C-546/22

WYROK TRYBUNAŁU (siódma izba) z dnia 4 października 2024 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Imprezy turystyczne i powiązane usługi turystyczne – Dyrektywa (UE) 2015/2302 – Artykuł 12 ust. 3 – Rozwiązanie umowy o udział w imprezie turystycznej przez organizatora – Nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności – Uniemożliwienie wykonania imprezy ze względu na takie okoliczności – Oficjalne zalecenie odradzające podróże do krajów przeznaczenia ze względu na rozprzestrzenianie się COVID-19 W sprawie C‑546/22 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) postanowieniem z dnia 29 czerwca 2022 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 sierpnia 2022 r., w postępowaniu: GF przeciwko Schauinsland-Reisen GmbH, TRYBUNAŁ (siódma izba), w składzie: F. Biltgen, prezes izby, A. Prechal (sprawozdawczyni), prezes drugiej izby, pełniący obowiązki sędziego siódmej izby, i N. Wahl, sędzia, rzecznik generalny: L. Medina, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu GF – A. Konrad, Rechtsanwalt, – w imieniu Schauinsland-Reisen GmbH – M. Wukoschitz, Rechtsanwalt, – w imieniu rządu greckiego – A. Dimitrakopoulou, C. Kokkosi i E. Tsaousi, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – B.-R. Killmann i I. Rubene, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznik generalnej, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 12 ust. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2302 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie imprez turystycznych i powiązanych usług turystycznych, zmieniającej rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 i dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE oraz uchylającej dyrektywę Rady 90/314/EWG (Dz.U. 2015, L 326, s. 1). Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy GF a spółką Schauinsland-Reisen GmbH w przedmiocie żądania odszkodowania wniesionego przez GF przeciwko Schauinsland-Reisen z tytułu rozwiązania przez tę ostatnią umowy o udział w imprezie turystycznej zawartej między tymi stronami, co nastąpiło w następstwie opublikowania oficjalnego zalecenia mającego na celu odradzanie podróżnym odwiedzania państwa przeznaczenia imprezy turystycznej. Ramy prawne Prawo Unii Motywy 29–32 dyrektywy 2015/2302 mają następujące brzmienie: „(29) Biorąc pod uwagę specyfikę umów o udział w imprezie turystycznej, należy określić prawa i obowiązki stron umowy w okresie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej, jak i po jej rozpoczęciu, w szczególności gdy impreza turystyczna nie jest należycie realizowana lub gdy zmieniają się szczególne okoliczności. (30) Ponieważ imprezy turystyczne są często nabywane na długo przed ich realizacją, mogą wystąpić nieprzewidziane zdarzenia. […] (31) Podróżni powinni również mieć możliwość rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej w każdym momencie przed rozpoczęciem imprezy turystycznej za odpowiednią i możliwą do uzasadnienia opłatą za rozwiązanie, uwzględniającą spodziewane oszczędności kosztów oraz spodziewany dochód z tytułu alternatywnego wykorzystania danych usług turystycznych. Powinni oni także mieć prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za jej rozwiązanie, w przypadku gdy nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności miałyby w znaczącym zakresie wpłynąć na realizację imprezy turystycznej. Mogą one obejmować na przykład działania wojenne, inne poważne problemy związane z bezpieczeństwem, takie jak terroryzm, znaczące zagrożenie dla zdrowia ludzkiego, takie jak wybuch epidemii poważnej choroby w docelowym miejscu podróży lub katastrofy naturalne, takie jak powodzie lub trzęsienia ziemi, lub warunki pogodowe uniemożliwiające bezpieczną podróż do miejsca docelowego uzgodnionego w umowie o udział w imprezie turystycznej. (32) W szczególnych sytuacjach organizator również powinien mieć prawo do rozwiązania umowy o imprezę turystyczną przed rozpoczęciem imprezy turystycznej bez zapłaty rekompensaty […]”. Artykuł 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Przedmiot”, ma następujące brzmienie: „Celem niniejszej dyrektywy jest przyczynienie się do prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego i osiągnięcia wysokiego i jak najbardziej jednolitego poziomu ochrony konsumentów poprzez zbliżenie niektórych aspektów przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich w odniesieniu do umów zawieranych pomiędzy podróżnymi a przedsiębiorcami dotyczących imprez turystycznych oraz powiązanych usług turystycznych”. Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Definicje”, stanowi: „Na potrzeby niniejszej dyrektywy zastosowanie mają następujące definicje: […] 12. »nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności« oznaczają sytuację poza kontrolą strony powołującej się na taką sytuację i której skutków nie można było uniknąć, nawet gdyby podjęto wszelkie rozsądne działania; […]”. Artykuł 12 dyrektywy 2015/2302, zatytułowany „Rozwiązanie umowy o udział w imprezie turystycznej oraz prawo do odstąpienia przed rozpoczęciem imprezy turystycznej”, stanowi w ust. 2 i 3: „2.   […] [P]odróżny ma prawo do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej przed rozpoczęciem imprezy turystycznej bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty za rozwiązanie w przypadku nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności występujących w miejscu docelowym lub jego najbliższym sąsiedztwie, które to okoliczności w znaczącym stopniu wpływają na realizację imprezy turystycznej lub które w znaczącym stopniu wpływają na przewóz pasażerów do miejsca docelowego. W przypadku rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej zgodnie z niniejszym ustępem podróżny jest uprawniony do pełnego zwrotu wszelkich wpłat dokonanych z tytułu imprezy turystycznej, ale nie ma prawa do dodatkowej rekompensaty. 3.   Organizator może rozwiązać umowę o udział w imprezie turystycznej i dokonać pełnego zwrotu podróżnemu wszelkich wpłat dokonanych z tytułu imprezy turystycznej, bez ponoszenia odpowiedzialności za dodatkową rekompensatę, jeżeli: […] b) organizator nie ma możliwości zrealizowania umowy z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności i powiadomił podróżnego o rozwiązaniu umowy bez zbędnej zwłoki przed rozpoczęciem imprezy turystycznej”. Artykuł 13 tej dyrektywy, zatytułowany „Odpowiedzialność za realizację imprezy turystycznej”, stanowi w ust. 3: „Jeżeli którakolwiek z usług turystycznych nie jest wykonywana zgodnie z umową o udział w imprezie turystycznej, organizator usuwa niezgodność, chyba że: a) jest to niemożliwe; lub b) wiąże się to z kosztami, które są niewspółmiernie wysokie w stosunku do zakresu niezgodności i wartości usług turystycznych, których one dotyczą. Jeżeli organizator, zgodnie z akapitem pierwszym lit. a) lub b) niniejszego ustępu nie usunie niezgodności, stosuje się art. 14”. Artykuł 16 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Obowiązek udzielania wsparcia”, przewiduje: „Państwa członkowskie zapewniają, by organizator bez zbędnej zwłoki udzielił podróżnemu odpowiedniej pomocy w trudnej sytuacji, w tym w okolicznościach określonych w art. 13 ust. 7, w szczególności poprzez: a) udzielenie odpowiednich informacji dotyczących świadczeń zdrowotnych, władz lokalnych oraz pomocy konsularnej; oraz b) udzielenie podróżnemu pomocy w nawiązaniu komunikacji na odległość oraz w znalezieniu alternatywnych usług turystycznych. Organizator powinien mieć możliwość pobrania uzasadnionej opłaty z tytułu udzielenia takiej pomocy, jeżeli trudna sytuacja powstała z winy umyślnej podróżnego lub w wyniku jego niedbalstwa. Opłata ta w żadnym przypadku nie może przekraczać rzeczywistych kosztów poniesionych przez organizatora”. Prawo austriackie Zgodnie z § 10 ust. 3 pkt 2 Bundesgesetz über Pauschalreisen und verbundene Reiseleistungen (Pauschalreisegesetz – PRG) (ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych) z dnia 24 kwietnia 2017 r. (BGBl. I, 50/2017), w wersji mającej zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, organizator może rozwiązać daną umowę o udział w imprezie turystycznej przed jej rozpoczęciem, pod warunkiem że zwróci w pełni wpłaty dokonane z tytułu tej imprezy, jednak bez obowiązku zapłaty dodatkowej rekompensaty, jeżeli nie ma on możliwości wykonania tej umowy z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności i poinformuje podróżnego o rozwiązaniu bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż przed rozpoczęciem tej imprezy turystycznej. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne W dniu 13 maja 2020 r. GF, prowadzący własną działalność lekarz specjalista, wraz z żoną zawarli z Schauinsland-Reisen umowę w przedmiocie organizacji przez tę spółkę imprezy turystycznej z miejscem docelowym na Malediwach, która miała odbyć się w okresie od 26 grudnia 2020 r. do 2 stycznia 2021 r. Łączna cena tej imprezy turystycznej wyniosła 8620 EUR. Od grudnia 2020 r. Malediwy były objęte wydanym przez Außenministerium (ministerstwo spraw zagranicznych, Austria) ostrzeżeniem dotyczącym podróży najwyższego stopnia ze względu na zagrożenia dla zdrowia spowodowane pandemią COVID-19, wedle którego „[o]strzega się przed wszystkimi podróżami turystycznymi i podróżami, które nie są konieczne, w tym podróżami na urlop i w celu odwiedzin rodziny, do tego kraju”. W tym okresie liczba zachorowań w ciągu siedmiu dni na Malediwach wynosiła jedynie 34,7 osoby na 100000 mieszkańców i była w związku z tym niższa niż w Austrii, gdzie wynosiła we wspomnianym dniu odniesienia – 14 grudnia 2020 r. – 220 osób na 100000 mieszkańców. W dniu 3 grudnia 2020 r. Schauinsland-Reisen rozwiązała umowę o udział w imprezie turystycznej na podstawie tego ostrzeżenia. GF został poinformowany o przyczynie najpóźniej w dniu 9 grudnia 2020 r., a wpłacona zaliczka została mu zwrócona. GF wniósł do Landesgericht für Zivilrechtssachen Graz (sądu okręgowego do spraw cywilnych w Grazu, Austria) powództwo o odszkodowanie w wysokości 21821,82 EUR dla siebie i swojej małżonki. W tym kontekście powołał się na szkody poniesione w wyniku wspomnianego rozwiązania umowy z tytułu utraconego urlopu, a także z tytułu utraty zarobków w związku z zamknięciem swej praktyki z powodu planowanej podróży, czego nie był już w stanie odwołać w krótkim terminie po owym rozwiązaniu umowy. Zażądał on ponadto zapłaty „zryczałtowanej kwoty poniesionych wydatków”. W tym celu GF podniósł, że ostrzeżenie dotyczące podróży opublikowane przez ministerstwo spraw zagranicznych nie stanowiło wyjątkowej i nieuniknionej okoliczności uniemożliwiającej spółce Schauinsland-Reisen wykonania umowy o udział w imprezie turystycznej, tym bardziej że liczba zachorowań na wirusa w ciągu siedmiu dni na Malediwach była w chwili rozwiązania owej umowy mniejsza niż w Austrii, że ochrona w zakresie opieki medycznej była tam wystarczająca, i że on sam i jego żona zawarli ponadto podróżne ubezpieczenie zdrowotne. Spółka Schauinsland-Reisen odpowiedziała, że nie można racjonalnie wymagać od niej wykonania imprezy turystycznej pomimo opublikowania takiego ostrzeżenia w świetle nieprzewidywalnych konsekwencji, na które mogłaby wówczas zostać narażona ze względu na swoją odpowiedzialność jako organizator. Ponadto, biorąc pod uwagę ograniczenia wyjazdu mające zastosowanie w Austrii od dnia 26 grudnia 2020 r., GF w żadnym razie nie był uprawniony do odbycia podróży. Wyrokiem z dnia 13 lipca 2021 r. Landesgericht für Zivilrechtssachen Graz (sąd okręgowy do spraw cywilnych w Grazu, Austria) oddalił powództwo o odszkodowanie wniesione przez GF, uznając, że Schauinsland-Reisen skutecznie powołała się na wyjątkowe i nieuniknione okoliczności w celu rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej w sposób wykluczający jakiekolwiek prawo do odszkodowania po stronie GF. Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2022 r. Oberlandesgericht Graz (wyższy sąd krajowy w Grazu, Austria), orzekający w postępowaniu odwoławczym, utrzymał w mocy wyrok wydany w pierwszej instancji. Sąd ten uznał, że nawet gdyby ostrzeżenie dotyczące podróży stanowiło jedynie wskazówkę odnośnie do wyjątkowych przeszkód, to Schauinsland-Reisen nie popełniłaby w każdym razie żadnego uchybienia ze względu na niepewność co do rozwoju pandemii COVID-19, która panowała w momencie rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej. GF wniósł skargę rewizyjną do Oberster Gerichtshof (sądu najwyższego, Austria), który jest sądem odsyłającym. Sąd ten wyjaśnia, że ostrzeżenie dotyczące podróży wraz ze skierowanym do ogółu społeczeństwa