C-571/21

WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba) z dnia 9 marca 2023 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Opodatkowanie produktów energetycznych i energii elektrycznej – Dyrektywa 2003/96/WE – Artykuł 14 ust. 1 lit. a) – Artykuł 21 ust. 3 zdanie drugie i trzecie – Energia elektryczna wykorzystywana do produkcji energii elektrycznej oraz do utrzymania zdolności do produkcji energii elektrycznej – Zwolnienie – Zakres – Kopalnie odkrywkowe – Energia elektryczna wykorzystywana do eksploatacji zasobników paliwa i środków transportu W sprawie C‑571/21 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Finanzgericht Düsseldorf (sąd ds. finansowych w Düsseldorfie, Niemcy) postanowieniem z dnia 6 września 2021 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 września 2021 r., w postępowaniu: RWE Power Aktiengesellschaft przeciwko Hauptzollamt Duisburg, TRYBUNAŁ (piąta izba), w składzie: E. Regan, prezes izby, D. Gratsias, M. Ilešič, I. Jarukaitis i Z. Csehi (sprawozdawca), sędziowie, rzecznik generalny: A. Rantos, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu RWE Power Aktiengesellschaft – L. Freiherr von Rummel i R. Stein, Rechtsanwälte, – w imieniu Hauptzollamt Duisburg – S. Imhof, w charakterze pełnomocnika, – w imieniu Komisji Europejskiej – A. Armenia i R. Pethke, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 13 października 2022 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 14 ust. 1 lit. a) i art. 21 ust. 3 dyrektywy Rady 2003/96/WE z dnia 27 października 2003 r. w sprawie restrukturyzacji wspólnotowych przepisów ramowych dotyczących opodatkowania produktów energetycznych i energii elektrycznej (Dz.U. 2003, L 283, s. 51). Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy RWE Power Aktiengesellschaft a Hauptzollamt Duisburg (głównym urzędem celnym w Duisburgu, Niemcy) w przedmiocie odmowy przez ten urząd zwolnienia od podatku energii elektrycznej wykorzystywanej przez RWE Power w latach 2003 i 2004 w należących do niego kopalniach odkrywkowych i elektrowniach w ramach prowadzonej przez nie działalności w zakresie produkcji energii elektrycznej. Ramy prawne Prawo Unii Motywy 2–5 i 24 dyrektywy 2003/96 mają następujące brzmienie: „(2) Brak przepisów wspólnotowych wyznaczających minimalną stawkę podatków od energii elektrycznej i produktów energetycznych innych niż oleje mineralne może negatywnie wpływać na prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego. (3) Prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego i osiągnięcie celów innych polityk Wspólnoty wymagają ustanowienia na poziomie wspólnotowym minimalnych poziomów opodatkowania od większości produktów energetycznych, włącznie z energią elektryczną, gazem ziemnym i węglem. (4) Znaczne różnice między krajowymi poziomami opodatkowania energii stosowany[mi] przez państwa członkowskie mogłyby okazać się szkodliwe dla prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego. (5) Ustalenie właściwych wspólnotowych minimalnych poziomów opodatkowania może umożliwić zredukowanie istniejących różnic w krajowych poziomach opodatkowania. […] (24) Państwa członkowskie powinny mieć możliwość stosowania niektórych innych zwolnień lub obniżonych poziomów opodatkowania, w przypadkach gdy nie będzie to szkodliwe dla prawidłowego funkcjonowania rynku wewnętrznego i nie będzie powodować zakłóceń konkurencji”. Artykuł 1 tej dyrektywy stanowi: „Państwa członkowskie nakładają podatki na produkty energetyczne i energię elektryczną zgodnie z niniejszą dyrektywą”. Zgodnie z art. 2 ust. 1 wspomnianej dyrektywy do jej celów pojęcie „produktów energetycznych” stosuje się między innymi do produktów objętych kodem CN 2702, który wymienia „lignit, nawet aglomerowany, z wyłączeniem gagatu”. Artykuł 14 tej samej dyrektywy stanowi: „1.   