C-565/08

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO JÁNA MAZÁKA przedstawiona w dniu 6 lipca 2010 r. (1) Sprawa C‑565/08 Komisja Europejska przeciwko Republice Włoskiej Adwokaci – Honoraria – Obowiązek przestrzegania stawek maksymalnych 1.        Niniejsze postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego dotyczy przepisów prawa włoskiego, które przewiduje zdaniem Komisji Europejskiej obowiązkowe stawki maksymalne za usługi świadczone przez adwokatów. 2.        Zdaniem Komisji obowiązek przestrzegania przez adwokatów stawek maksymalnych stanowi ograniczenie swobody prowadzenia działalności gospodarczej w rozumieniu art. 43 WE, jak też ograniczenie swobody świadczenia usług w rozumieniu art. 49 WE. Jako że obowiązek ten nie wydaje się właściwy do realizacji celów interesu ogólnego, a w każdym razie bardziej restrykcyjny niż to konieczne do osiągnięcia tych celów, chodzi tu jej zdaniem o ograniczenie niedające się uzasadnić. 3.        Republika Włoska opiera swą obronę przede wszystkim na tym, że w jej porządku prawnym nie ma zasady, która by zakazywała przekraczania stawek maksymalnych za czynności adwokatów. Tylko posiłkowo stara się ona wykazać, że wyznaczenie maksymalnych granic dla tych stawek ma na celu zapewnienie dostępu do sądu, ochronę usługobiorców, jak też prawidłowe funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości.  Krajowe ramy prawne 4.        Co do zasady wynagrodzenie osób wykonujących wolne zawody, w tym również wynagrodzenie adwokatów, z tytułu umowy o świadczenie usług reguluje art. 2233 włoskiego kodeksu cywilnego, który głosi: „Wynagrodzenie, jeśli nie jest ono uzgodnione przez strony i nie może zostać określone według taryf lub zwyczajów, ustala sąd, po wysłuchaniu opinii stowarzyszenia zawodowego, któremu podlega usługodawca. W każdym razie wysokość wynagrodzenia powinna być dostosowana do zakresu wykonanej pracy oraz do godności zawodu. Umowa zawarta przez adwokatów lub uprawnionych aplikantów z ich klientami, ustalająca wynagrodzenie za usługi, wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności”. 5.        Przepisy dotyczące szczególnie wynagradzania adwokatów zawarte są w królewskim dekrecie z mocą ustawy nr 1578 z dnia 27 listopada 1933 r., przekształconym w ustawę nr 36 z dnia 22 stycznia 1934 r., z późniejszymi zmianami (zwanym dalej „dekretem królewskim z mocą ustawy”), który stanowi podstawowy akt regulujący wykonywanie zawodu adwokata we Włoszech. 6.        W myśl art. 57 dekretu królewskiego z mocą ustawy: „Kryteria służące określaniu honorariów i zwrotu kosztów należnych adwokatom i procuratori [pełnomocnikom] w sprawach karnych i pozasądowych[(2)] są ustalane co dwa lata w drodze uchwały krajowej rady adwokackiej. Również określenie honorariów dla postępowań karnych toczących się przed sądem kasacyjnym i najwyższym sądem wojskowym należy do krajowej rady adwokackiej. Uchwały ustalające kryteria, o których mowa w ustępie poprzednim, powinny być zatwierdzone przez ministerstwo sprawiedliwości”. 7.        Zasady odnoszące się do kryteriów, o których mowa w art. 57 dekretu królewskiego z mocą ustawy, są wymienione w jego art. 58 w następującym brzmieniu: „Kryteria, o których mowa w poprzednim artykule, są ustalane odpowiednio do wartości przedmiotu sporu oraz instancji rozpatrującej sprawę, jak też, w przypadku postępowań karnych, odpowiednio do czasu ich trwania. Dla każdej czynności lub szeregu czynności powinna być określona granica maksymalna i granica minimalna. W sprawach pozasądowych należy brać pod uwagę wagę sprawy”. 