zaleceniem, by powstrzymać się od odbywania podróży turystycznych do miejsca docelowego planowanej podróży, zostało opublikowane około trzy tygodnie przed rozpoczęciem omawianej imprezy turystycznej. Ponadto zdaniem tego sądu zarówno rozwój pandemii COVID-19, jak i ta publikacja pozostawały poza kontrolą Schauinsland-Reisen, a spółka ta nie mogła uniknąć skutków tej sytuacji poprzez podjęcie racjonalnych środków. Jednakże, po pierwsze, powstaje pytanie, czy publikacja takiego ostrzeżenia wystarcza sama w sobie do stwierdzenia wysokiego ryzyka, które może upoważniać organizatora imprez turystycznych do rozwiązania danej umowy o udział w imprezie turystycznej bez obowiązku zapłaty dodatkowej rekompensaty, w szczególności w świetle ewentualnych środków sanitarnych mogących utrudniać realizację tej umowy, czy też należy wymagać od tego organizatora, aby sam ocenił ryzyko, niezależnie od tego ostrzeżenia, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności danego przypadku. Sąd odsyłający wskazuje, że argument, iż ostrzeżenie publiczne skierowane do podróżnych jest publikowane przez wykwalifikowany i bezstronny organ oraz iż jest ono jednoznaczne, tak że zaspokaja potrzebę jasności i pewności prawa zainteresowanej społeczności, może przemawiać za decydującym charakterem tego ostrzeżenia. Ponadto organ państwowy taki jak organ, o którym mowa w postępowaniu głównym, posiada co do zasady bardziej wiarygodne środki niż przedsiębiorstwo, aby ocenić sytuację ryzyka w miejscu przeznaczenia. Przeciwko takiemu decydującemu charakterowi przemawiałoby jednak to, że w świetle stałego rozwoju sytuacji sanitarnej w różnych regionach ostrzeżenie dotyczące podróży opublikowane przez władze niekoniecznie dokładnie odzwierciedla rzeczywiste ryzyko w miejscu i czasie danej imprezy turystycznej. Po drugie, sąd odsyłający zastanawia się, czy wobec ostrzeżenia dotyczącego podróży najwyższego stopnia można uznać, że organizator „nie ma możliwości zrealizowania umowy z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności” w rozumieniu art. 12 ust. 3 dyrektywy 2015/2302, mimo że co do zasady impreza turystyczna nie jest niemożliwa do zrealizowania, a klient tego organizatora zgodził się na określone ryzyko. W tych okolicznościach Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 12 ust. 3 dyrektywy [2015/2302] należy interpretować w ten sposób, że organizator może powołać się na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności uniemożliwiające mu wykonanie umowy o udział w imprezie turystycznej już wtedy, gdy organ uprawniony do tego w państwie członkowskim klienta wydał przed planowanym rozpoczęciem imprezy dla kraju docelowego ostrzeżenie dotyczące podróży najwyższego stopnia? 2) W razie udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi twierdzącej: Czy art. 12 ust. 3 dyrektywy 2015/2302 należy interpretować w ten sposób, że nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności nie zachodzą, jeśli podróżny – świadomy ostrzeżenia dotyczącego podróży i niepewności co do dalszego rozwoju sytuacji pandemicznej – oświadczył, że mimo to chce odbyć imprezę, a jej realizacja nie byłaby niemożliwa dla organizatora?”. Postępowanie przed Trybunałem Postanowieniem z dnia 3 marca 2023 r. prezes Trybunału zawiesił niniejsze postępowanie do czasu wydania orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie C‑299/22. Postanowieniem z dnia 4 marca 2024 r. prezes Trybunału doręczył sądowi odsyłającemu wyroki z dnia 29 lutego 2024 r.: Tez Tour (C‑299/22, EU:C:2024:181), a także Kiwi Tours (C‑584/22, EU:C:2024:188), wzywając go do wskazania, czy w świetle tych wyroków zamierza on podtrzymać swój wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Pismem z dnia 7 marca 2024 r., złożonym w sekretariacie Trybunału następnego dnia, sąd ten wskazał, że podtrzymuje swój wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. W tym względzie wskazał on, że chociaż wyroki, o których mowa w poprzednim punkcie niniejszego wyroku, dostarczają użytecznych wskazówek w celu udzielenia odpowiedzi na zadane pytania, ponieważ wyjaśniają one wykładnię pojęcia „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności” w rozumieniu