Poza przepisami ogólnymi dyrektywy [Rady] 92/12/EWG [z dnia 25 lutego 1992 r. w sprawie ogólnych warunków dotyczących wyrobów objętych podatkiem akcyzowym, ich przechowywania, przepływu oraz kontrolowania (Dz.U. 1992, L 76, s. 1), zmienionej dyrektywą Rady 2000/47/WE z dnia 20 lipca 2000 r. (Dz.U. 2000, L 193, s. 73)] w sprawie zwolnionych zastosowań produktów podlegających opodatkowaniu, i bez uszczerbku dla innych przepisów wspólnotowych, państwa członkowskie zwalniają następujące produkty od podatku na warunkach, które ustanawiają do celów zapewnienia prawidłowego i prostego stosowania takich zwolnień oraz zapobieżenia jakimkolwiek oszustwom podatkowym, unikaniu lub nadużyciom: a) produkty energetyczne i energia elektryczna wykorzystywana do produkcji energii elektrycznej oraz energia elektryczna wykorzystywana do utrzymania zdolności do produkcji energii elektrycznej. Państwa członkowskie mogą jednakże ze względów polityki ochrony środowiska poddać te produkty opodatkowaniu bez konieczności uwzględniania minimalnych poziomów opodatkowania ustanowionych w niniejszej dyrektywie. W takim przypadku opodatkowanie tych produktów nie będzie brane pod uwagę do celów zachowania minimalnego poziomu opodatkowania energii elektrycznej ustanowionego w art. 10; […] c) produkty energetyczne dostarczane w celu zastosowania jako paliwo do celów żeglugi na wodach terytorialnych Wspólnoty (włącznie z połowami), z wyłączeniem prywatnej żeglugi niehandlowej, i energia elektryczna produkowana na pokładzie statku. […] 2.   Państwa członkowskie mogą ograniczyć zakres zwolnień przewidzianych w ust. 1 lit. b) i c) do transportu międzynarodowego i wewnątrzwspólnotowego. Ponadto, w przypadku gdy państwo członkowskie zawarło umowę dwustronną z innym państwem członkowskim, wówczas może ono również uchylić zwolnienia przewidziane w ust. 1 lit. b) i c). W takich przypadkach państwa członkowskie mogą stosować poziom opodatkowania niższy od minimalnego poziomu ustalonego w niniejszej dyrektywie”. Zgodnie z art. 21 ust. 3 tej dyrektywy: „Zużycie produktów energetycznych na terenie zakładu produkującego produkty energetyczne nie jest uważane za zdarzenie powodujące powstanie zobowiązania podatkowego, jeśli zużyciu ulegają produkty energetyczne produkowane na terenie zakładu. Państwa członkowskie mogą uznać także zużycie energii elektrycznej i innych produktów energetycznych niewyprodukowanych na terenie takiego zakładu oraz zużycie produktów energetycznych i energii elektrycznej na terenie zakładu produkującego paliwa, wykorzystywanych do wytwarzania energii elektrycznej, jako niepowodujące powstania zdarzenia powodującego powstanie zobowiązania podatkowego. W przypadku gdy zużycie następuje na cele niezwiązane z produkcją produktów energetycznych, w szczególności do napędu pojazdów, wówczas jest to uznawane za zdarzenie powodujące powstanie zobowiązania podatkowego”. Artykuł 21 ust. 5 akapit trzeci wspomnianej dyrektywy stanowi: „Jednostka produkująca energię elektryczną na swoje własne potrzeby jest uważana za dystrybutora. Bez względu na przepisy art. 14 ust. 1 lit. a) państwa członkowskie mogą zwalniać drobnych producentów energii elektrycznej, pod warunkiem że opodatkowują oni produkty energetyczne wykorzystywane do produkcji tej energii elektrycznej”. Prawo niemieckie W Niemczech podatek od energii elektrycznej jest w szczególności regulowany przez Stromsteuergesetz (ustawę o podatku od energii elektrycznej) z dnia 24 marca 1999 r. (BGBl. 1999 I, s. 378; BGBl. 2000 I, s. 147), zmienioną ustawą z dnia 23 grudnia 2002 r. (BGBl. 2002 I, s. 4602) oraz ustawą z dnia 29 grudnia 2003 r. (BGBl. 2003 I, s. 3076), mającą zastosowanie do lat podatkowych 2003 i 2004 (zwaną dalej „StromStG”). Paragraf 9 ust. 1 pkt 2 StromStG przewiduje, że energia elektryczna, która jest pobierana w celu produkcji energii elektrycznej, jest zwolniona od podatku od energii elektrycznej. Paragraf 11 StromStG ustawy upoważnia federalne ministerstwo finansów do wydawania w drodze rozporządzenia między innymi przepisów wdrażających korzyści podatkowe określone w § 9 tej ustawy. Odnośne rozporządzenie tego ministerstwa, a mianowicie Verordnung zur Durchführung