8.        Po uchwaleniu przez krajową radę adwokacką zgodnie z art. 57 dekretu królewskiego taryfa honorariów adwokatów powinna być zatwierdzona przez ministra sprawiedliwości, po zasięgnięciu przez niego opinii Comitato interministeriale dei prezzi (międzyresortowego komitetu do spraw cen), na mocy art. 14 akapit dwudziesty ustawy nr 887 z dnia 22 grudnia 1984 r., oraz w porozumieniu z Consiglio di Stato (radą stanu), na mocy art. 17 ust. 3 ustawy nr 400 z dnia 23 sierpnia 1988 r. Ostatnim dekretem ministra regulującym honoraria adwokatów, przyjętym zgodnie z wyżej wskazaną procedurą, jest dekret nr 127 z dnia 8 kwietnia 2004 r. (zwany dalej „dekretem ministra nr 127/2004”). 9.        Gdy chodzi o ostateczne ustalenie honorariów, art. 60 dekretu królewskiego przewiduje, że jest ono dokonywane przez sąd na podstawie wspomnianych kryteriów, z uwzględnieniem wagi i liczby rozpatrywanych zagadnień. Ustalenie to powinno mieścić się w określonych uprzednio granicach minimalnych i maksymalnych. Jednakże w przypadkach o wyjątkowym znaczeniu, uwzględniając szczególny charakter kwestii spornych i gdy wartość samego świadczenia to uzasadnia, sąd może przekroczyć maksymalną granicę określoną w taryfie. I odwrotnie – gdy sprawa okaże się łatwa, może on określić honorarium poniżej minimalnej granicy. W obu przypadkach decyzja sądu powinna zostać uzasadniona. 10.      Gdy chodzi o honoraria pobierane przez adwokatów od ich klientów, art. 61 dekretu królewskiego głosi: „Honoraria pobierane przez adwokatów od ich klientów, zarówno w sprawach sądowych, jak pozasądowych, są ustalane, z zastrzeżeniem odrębnych postanowień umownych, na podstawie kryteriów określonych w art. 57, przy uwzględnieniu wagi i liczby rozpatrywanych zagadnień. Biorąc pod uwagę szczególny charakter sporu, wartość lub wynik świadczonej usługi honoraria te mogą być wyższe niż wyliczone dla strony obciążonej kosztami postępowania. […]”. 11.      Gdy chodzi o honoraria adwokatów w sprawach cywilnych, art. 24 ustawy nr 794 z dnia 13 czerwca 1942 r., dotyczącej honorariów adwokatów z tytułu usług sądowych w sprawach cywilnych (zwanej dalej „ustawą nr 794/1942”), przewiduje, że nie można odstąpić od stawek minimalnych określonych w taryfie dla czynności sądowych w sprawach cywilnych, pod rygorem nieważności postanowień umownych wprowadzających takie odstępstwo. 12.      Artykuł 13 ustawy nr 31 z dnia 9 lutego 1982 r., dotyczącej swobodnego świadczenia usług przez adwokatów będących obywatelami państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej, która implementuje dyrektywę 77/249/EWG Rady z dnia 22 marca 1977 r. mającą na celu ułatwienie skutecznego korzystania przez prawników ze swobody świadczenia usług(3), przewiduje, że „adwokatom wymienionym w art. 1 z tytułu wykonanych czynności zawodowych przysługują honoraria i zwrot kosztów w sprawach sądowych i pozasądowych określone w obowiązujących przepisach”. 13.      