dyrektywy 2015/2302, to jednak uznał on za istotne wyjaśnienie ponadto, w jakich sytuacjach można uznać, że organizator „nie ma możliwości zrealizowania umowy” ze względu na takie okoliczności w rozumieniu art. 12 ust. 3 tejże dyrektywy. W przedmiocie pytań prejudycjalnych Poprzez swoje dwa pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302 należy interpretować w ten sposób, że w celu ustalenia, iż organizator nie ma możliwości zrealizowania umowy o udział w imprezie turystycznej ze względu na „nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności” w rozumieniu tego przepisu, wystarczy, aby oparł się on na ogłoszeniu przez właściwe organy oficjalnego zalecenia mającego na celu odradzanie podróżnym odwiedzania danego obszaru, nawet jeśli podróżny oświadczył, że mimo wszystko podtrzymuje chęć udziału w imprezie turystycznej, a jej wykonanie nie byłoby dla organizatora obiektywnie niemożliwe. W tym względzie należy przypomnieć na wstępie, że art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302 przewiduje, iż organizator może rozwiązać umowę o udział w imprezie turystycznej i zwrócić podróżnemu w pełni wpłaty dokonane z tytułu imprezy turystycznej, nie będąc przy tym zobowiązany do zapłaty dodatkowej rekompensaty, jeżeli nie ma on możliwości zrealizowania tej umowy ze względu na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności i jeżeli poinformuje podróżnego o rozwiązaniu tej umowy bez zbędnej zwłoki przed rozpoczęciem imprezy turystycznej. Pojęcie „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności” w rozumieniu tego przepisu zostało zdefiniowane w art. 3 pkt 12 tej dyrektywy jako „sytuacja poza kontrolą strony powołującej się na taką sytuację i której skutków nie można było uniknąć, nawet gdyby podjęto wszelkie rozsądne działania”. Motyw 31 wspomnianej dyrektywy opisuje zakres pojęcia „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności”, wskazując, że „[m]ogą one obejmować na przykład działania wojenne, inne poważne problemy związane z bezpieczeństwem, takie jak terroryzm, znaczące zagrożenie dla zdrowia ludzkiego, takie jak wybuch epidemii poważnej choroby w docelowym miejscu podróży lub katastrofy naturalne, takie jak powodzie lub trzęsienia ziemi, lub warunki pogodowe uniemożliwiające bezpieczną podróż do miejsca docelowego uzgodnionego w umowie o udział w imprezie turystycznej”. Z brzmienia art. 12 ust. 3 lit. b) w związku z art. 3 pkt 12 dyrektywy 2015/2302, objaśnionych w motywie 31 tej dyrektywy, wynika, że skorzystanie przez organizatora z prawa do rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej bez obowiązku zapłaty dodatkowej rekompensaty zależy wyłącznie od zaistnienia obiektywnych okoliczności mogących mieć wpływ na realizację danej imprezy turystycznej oraz od powiadomienia podróżnego o rozwiązaniu tej umowy bez zbędnej zwłoki przed rozpoczęciem imprezy turystycznej (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 31). Ponadto w zakresie, w jakim wykonanie tego prawa jest zatem uzależnione w szczególności od warunku, by organizator „nie [miał] możliwości zrealizowania umowy z powodu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności”, warunek ten musi zostać spełniony w chwili takiego rozwiązania (zob. podobnie wyroki z dnia 29 lutego 2024 r.: Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, pkt 27; Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 65). Co się tyczy w pierwszej kolejności tego warunku w zakresie, w jakim dotyczy on „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności”, należy uznać go za spełniony, jeżeli takie okoliczności rzeczywiście zaistniały w dniu rozwiązania danej umowy o udział w imprezie turystycznej, co oznacza, że w tym dniu zaistniała sytuacja odpowiadająca definicji pojęcia „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności”, zdefiniowanego w art. 3 pkt 12 dyrektywy 2015/2302 i opisanego w motywie 31 tej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, pkt 29). Natomiast dla stwierdzenia, że wystąpiły takie „nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności”, nie wystarczy automatycznie, by właściwe organy opublikowały oficjalne zalecenie mające na celu odradzanie