des Stromsteuergesetzes (rozporządzenie wykonawcze do ustawy o podatku od energii elektrycznej) z dnia 31 maja 2000 r. (BGBl. 2000 I, s. 794), przewiduje w § 12 ust. 1 pkt 1, że pojęcie „energii elektrycznej pobieranej do produkcji energii elektrycznej” w rozumieniu § 9 ust. 1 pkt 2 StromStG obejmuje energię elektryczną, która jest zużywana w sensie technicznym w instalacjach dodatkowych i pomocniczych jednostki produkującej energię elektryczną do produkcji energii elektrycznej, w szczególności do celów uzdatniania wody, zaopatrywania wytwornicy pary w wodę, dostarczania świeżego powietrza, dostarczania paliwa lub oczyszczania spalin. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne RWE Power prowadziło w reńskim zagłębiu węgla brunatnego w różnych lokalizacjach trzy kopalnie odkrywkowe, w których wydobywało węgiel brunatny przede wszystkim do produkcji energii elektrycznej w swoich elektrowniach, a w około 10 % do produkcji brykietów i pyłu z węgla brunatnego w swoich fabrykach. W 2004 r. RWE Power pobrało na potrzeby kopalni odkrywkowych ogółem 2847925,939 megawatogodzin (MWh) energii elektrycznej, którą wykorzystało zasadniczo, po pierwsze, w pompach wodnych w celu obniżenia poziomu wód gruntowych, po drugie, w maszynach ciężkich, takich jak koparki wielonaczyniowe, które wykopywały surowy węgiel brunatny i nakład, oraz zwałowarki, które zasypywały odkrywkę nakładem w innej części kopalni, po trzecie, do oświetlenia kopalni odkrywkowej oraz, po czwarte, do transportu węgla brunatnego pociągami towarowymi o napędzie elektrycznym na własnych liniach oraz przy pomocy taśmociągów o napędzie elektrycznym, które transportowały zarówno węgiel brunatny, jak i nakład. Eksploatacja elektrowni RWE Power zakładała nieprzerwaną produkcję energii elektrycznej. W celu jej zagwarantowania RWE Power utrzymywało zasobniki na węgiel brunatny, z których węgiel był sukcesywnie dostarczany do kotłów w elektrowniach. Węgiel brunatny był składowany w każdej z kopalni odkrywkowych. Następnie był on transportowany z tych kopalń do zasobników elektrowni taśmociągiem lub własną koleją elektryczną przedsiębiorstwa. Stamtąd koparki o napędzie elektrycznym ładowały węgiel brunatny na taśmociąg, który transportował go do urządzeń rozdrabniających. Rozdrobniony węgiel brunatny był w końcu przekazywany do zasobnika kotła. W ramach kontroli podatkowej zarządzonej przez główny urząd celny w Duisburgu w sprawozdaniu z dnia 20 maja 2009 r. stwierdzono, że przygotowanie węgla brunatnego należy zakwalifikować jako „produkcję paliwa” i w związku z tym objąć je podatkiem od energii elektrycznej. Ta sama kwalifikacja dotyczy również całości energii elektrycznej pobieranej w celu wydobycia i transportu węgla brunatnego, wobec czego podatek od energii elektrycznej był również należny od energii elektrycznej wykorzystywanej do pracy koparek węglowych, taśmociągów i młynów węglowych. Ponieważ odwołanie wniesione przez RWE Power od decyzji podatkowej wydanej w dniu 8 października 2009 r. przez główny urząd celny w Duisburgu w następstwie tej kontroli podatkowej zostało oddalone, RWE Power wniosło skargę do Finanzgericht Düsseldorf (sądu ds. finansowych w Düsseldorfie, Niemcy), będącego sądem odsyłającym. Przed tym sądem RWE Power powtórzyło swoje stanowisko, zgodnie z którym na podstawie dyrektywy 2003/96 całość energii elektrycznej niezbędnej do procesu produkcji energii elektrycznej powinna być objęta zwolnieniem od podatku. Jego zdaniem wszystkie instalacje dodatkowe i pomocnicze, bez których jednostka produkująca energię elektryczną nie może działać, są co do zasady objęte zwolnieniem od podatku od energii elektrycznej. Węgiel brunatny powinien być traktowany jako paliwo, wobec czego energia elektryczna pobierana do jego wydobycia i transportu w kopalni odkrywkowej również powinna być zwolniona od podatku od energii elektrycznej. Sąd odsyłający ma wątpliwości co do dokładnego zakresu zwolnienia przewidzianego w art. 14 