Należy podkreślić, że w trakcie postępowania poprzedzającego wniesienie skargi w niniejszej sprawie włoskie uregulowania dotyczące wynagrodzenia wolnych zawodów, a więc również adwokatów, zostały zmienione dekretem z mocą ustawy nr 223 z dnia 4 lipca 2006 r., przekształconym w ustawę nr 248 z dnia 4 sierpnia 2006 r. (zwanym dalej „dekretem z mocą ustawy nr 223/2006”). Jego art. 2, zatytułowany „Postanowienia pilne dla ochrony konkurencji w sektorze usług zawodowych”, przewiduje, że: „1. Zgodnie ze wspólnotową zasadą wolnej konkurencji i zasadą swobody przepływu osób i usług oraz w celu zagwarantowania użytkownikom możliwości rzeczywistego wyboru przy korzystaniu przez nich z ich praw, a także możliwości porównywania świadczeń oferowanych na rynku, z dniem wejścia w życie niniejszego dekretu zostają uchylone przepisy ustawodawcze i wykonawcze, które przewidują, w odniesieniu do wolnych zawodów oraz działalności umysłowej: a) sztywne lub minimalne stawki obowiązkowe, a więc zakaz ustalania w drodze umowy wynagrodzeń zależnych od realizacji zamierzonych celów; […] 2. Nie narusza to przepisów dotyczących wykonywania zawodów w ramach publicznej służby zdrowia lub zawartych z nią umów, jak też ewentualnych stawek maksymalnych określonych wcześniej w sposób generalny w celu ochrony użytkowników. W przypadku sądowego ustalenia honorariów i pomocy sądowej sąd dokonuje ostatecznego ustalenia kosztów i honorariów na podstawie tabeli stawek honorariów. W postępowaniach przetargowych instytucje zamawiające mogą używać tabel, formalnie uznanych za adekwatne, jako kryterium lub podstawę do określenia honorariów. 3. Zasady deontologiczne i umowne, jak też wytyczne postępowania, oparte na postanowieniach zawartych w ust. 1, zostaną dostosowane najpóźniej do dnia 1 stycznia 2007 r., w tym poprzez działania mające na celu zagwarantowanie jakości usług. W braku dostosowania zasady sprzeczne z postanowieniami ust. 1 będą w każdym razie nieważne, licząc od tej samej daty”.  Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi i postępowanie przed Trybunałem 14.      Uznawszy, że uregulowania włoskie w odniesieniu do czynności pozasądowych adwokata mogłyby być niezgodne z art. 49 WE, w dniu 13 lipca 2005 r. Komisja wystosowała do Republiki Włoskiej wezwanie do usunięcia uchybienia. Republika Włoska odpowiedziała pismem z dnia 19 września 2005 r. 15.      Następnie Komisja dwukrotnie uzupełniała analizę dokonaną w wezwaniu do usunięcia uchybienia. W pierwszym uzupełniającym wezwaniu do usunięcia uchybienia z dnia 23 grudnia 2005 r. Komisja uznała za niezgodne z art. 43 WE i 49 WE włoskie przepisy wprowadzające obowiązek przestrzegania określonych stawek za czynności sądowe i pozasądowe adwokatów. Republika Włoska odpowiedziała pismami z dnia 9 marca 2006 r., z dnia 10 lipca 2006 r. oraz z dnia 17 października 2006 r. 16.      W drugim uzupełniającym wezwaniu do usunięcia uchybienia z dnia 23 marca 2007 r. Komisja odniosła się do nowych uregulowań włoskich w tej materii, a mianowicie do dekretu z mocą ustawy nr 223/2006. Republika Włoska odpowiedziała pismem z dnia 21 maja 2007 r. 17.      Następnie pismem z dnia 3 sierpnia 2007 r. Komisja zażądała od władz włoskich informacji w przedmiocie zasad dotyczących zwrotu kosztów poniesionych przez adwokatów. Republika Włoska udzieliła odpowiedzi pismem z dnia 28 września 2007 r. 18.      Komisja, nieusatysfakcjonowana wyjaśnieniami Republiki Włoskiej, skierowała do niej z dniem 4 kwietnia 2008 r. uzasadnioną opinię, w której zarzuciła jej niezgodność z art. 43 WE i 49 WE przepisów krajowych nakładających na adwokatów obowiązek przestrzegania stawek maksymalnych. 19.      Mimo argumentów przedstawionych przez władze włoskie w odpowiedzi na uzasadnioną opinię z dnia 9 października 2008 r. Komisja wniosła skargę w niniejszej sprawie, w której wnosi do Trybunału o stwierdzenie, że wprowadzając przepisy, które nakładają na adwokatów obowiązek przestrzegania stawek maksymalnych, Republika Włoska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 43 WE i 49 WE, a także o obciążenie Republiki Włoskiej kosztami postępowania. 