podróżnym odwiedzania danego obszaru (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 32). Taki automatyzm byłby bowiem sprzeczny z samą naturą i podstawą przyjęcia takich zaleceń, które do celów informowania opinii publicznej wskazują na obiektywne okoliczności powodujące zagrożenie dla zdrowia lub inne zagrożenia, które mogą wchodzić w zakres pojęcia „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności” w rozumieniu art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302, a zatem siłą rzeczy – na sytuację zmienną w zależności od danego miejsca (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 33). Jak również podkreślił sąd odsyłający, zalecenia takie niekoniecznie odzwierciedlają zatem wiernie sytuację, jaka obiektywnie przedstawia się w danym momencie w miejscu, w którym ma zostać wykonana dana impreza turystyczna. Tym samym, chociaż zalecenia te mogą ze względu na swój charakter mieć istotną wartość dowodową co do rzeczywistego wystąpienia w państwach, których dotyczą, tego rodzaju okoliczności, jak również konsekwencji, jakie z nich wynikają dla wykonania danej imprezy turystycznej, to zaleceniom tym nie można jednak przypisać mocy dowodowej do tego stopnia, że stanowią one w tym względzie niepodważalne dowody (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 37). Analizę tę potwierdza geneza dyrektywy 2015/2302. Jak bowiem podkreśliła Komisja Europejska, w przeciwieństwie do wniosku Komisji z dnia 9 lipca 2013 r. dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie imprez turystycznych i aranżowanych usług turystycznych, zmieniającej rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 i dyrektywę 2011/83/UE oraz uchylającej dyrektywę Rady 90/314/EWG [COM(2013) 512 final], który leży u podstaw tej dyrektywy i w którym wyjaśniono, w ostatnim zdaniu motywu 26, że „nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności występują zwłaszcza wtedy, gdy wiarygodne i podane do publicznej wiadomości informacje, takie jak zalecenia wydawane przez władze państw członkowskich, odradzają podróżowanie do miejsca przeznaczenia”, wskazana dyrektywa nie zawiera, in fine, żadnego wyjaśnienia dotyczącego wartości dowodowej – czy też decydującej mocy dowodowej – takich zaleceń. W tych okolicznościach, wobec braku w dyrektywie 2015/2302 przepisów dotyczących środków dowodowych w odniesieniu do rzeczywistego wystąpienia „nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności” w rozumieniu art. 12 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej i z zastrzeżeniem poszanowania zasad równoważności i skuteczności, do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy ustalenie szczegółowych warunków przeprowadzania dowodów, środków dowodowych dopuszczalnych przed właściwym sądem krajowym lub zasad regulujących ocenę przez ten sąd mocy dowodowej przedstawionych mu dowodów, jak też wymaganego standardu dowodowego (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 38). Tymczasem, jeśli chodzi w szczególności o zasadę skuteczności, zasada ta wymaga w odniesieniu do przepisów proceduralnych w dziedzinie środków zaskarżenia mających zapewnić ochronę praw jednostek wynikających z prawa Unii, aby przepisy te nie czyniły praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii (wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 39). Tymczasem przyznanie, że publikacja oficjalnych zaleceń mających na celu odradzanie podróżnym odwiedzania danego obszaru wystarcza automatycznie, aby organizator mógł rozwiązać umowę ze względu na „nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności” w rozumieniu art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302 i w związku z tym nie był zobowiązany do zapłaty dodatkowej rekompensaty, mogłoby uniemożliwić podróżnemu skorzystanie z prawa do takiej rekompensaty, ponieważ takie okoliczności mogą w chwili tego rozwiązania nie mieć miejsca lub już nie występować na tym obszarze pomimo wydania tych zaleceń (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 40). W związku z tym, bez uszczerbku dla znacznej wartości dowodowej, jaką państwa członkowskie mogą przyznać tym zaleceniom, zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej, w