadczeniem emerytalnym a wynagrodzeniem za pozostawanie do dyspozycji pracodawcy, które byłoby wypłacane przez okres trzech lat. W szczególności, jeśli różnica między świadczeniem emerytalnym i wynagrodzeniem za pozostawanie w dyspozycji pracodawcy opiewa na znaczną kwotę, należy domniemywać, że powoduje to znaczne naruszenie interesów urzędnika, który w swoich planach finansowych nie uwzględnił jeszcze przejścia na emeryturę. Do sądu krajowego należałoby wyczerpujące wyjaśnienie tej kwestii. 2. Wniosek częściowy 79. Przepis taki jak § 32 ustawy o urzędnikach nie jest konieczny do realizacji zamierzonego celu. Z tego względu zawarte w tej regulacji bezpośrednie nierówne traktowanie ze względu na wiek nie może być uzasadnione na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78. V – Wnioski 80. Uważam zatem, że Trybunał powinien na przedłożone pytania prejudycjalne udzielić następującej odpowiedzi: 1) Artykuł 6 ust. 2 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy ma zastosowanie wyłącznie do systemów zabezpieczenia społecznego pracowników, które odnoszą się do świadczeń emerytalnych lub inwalidzkich. 2) Jeśli urzędnikowi w przypadku zwolnienia spowodowanego likwidacją jego stanowiska wypłacane jest trzyletnie wynagrodzenie za pozostawanie do dyspozycji pracodawcy, o ile pozostaje on do dyspozycji w odniesieniu do nowego stanowiska, to pozbawienie tego wynagrodzenia urzędników, którzy w razie zwolnienia ze służby mają prawo do emerytury, bez uwzględnienia, czy dany urzędnik rzeczywiście zamierza pobierać emeryturę, czy też pozostaje w dyspozycji w odniesieniu do nowego stanowiska, jest sprzeczne z art. 2 i 6 dyrektywy 2000/78. ( ) Język oryginału: francuski. ( ) Dz.U. L 303, s. 16. ( ) Inny aspekt art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78 jest przedmiotem sprawy C‑476/11 Kristensen, zobacz w tym względzie moją opinię w tej sprawie z dnia dzisiejszego. ( ) Forskelsbehandlingslov (ustawa o zakazie dyskryminacji), ustawa nr 459 z dnia 12 czerwca 1996 r. o zakazie dyskryminacji na rynku pracy i in. Ustawą zmieniającą nr 1417 z dnia 22 grudnia 2004 r. zostały wprowadzone do [ustawy o zakazie dyskryminacji] kryteria wieku i inwalidztwa. Ustawa zmieniająca weszła w życie w dniu 28 grudnia 2004 r. ( ) Podkreślenie tylko tutaj. ( ) Zobacz komunikat ustawowy nr 531 z dnia 11 czerwca 2004 r. ( ) Ustawy o emeryturach dla urzędników w wersji mającej zastosowanie do niniejszej sprawy, ustawa nr 230 z dnia 19 marca 2004 r. ( ) Duński związek zawodowy prawników i ekonomistów, zwany dalej „DJØF”. ( ) Ministerstwo spraw wewnętrznych i społecznych, obecnie Indenrigs‑ og Sundhedsminsteriet (ministerstwo spraw wewnętrznych i zdrowia). ( ) Wschodni sąd krajowy. ( ) Zrzeszenie duńskich gmin, które w postępowaniu przed sądem odsyłającym zostało dopuszczone do sprawy w charakterze interwenienta, zwane dalej „KL”. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 1 kwietnia 2008 r. w sprawie C-267/06 Maruko, Zb.Orz. s. I-1757, pkt 41; z dnia 10 maja 2011 r. w sprawie C-147/08 Römer, Zb.Orz. s. I-3591, pkt 32; z dnia 6 grudnia 2012 r. w sprawach połączonych C‑124/11, C‑125/11 i C‑143/11 Dittrich, pkt 31. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 4 czerwca 1992 r. w sprawie” C-360/90 Bötel, Rec. s. I-3589, pkt 12; z dnia 9 lutego 1999 r. w sprawie C-167/97 Seymour-Smith i Perez, Rec. s. I-623, pkt 29; ww. w przypisie 12 w sprawie Dittrich, pkt 35. ( ) Zobacz podobnie ww. w przypisie 12 wyrok w sprawie Maruko, pkt 48. ( ) Podkreślenie tylko tutaj. ( ) W duńskiej wersji językowej brak jest również pojęcia [„nabycia”] świadczeń. ( ) Wyroki z dnia 7 grudnia 1995 r. w sprawie C-449/93 Rockfon, Rec. s. I-4291, pkt 28; z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C-296/95 EMU Tabac i in., Rec. s. I-1605, pkt 36; z dnia 8 grudnia 2005 r. w sprawie C-280/04 Jyske Finans, Zb.Orz. s. I-10683, pkt 31. ( ) Wyrok z dnia 12 listopada 1998 r. w sprawie C-149/97 Institute of the Motor Industry, Rec. s. I-7053, pkt 16. ( ) Wyroki z dnia 9 marca 2000 r. w sprawie C-437/97 EKW i Wein & Co, Rec. s. I-1157, pkt 42; z dnia 1 kwietnia 2004 r. w sprawie C-1/02 Borgmann, Rec. s. I-3219, pkt 25. ( ) „[…] [L]es États membres peuvent prévoir que ne constitue pas une discrimination fondée sur l’âge la fixation, pour les régimes professionnels de sécurité sociale, d’âges d’adhésion ou d’admissibilité aux prestations de retraite ou d’invalidité […]”. ( ) Dyrektywa 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (Dz.U. L 204, s. 23). ( ) Wyrok z dnia 19 stycznia 2010 r. w sprawie C-555/07 Kücükdeveci, Zb.Orz. s. I-365, pkt 21. ( ) Wyrok z dnia 12 stycznia 2010 r. w sprawie C-341/08 Petersen, Zb.Orz. s. I-47, pkt 60. ( ) Zobacz w tym względzie moją opinię przedstawioną w dniu 6 maja 2010 r. w sprawie C-499/08 Ingeniørforeningen i Danmark („Andersen”) (wyrok z dnia 12 października 2010 r.), Zb.Orz. s. I-9343, pkt 42–47. ( ) Wyroki z dnia 5 marca 2009 r. w sprawie C-388/07 Age Concern England, Zb.Orz. s. I-1569, pkt 46; z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie C-88/08 Hütter, Zb.Orz. s. I-5325, pkt 41; z dnia 13 września 2011 r. w sprawie C-447/09 Prigge i in., Zb.Orz. s. I-8003, pkt 80. W sprawie Prigge Trybunał orzekł, że cel taki jak bezpieczeństwo lotu nie należy do celów wymienionych w art. 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2000/78 (pkt 81). ( ) Wyroki: z dnia 16 października 2007 r. w sprawie C-411/05 Palacios de la Villa, Zb.Orz. s. I-8531, pkt 56, 57; ww. w przypisie 25 w sprawie Age Concern England, pkt 44, 45; ww. w przypisie 23 w sprawie Petersen, pkt 39, 40. ( ) Tak też moja ww. w przypisie 24 opinia w sprawie Andersen, pkt 51, 52; wyrok z dnia 12 października 2010 r. w sprawie C-499/08, Zb.Orz. I-9343, pkt 29. ( ) Wyroki: ww. w przypisie 26 w sprawie Palacios de la Villa, pkt 68; z dnia 12 października 2010 r. w sprawie C-45/09 Rosenbladt, Zb.Orz. s. I-9391, pkt 41; ww. w przypisie 22 w sprawie Kücükdeveci, pkt 38. ( ) Zobacz w tym względzie moją ww. w przypisie 24 opinię w sprawie Andersen, pkt 54. ( ) Zobacz pkt 56 powyżej niniejszej opinii. ( ) Zobacz moją ww. w przypisie 24 opinię w sprawie Andersen, pkt 62 oraz moją opinię z dnia 1 kwietnia 2004 r. w sprawie C-19/02 Hlozek (wyrok z dnia 9 grudnia 2004 r.), Rec. s. I-11491, pkt 57, 58. ( ) Wyroki: ww. w przypisie 25 w sprawie Age Concern England, pkt 51; ww. w przypisie 27 w sprawie Andersen, pkt 33. ( ) Zobacz wyrok (ww. w przypisie 27) i opinię wyrok (ww. w przypisie 24) w sprawie Andersen. ( ) Wyżej wymieniony w przypisie 26 wyrok w sprawie Palacios de la Villa, pkt 45. ( ) Wyżej wymieniona w przypisie 24 opinia w sprawie Andersen, pkt 73. Zobacz również ww. w przypisie 27 wyrok w sprawie Andersen, pkt 46.