20.      Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2009 r. Trybunał dopuścił Republikę Słowenii do sprawy w charakterze interwenienta na poparcie żądań Komisji. 21.      Republika Włoska wniosła o przeprowadzenie rozprawy, która miała miejsce dnia 24 marca 2010 r., w obecności pełnomocników Republiki Włoskiej i Komisji.  Ocena 22.      Skarga Komisji opiera się na założeniu, zgodnie z którym uregulowania włoskie zawierają przepisy nakładające na adwokatów obowiązek przestrzegania stawek maksymalnych. W świetle argumentacji Komisji, zawartej w skardze i przedstawionej na rozprawie, można stwierdzić, że Komisja zarzuca Republice Włoskiej nie tyle istnienie stawek maksymalnych obowiązujących w odniesieniu do ustalenia kosztów przez sąd, co jest wyraźnie przewidziane w art. 60 dekretu królewskiego z mocą ustawy, lecz raczej obowiązek przestrzegania takich stawek w stosunkach między adwokatem a klientem, jako że obowiązek ten ogranicza swobodę ustalania wynagrodzenia adwokatów w drodze negocjacji. 23.      Gdyby tak było, to znaczy jeśli uregulowania włoskie zawierałyby rzeczywiście przepisy nakładające na adwokatów obowiązek przestrzegania stawek maksymalnych w ich stosunkach z klientami, nie byłoby wcale trudno stwierdzić – opierając się na wyroku w sprawie Cipolla i in.(4), w którym Trybunał zakwalifikował analogiczny obowiązek dotyczący przestrzegania stawek minimalnych jako ograniczenie swobody świadczenia usług – że obowiązek, o który chodzi, stanowi ograniczenie swobody świadczenia usług, a nawet swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Wówczas to Republika Włoska musiałaby wykazać, że ograniczenie to może być uzasadnione celami interesu ogólnego. 24.      Jednakże Republika Włoska kwestionuje właśnie istnienie obowiązku, który nakazywałby adwokatom stosować stawki maksymalne w stosunkach z ich klientami. Dlatego też przed analizą kwestii, czy obowiązek przestrzegania przez adwokatów stawek maksymalnych stanowi ograniczenie swobody prowadzenia działalności gospodarczej w rozumieniu art. 43 WE oraz swobody świadczenia usług w rozumieniu art. 49 WE, należy rozpatrzyć kwestię, czy włoski porządek prawny zawiera rzeczywiście wymieniony obowiązek. 25.      Na początek chciałbym przypomnieć, że włoska taryfa opłat za czynności adwokatów, określająca dla każdej czynności lub szeregu czynności granicę maksymalną i granicę minimalną, była już trzykrotnie badana przez Trybunał. Po raz pierwszy – w związku z wyrokiem w sprawie Arduino(5), w którym Trybunał badał procedurę przyjęcia taryfy określającej stawki minimalne i maksymalne w świetle art. 10 WE i 81 WE, aby ustalić, czy wspomniana taryfa stanowi działanie władz państwowych, czy też decyzję podjętą w sferze gospodarczej przez podmiot prywatny. Przy tej okazji Trybunał stwierdził, że wymienione artykuły traktatu WE nie stoją na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie wydało przepisy ustawowe lub wykonawcze, zatwierdzające, na podstawie projektu sporządzonego przez samorząd zawodowy adwokatów, taryfę określającą minimalne i maksymalne stawki honorariów przedstawicieli tego zawodu(6). 26.      Podobne stwierdzenie znajduje się w wyroku w sprawie Cipolla i in.