odniesieniu do istnienia poważnego zagrożenia dla zdrowia, podróżny powinien jednak mieć możliwość powołania się na okoliczności mogące podważyć wartość dowodową tych zaleceń w celu zakwestionowania w ten sposób zasadności rozwiązania przez organizatora umowy o udział w imprezie turystycznej na podstawie art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302. W niniejszej sprawie do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny, w świetle argumentów przedstawionych przez GF, czy spółka Schauinsland-Reisen mogła zgodnie z prawem uznać w chwili rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej, że miały miejsce „nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności” w rozumieniu art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302, mając w szczególności na uwadze opublikowanie przez austriackie ministerstwo spraw zagranicznych ostrzeżenia dotyczącego podróży najwyższego stopnia, rozpatrywanego w postępowaniu głównym, ze względu na zagrożenia dla zdrowia spowodowane pandemią COVID-19. W drugiej kolejności, na wypadek gdyby sąd odsyłający stwierdził, że w chwili rozwiązania umowy rzeczywiście istniały „nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności” w rozumieniu art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302, należałoby następnie ustalić, czy ze względu na takie okoliczności organizator „nie [miał] możliwości zrealizowania umowy” w rozumieniu tego przepisu. W tym względzie należy zauważyć, po pierwsze, że użyte w art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302 wyrażenie „nie ma możliwości zrealizowania umowy” różni się od wyrażenia „znaczący wpływ na realizację imprezy turystycznej lub na przewóz pasażerów do miejsca docelowego”, którym posłużono się w art. 12 ust. 2 tej dyrektywy, dotyczącym prawa podróżnego do rozwiązania umowy, a które Trybunał zinterpretował w ten sposób, że obejmuje ono nie tylko konsekwencje wykluczające samą możliwość realizacji danej imprezy turystycznej, lecz również konsekwencje znacząco wpływające na warunki zrealizowania tej imprezy turystycznej (wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 48). Niemniej jednak te dwa przepisy realizują cel polegający na uznaniu zarówno w odniesieniu do podróżnego, jak i organizatora, w przypadku wystąpienia nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności, przysługujących im praw do rozwiązania umowy (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 70). W tych okolicznościach należy stwierdzić, podobnie jak zostało to przyjęte przez Trybunał w tym względzie w ramach wykładni art. 12 ust. 2 dyrektywy 2015/2302, że aby stwierdzić, iż organizator „nie ma możliwości zrealizowania umowy” ze względu na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności w rozumieniu art. 12 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy, nie jest konieczne, aby organizator ten znalazł się ze względu na takie okoliczności w sytuacji obiektywnej niemożności zrealizowania imprezy turystycznej. Przeciwnie, wystarczy, by przywołane okoliczności wpływały w istotny sposób na warunki wykonania tej imprezy turystycznej. W konsekwencji kryzys sanitarny, taki jak rozprzestrzenianie się COVID-19, można – ze względu na poważne zagrożenie, jakie stanowi on dla zdrowia ludzkiego – uznać za zdarzenie, ze względu na które organizator „nie ma możliwości zrealizowania umowy” w rozumieniu art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302, niezależnie od tego, że kryzys ten obiektywnie niekoniecznie uniemożliwia tę realizację (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 53). W tym kontekście należy również wziąć pod uwagę racjonalne środki, jakie organizator lub sam podróżny podjęli lub mogliby ewentualnie podjąć, aby dana impreza turystyczna mogła zostać zrealizowana, pomimo zagrożeń dla zdrowia lub innych zagrożeń wynikających z nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności, na które powołuje się organizator, przy czym od organizatora nie można wymagać, by w celu zrealizowania tej imprezy turystycznej ponosił on w obliczu takiego ryzyka nieproporcjonalne koszty, zważywszy na wartość danych usług turystycznych. Natomiast bez znaczenia jest sam