(7). W wyroku tym, oprócz zgodności włoskiej taryfy określającej wysokość honorariów adwokatów z wymaganiami wspólnotowego prawa konkurencji, Trybunał badał również kwestię stosunku między całkowitym zakazem odstępstw umownych od minimalnych honorariów określonych we wspomnianej taryfie a zasadą swobody świadczenia usług. W tej kwestii Trybunał stwierdził, że zakaz ten stanowi ograniczenie swobody świadczenia usług, które można co do zasady uzasadnić celami w postaci ochrony konsumentów i prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Trybunał pozostawił sądowi krajowemu zadanie zbadania, czy uregulowanie włoskie odpowiada rzeczywiście wspomnianym celom i czy ograniczenia, jakie ono wprowadza, nie są nieproporcjonalne do tych celów(8). 27.      Następnie, w postanowieniu w sprawie Hospital Consulting i in.(9), Trybunał powtórzył swe stanowisko, gdy chodzi o zgodność włoskiej taryfy określającej wysokość honorariów adwokatów z wymaganiami wspólnotowego prawa konkurencji. W sprawie tej pytania prejudycjalne przedstawione Trybunałowi dotyczyły zakazu odstąpienia przez sąd od minimalnych honorariów określonych we wspomnianej taryfie, gdy rozstrzyga on o wysokości kosztów, jakie strona przegrywająca powinna zwrócić drugiej stronie. 28.      Wydaje mi się konieczne podkreślenie, że zarówno w wyroku w sprawie Cipolla i in., jak i w postanowieniu w sprawie Hospital Consulting i in. argumentacja Trybunału dotyczyła tylko zakazu odstąpienia od minimalnych honorariów. Orzeczenia te nie dotyczą bynajmniej ewentualnego zakazu odstąpienia od maksymalnych honorariów, mimo że w sprawie Cipolla i in. sąd krajowy zapytywał Trybunał o zgodność zasady całkowitego zakazu odstępstw od ustalonej taryfy honorariów adwokackich z zasadą swobody świadczenia usług(10). 29.      W czasie gdy miały miejsce okoliczności faktyczne leżące u podstaw spraw Arduino, Cipolla i in. oraz Hospital Consulting i in., istnienie zakazu odstąpienia od minimalnych honorariów było niewątpliwe. Zakaz ten był wyraźnie sformułowany w art. 24 ustawy nr 794/1942 i sankcjonowany nieważnością wszelkich postanowień umownych wprowadzających takie odstępstwa, jak też w art. 4 ust. 1 dekretu ministra nr 127/2004, w myśl którego stawki minimalne ustalone dla honorariów adwokackich nie podlegają żadnym odstępstwom(11). 30.      Obowiązek przestrzegania stawek minimalnych, a więc ich obligatoryjny charakter, został zniesiony dekretem z mocą ustawy nr 223/2006, który uchyla w ten sposób, jako lex posterior, ustawę nr 794/1942 jak też dekret ministra nr 127/2004. 31.      Podobnie jak istnienie zakazu odstąpienia od minimalnych honorariów w okresie gdy miały miejsce okoliczności faktyczne leżące u podstaw wyżej wymienionych wyroków w sprawach Arduino oraz Cipolla i in., jak też wyżej wymienionego postanowienia w sprawie Hospital Consulting i in., istnienie w uregulowaniach włoskich stawek maksymalnych za czynności adwokatów jest również niewątpliwe. 32.      Jednakże wydaje się, że nie to jest przedmiotem zarzutu wobec Republiki Włoskiej ze strony Komisji. Komisja krytykuje w istocie obligatoryjny charakter stawek maksymalnych w relacjach między adwokatami a klientami, gdyż stanowi to ograniczenie swobody zawierania umów przez tych ostatnich. W opinii Komisji uregulowanie włoskie zakazuje adwokatom odstępowania w drodze umowy od stawek maksymalnych. 33.      W tej kwestii należy przypomnieć, że Republika Włoska nie jest jedynym państwem członkowskim, którego porządek prawny przewiduje taryfę określającą granice minimalne i maksymalne wysokości honorariów adwokatów(12). 34.      Zakładam, że taka taryfa może odgrywać rolę moderującą, chroniąc podmioty prawa przed określaniem honorariów w nadmiernej wysokości i pozwalając im przewidzieć koszty związane z usługami świadczonymi przez adwokatów, zwłaszcza wobec asymetrii informacji, jaka występuje między adwokatami a klientami. 35.      Jak wskazałem wyżej, podnoszony obligatoryjny charakter stawek maksymalnych stosowanych zdaniem Komisji do czynności adwokatów na mocy art. 57 i 58 dekretu królewskiego z mocą ustawy, art. 24 ustawy nr 794/1942, art. 13 ustawy nr 31 z dnia 9 lutego 1982 r., odpowiednich przepisów dekretu ministra nr 127/2004, jak też dekretu z mocą ustawy nr 223/2006, znajduje się w centrum zainteresowania Komisji(13). 36.      Na podstawie uregulowań włoskich przedstawionych przez Komisję, a następnie objaśnionych przez Republikę Włoską zarówno w pismach procesowych, jak i w wystąpieniach na rozprawie, uważam, że założenie Komisji dotyczące zakazu odstępowania od stawek maksymalnych jest nietrafne. 37.      Z art. 2233 włoskiego kodeksu cywilnego jako lex generalis, jak też z art. 61 dekretu królewskiego jako lex specialis wynika wyraźnie, że umowa między adwokatem a jego klientem ma pierwszeństwo wobec taryfy ustalonej dekretem ministra nr 127/2004. Tylko w braku odpowiedniej umowy taryfa jest stosowana w celu ustalenia honorarium adwokata w konkretnym przypadku. Zatem adwokat i jego klient mają możliwość określić, w drodze umowy, honoraria adwokata, na przykład zależnie od poświęconego czasu, ryczałtowo lub także zależnie od wyniku sprawy. 38.      Stwierdzeniu temu nie przeczy także art. 2 ust. 2 dekretu z mocą ustawy nr 223/2006, wedle którego uchylenie przepisów ustawowych lub wykonawczych w sektorze usług, które przewidują sztywne lub minimalne stawki obligatoryjne, pozostaje bez uszczerbku dla ewentualnych stawek maksymalnych. Moim zdaniem z przepisu tego wynika, że charakter ewentualnych stawek maksymalnych pozostał bez zmian. Stąd też, jeśli stawki maksymalne odnoszące się do czynności adwokatów nie miały charakteru obligatoryjnego w stosunkach między adwokatami a klientami przed przyjęciem dekretu z mocą ustawy nr 223/2006, to nie mogą mieć takiego charakteru po przyjęciu tego dekretu. 39.      Ponadto, w przeciwieństwie do art. 2 ust. 1 dekretu z mocą ustawy nr 223/2006, termin „obligatoryjny” nie występuje w ust. 2 tego samego przepisu w odniesieniu do stawek maksymalnych. 40.      W świetle orzecznictwa, zgodnie z którym znaczenie krajowych przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych ocenia się z uwzględnieniem interpretacji, jaką nadają im sądy krajowe(14), skarga Komisji mogłaby zostać uwzględniona jedynie pod warunkiem udowodnienia, że sądy włoskie uznają stawki maksymalne za mające charakter obligatoryjny. 41.      W skardze Komisja argumentowała, bez przytoczenia konkretnych przykładów, że z utrwalonego orzecznictwa Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) wynika, iż zakaz odstąpienia od stawek za usługi adwokata implikuje nieważność każdego odmiennego postanowienia umownego między zainteresowanymi stronami. Republika Włoska odpowiedziała, że wspomniane orzecznictwo odnosi się tylko do stawek minimalnych. 42.      Na rozprawie Komisja powołała się na wyroki Corte suprema di cassazione nr 12297/2001, nr 9514/96 i nr 19014/2007, nie przekazawszy wszakże ich kopii Trybunałowi. Stwierdziła ona, że w wyrokach tych Corte suprema di cassazione uznał, że stawki maksymalne i minimalne mają za zadanie ograniczyć swobodę umów. Republika Włoska odpowiedziała, że wyroki te dotyczyły całkowicie innych ram prawnych. 