fakt, że podróżny oświadczył, iż pomimo stwierdzonych zagrożeń podtrzymuje on chęć udziału w imprezie turystycznej, ponieważ kwestię, czy organizator nie miał możliwości zrealizowania umowy o udział w imprezie turystycznej, należy zbadać w sposób obiektywny, a nie w drodze czysto subiektywnej oceny (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 54, 69). Po drugie, ponieważ przeszkoda w realizacji umowy o udział w imprezie turystycznej pojawia się definitywnie dopiero w chwili, w której powinna była mieć miejsce dana impreza, a zatem po dniu rozwiązania tej umowy, ocena takiej przeszkody ma w sposób konieczny charakter prospektywny (zob. podobnie wyroki z dnia 29 lutego 2024 r.: Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, pkt 30; Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 66). Wynika z tego, że ocena ta powinna opierać się na prognozie dotyczącej prawdopodobieństwa, iż organizator „nie [będzie miał] możliwości zrealizowania umowy” w rozumieniu art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302 ze względu na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności, na które się powołuje (zob. podobnie wyroki z dnia 29 lutego 2024 r.: Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, pkt 31; Tez Tour, C‑299/22, EU:C:2024:181, pkt 67). W tym kontekście bez znaczenia jest kwestia, czy ostatecznie sytuacja panująca w momencie planowanej imprezy turystycznej pozwoliłaby na realizację umowy o udział w imprezie turystycznej, czy też nie (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Kiwi Tours, C‑584/22, EU:C:2024:188, pkt 49). W niniejszej sprawie do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny, czy w chwili rozwiązania umowy o udział w imprezie turystycznej spółka Schauinsland-Reisen mogła racjonalnie uznać, w szczególności na podstawie rozpatrywanego w postępowaniu głównym ostrzeżenia dotyczącego podróży, że prawdopodobnie nie będzie miała możliwości zrealizowania tej umowy ze względu na zagrożenia dla zdrowia spowodowane pandemią COVID-19, ponieważ pandemia ta, choć niekoniecznie obiektywnie uniemożliwiała realizację tej umowy, to wpłynęłaby jednak na warunki tej realizacji w istotny sposób, przy czym przyjęcie środków o współmiernych kosztach nie mogłoby temu zaradzić. W świetle powyższych rozważań na przedstawione pytania należy udzielić odpowiedzi, że art. 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2015/2302 należy interpretować w ten sposób, że w celu ustalenia, iż organizator nie ma możliwości zrealizowania umowy o udział w imprezie turystycznej ze względu na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności w rozumieniu tego przepisu, może on oprzeć się na ogłoszeniu przez właściwe organy oficjalnego zalecenia mającego na celu odradzanie podróżnym odwiedzania danego obszaru, nawet jeśli podróżny oświadczył, że mimo wszystko podtrzymuje on chęć udziału w imprezie turystycznej, i jeśli wykonanie tej umowy nie byłoby dla organizatora obiektywnie niemożliwe. Takie zalecenie nie może jednak stanowić niepodważalnego dowodu w tym względzie. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 12 ust. 3 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2302 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie imprez turystycznych i powiązanych usług turystycznych, zmieniającej rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 i dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE oraz uchylającej dyrektywę Rady 90/314/EWG   należy interpretować w ten sposób, że:   w celu ustalenia, iż organizator nie ma możliwości zrealizowania umowy o udział w imprezie turystycznej ze względu na nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności w rozumieniu tego przepisu, może on oprzeć się na ogłoszeniu przez właściwe organy oficjalnego zalecenia mającego na celu odradzanie podróżnym odwiedzania danego obszaru, nawet jeśli podróżny oświadczył, że mimo wszystko podtrzymuje on chęć udziału w imprezie turystycznej, i jeśli wykonanie tej umowy nie byłoby dla organizatora obiektywnie niemożliwe. Takie zalecenie nie może jednak stanowić niepodważalnego dowodu w tym względzie.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: niemiecki.