43.      Mimo że wspomniane wyroki nie zostały załączone do akt sprawy, zapoznałem się z jednym z nich, a mianowicie z wyrokiem nr 12297/2001, dostępnym w Internecie. Z jego analizy wynika, że dotyczył on tylko ustalenia kosztów postępowania, nie zaś swobody umownego określania honorarium w stosunkach między klientem a jego adwokatem. 44.      Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, można dokonać podsumowania. 45.      Po pierwsze, do Komisji należy wykazanie istnienia nałożonego na adwokatów obowiązku przestrzegania stawek maksymalnych i zakazu odstąpienia w drodze umowy od tych stawek maksymalnych. 46.      Komisja wykazała istnienie maksymalnych granic w tej materii. W rzeczywistości ten element nie był kwestionowany przez Republikę Włoską. Komisja nie była jednak w stanie dowieść, że granice te są obligatoryjne w tym sensie, że zakazują one adwokatom odstępować od nich w drodze umowy z klientem. Analiza uregulowań włoskich dotyczących wynagradzania adwokatów nie wykazuje istnienia wyraźnego zakazu odstępowania od stawek maksymalnych, na wzór zakazu odstępowania od stawek minimalnych, obowiązującego do czasu zmiany dokonanej dekretem z mocą ustawy nr 223/2006. 47.      Po drugie, Komisja nie dowiodła, że pomimo braku takiego wyraźnego zakazu sądy krajowe interpretują omawiane uregulowania w taki sposób, że stawki maksymalne stanowią ograniczenie swobody umów adwokatów i ich klientów. Wedle mojego rozeznania wyroki Corte suprema di cassazione, wymienione przez Komisję na rozprawie(15), jednak niezałączone do akt sprawy, nie potwierdzają twierdzeń Komisji. Ponadto Republika Włoska słusznie zauważyła, że wyroki te dotyczą ram prawnych innych niż rozpatrywane w niniejszej sprawie. 48.      Z powyższego podsumowania wynika, że skarga Komisji powinna zostać oddalona jako bezzasadna. 49.      Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu postępowania kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Republika Włoska nie wniosła takiego żądania, każda ze stron pokryje własne koszty. 50.      Zgodnie z art. 69 § 4 akapit pierwszy regulaminu postępowania państwo członkowskie interweniujące w sporze pokrywa własne koszty. W związku z tym Republika Słowenii pokryje własne koszty.  Wnioski 51.      W związku z powyższym proponuję, by Trybunał wydał następujące orzeczenie: „1)   Skarga zostaje oddalona. 2)     Republika Włoska pokrywa własne koszty. 3)     Komisja Europejska pokrywa własne koszty. 4)     Republika Słowenii pokrywa własne koszty”. 1 – Język oryginału: francuski. 2 –      Wbrew temu, że wspomniany przepis wymienia wyraźnie tylko honoraria i koszty w sprawach karnych i pozasądowych, w orzecznictwie Trybunału jest on powoływany stale jako dotyczący również honorariów i kosztów w sprawach cywilnych (zob. na przykład wyroki z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie C‑35/99 Arduino, Rec. s. I‑1529, pkt 6; z dnia 5 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych C‑94/04 i C‑202/04, Cipolla i in., Zb.Orz. s. I‑11421, pkt 4, jak też postanowienie z dnia 5 maja 2008 r. w sprawie C‑386/07 Hospital Consulting i in., pkt 5). 3 – Dz.U. L 78, s. 17. 4 – Wyżej wymienionym. 5 – Wyżej wymienionym. 6 – Natomiast w odniesieniu do taryfy włoskiej obowiązkowej dla wszystkich agentów celnych Trybunał uznał uregulowanie włoskie narzucające organizacji zawodowej przyjęcie wymienionej taryfy za sprzeczne z art. 85 WE, jako że chodzi o decyzję związku przedsiębiorstw, a nie działanie władz państwowych (wyrok z dnia 18 czerwca 1998 r. w sprawie 35/96 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. I‑3851). 7 – Wyżej wymienionym. 8 – W skardze Komisja zwróciła uwagę na stwierdzenie Corte d’Apello di Torino (sądu apelacyjnego w Turynie), instancji odwoławczej w sprawie Cipolla, zawarte w wyroku z dnia 26 marca 2008 r. (sprawa Cipolla przeciwko Portolese in Fazari), zgodnie z którym „określenie obowiązkowych honorariów minimalnych nie jest instrumentem służącym ochronie konsumentów, wobec których nie stosuje się – zwykle – taryf kosztów zawodowych i którzy – ze względu na asymetrię informacji [...] nie są w stanie ocenić skutku multiplikacyjnego, wynikającego z fragmentacji rubryk należności i honorariów w stosunku do czasu trwania procesu, dla ostatecznego kosztu wynagradzanego świadczenia, niezależnie od jakości wyświadczonej usługi, ze szkodą dla prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości”. 9 – Wyżej wymienionym. 10 – Prawdą jest, iż rzecznik generalny L. Poiares Maduro w pkt 66 opinii w sprawie Cipolla i in. stwierdził, że taryfa włoska zawiera również honoraria maksymalne, których adwokaci działający we Włoszech nie mogą przekraczać. Rzecznik generalny P. Léger wypowiedział się w sposób analogiczny w pkt 94 opinii w sprawie Arduino na temat dekretu ministra nr 585 z dnia 5 października 1994 r., który poprzedzał dekret ministra nr 127/2004. Jednakże w świetle uregulowań włoskich przytoczonych w ww. opiniach dokładne uzasadnienie tych twierdzeń nie wydaje się jasne, podobnie jak odpowiedź na pytanie, czy twierdzenia te stosują się wyłącznie do ustalenia kosztów przez sąd, czy też są miarodajne również dla stosunków między adwokatami a klientami. 11 – W skardze Komisja twierdzi nietrafnie, że ww. przepis zakazuje wszelkiego odstępstwa od określonych honorariów i należności za czynności adwokatów. W rzeczywistości wymieniony zakaz dotyczy tylko stawek minimalnych. 12 – Tytułem przykładu można wskazać taryfę niemiecką, opisaną w pkt 7 wyroku z dnia 11 grudnia 2003 r. w sprawie C‑289/02 AMOK, Rec. s. I‑15059, czeską (vyhláška Ministerstva spravedlnosti č. 177/1996 Sb. o odměnách advokátů a náhradách advokátů za poskytování právních služeb), jak też słowacką (vyhláška Ministerstva spravodlivosti Slovenskej republiky č. 655/2004 Z. z. o odmenách a náhradách advokátov za poskytovanie právnych služieb). 13 – W tej kwestii wydaje mi się konieczne wyrazić wątpliwości co do tego, w jaki sposób obligatoryjny charakter stawek maksymalnych mógłby być wywiedziony z art. 24 ustawy nr 794/1942, który ogranicza się do sformułowania zakazu odstępowania od stawek minimalnych określonych przez taryfę dla czynności sądowych w sprawach cywilnych, pod rygorem nieważności każdego postanowienia umownego wprowadzającego od nich odstępstwo. 14 – Wyrok z dnia 9 grudnia 2003 r. w sprawie C‑129/00 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. I‑14637, pkt 30. 15 – Przypomnijmy, że Komisja w skardze ograniczyła się do stwierdzenia, że z utrwalonego orzecznictwa Corte suprema di cassazione wynika, „iż zakaz odstąpienia od stawek za usługi adwokata implikuje nieważność każdego odmiennego postanowienia umownego między stronami zainteresowanymi w jakikolwiek sposób świadczeniem”, nie podając jednak żadnego konkretnego przykładu.