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2003/96. W tych okolicznościach Finanzgericht Düsseldorf (sąd ds. finansowych w Düsseldorfie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 w zakresie, w jakim stanowi, że energia elektryczna wykorzystywana do produkcji energii elektrycznej jest zwolniona od podatku, można interpretować w świetle art. 21 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/96 w ten sposób, że zwolnienie to obejmuje również czynności, w ramach których produkty energetyczne są wydobywane w kopalniach odkrywkowych i przystosowywane w elektrowniach do wykorzystania w tych elektrowniach, takie jak łamanie, oddzielanie ciał obcych i rozdrabnianie do wielkości wymaganej do celów wykorzystania w kotle? 2) Czy art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 w zakresie, w jakim stanowi, że energia elektryczna wykorzystywana do utrzymania zdolności do produkcji energii elektrycznej jest zwolniona od podatku, można interpretować w świetle art. 21 ust. 3 zdanie trzecie dyrektywy 2003/96 w ten sposób, że zwolnione od podatku jest również wykorzystanie energii elektrycznej do eksploatacji urządzeń zasobnikowych i środków transportu niezbędnych do ciągłej eksploatacji elektrowni?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytania pierwszego Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 w związku z art. 21 ust. 3 zdanie drugie tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że przewidziane w tym przepisie zwolnienie od podatku „energii elektrycznej wykorzystywanej do produkcji energii elektrycznej” obejmuje energię elektryczną wykorzystywaną w ramach wydobycia produktu energetycznego takiego jak węgiel brunatny w kopalni odkrywkowej i przekształcenia oraz dalszego przetwarzania tego produktu energetycznego w elektrowniach do celów produkcji energii elektrycznej. Zgodnie z art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 państwa członkowskie zwalniają od podatku na warunkach, które ustanawiają do celów zapewnienia prawidłowego i prostego stosowania takich zwolnień oraz zapobieżenia jakimkolwiek oszustwom podatkowym, unikaniu opodatkowania lub nadużyciom, produkty energetyczne i energię elektryczną wykorzystywaną do produkcji energii elektrycznej oraz energię elektryczną wykorzystywaną do utrzymania zdolności do produkcji energii elektrycznej. Artykuł 21 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 stanowi, że zużycie produktów energetycznych na terenie zakładu produkującego produkty energetyczne nie jest uważane za zdarzenie powodujące powstanie zobowiązania podatkowego, jeśli zużyciu ulegają produkty energetyczne produkowane na terenie zakładu. Drugie zdanie tego ustępu uściśla, że państwa członkowskie mogą uznać także, że zużycie energii elektrycznej i innych produktów energetycznych niewyprodukowanych na terenie takiego zakładu oraz zużycie produktów energetycznych i energii elektrycznej na terenie zakładu produkującego paliwa, wykorzystywanych do wytwarzania energii elektrycznej, nie stanowi zdarzenia powodującego powstanie zobowiązania podatkowego. Tytułem wstępu należy przypomnieć, że dyrektywa 2003/96 ma na celu, jak wynika z jej motywów 3–5 i art. 1, ustanowienie zharmonizowanego systemu opodatkowania produktów energetycznych i energii elektrycznej, w ramach którego obowiązuje opodatkowanie zgodnie z procedurami określonymi w tej dyrektywie (wyrok z dnia 3 grudnia 2020 r., Repsol Petróleo, C‑44/19, EU:C:2020:982, pkt 21). Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepisy dotyczące zwolnień przewidzianych w dyrektywie 2003/96 powinny być interpretowane w sposób autonomiczny w oparciu o treść tych przepisów, systematykę tejże dyrektywy oraz zamierzone przez nią cele (wyrok z dnia 7 marca 2018 r., Cristal Union, C‑31/17, EU:C:2018:168, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo). W pierwszej kolejności, co się tyczy brzmienia art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96, z zawartego w tym przepisie wyrażenia „produkty energetyczne i energia elektryczna wykorzystywana do produkcji energii elektrycznej” wynika, że wykorzystanie energii elektrycznej charakteryzuje się dwoma aspektami. Z jednej strony wykorzystanie energii elektrycznej musi mieć miejsce w ramach produkcji energii elektrycznej poprzez bezpośredni udział w procesie technologicznym tej produkcji (zob. podobnie wyrok z dnia 3 grudnia 2020 r., Repsol Petróleo, C‑44/19, EU:C:2020:982, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego, że – jak wskazał zasadniczo rzecznik generalny w pkt 53–55 opinii – wykorzystanie energii elektrycznej do operacji przekształcania i przetwarzania produktu energetycznego takiego jak węgiel brunatny, jak na przykład rozdrabnianie, oddzielenie ciał obcych, kruszenie i suszenie, może być objęte zwolnieniem przewidzianym w art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96, jeżeli operacje te są niezbędne i bezpośrednio przyczyniają się do procesu produkcji energii elektrycznej. Natomiast, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 39 opinii, zwolnienie od podatku na podstawie tego przepisu nie obejmuje wykorzystywania energii elektrycznej, które ma miejsce jedynie przy okazji operacji produkcji energii elektrycznej, jak ma to miejsce w szczególności w przypadku zużycia energii elektrycznej w budynkach administracyjnych elektrowni. Z drugiej strony zwolnienie od podatku zakłada, że energia elektryczna jest wykorzystywana do produkcji energii elektrycznej, a nie do wytwarzania produktu energetycznego takiego jak węgiel brunatny. Wynika stąd, że – jak zauważył rzecznik generalny w pkt 50 i 51 opinii – w zakresie, w jakim energia elektryczna jest wykorzystywana w ramach każdej operacji dotyczącej produkcji węgla brunatnego, a w szczególności w ramach jego wydobycia i transportu w celu składowania, zużycie to nie jest objęte zwolnieniem przewidzianym w art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96. W tym względzie nie ma znaczenia, że surowiec, taki jak węgiel brunatny, jest wydobywany w kopalni, aby następnie zostać wykorzystany w ramach zintegrowanego procesu produkcji energii elektrycznej, który odbywa się w tym samym miejscu produkcji lub przynajmniej w pobliżu miejsca wydobycia, wobec czego wydobycie węgla brunatnego i jego transport stanowią etapy pośrednie nierozłącznie związane z tą szczególną metodą produkcji energii elektrycznej. Sama bowiem okoliczność, że wykorzystywana energia elektryczna prowadzi do produkcji energii elektrycznej wyłącznie za pośrednictwem produktu energetycznego, który co do zasady sam jest przedmiotem opodatkowania przewidzianego w dyrektywie 2003/96, wskazuje, że owa energia elektryczna nie przyczynia się „bezpośrednio” do procesu technologicznego produkcji energii elektrycznej, wbrew wymogowi wynikającemu z pkt 27 niniejszego wyroku. W drugiej kolejności, co się tyczy systematyki dyrektywy 2003/96, należy przypomnieć, że nie zmierza ona do ustanowienia zwolnień o charakterze ogólnym. Ponadto ponieważ art. 14 ust. 1 dyrektywy 2003/96 wymienia w sposób wyczerpujący obowiązkowe zwolnienia, jakie mają być wprowadzone przez państwa członkowskie w ramach opodatkowania produktów energetycznych i energii elektrycznej, jej przepisów nie można interpretować w sposób rozszerzający, gdyż w przeciwnym razie zharmonizowane opodatkowanie ustanowione w tej dyrektywie zostałoby pozbawione wszelkiej skuteczności (wyroki: z dnia 7 marca 2018 r., Cristal Union, C‑31/17, EU:C:2018:168, pkt 24, 25; a także z dnia 7 listopada 2019 r., Petrotel-Lukoil, C‑68/18, EU:C:2019:933, pkt 40). W związku z tym jest co prawda możliwe, że każde zużycie energii elektrycznej, niezależnie od etapu produkcji energii elektrycznej, na którym następuje, nie jest pozbawione związku z ostatecznie wytworzoną energią elektryczną, niemniej celu zachowania skuteczności wyjątkowego charakteru zwolnienia od podatku należy uznać, że jedynie wykorzystanie, które bezpośrednio przyczynia się do procesu technologicznego produkcji energii elektrycznej, jest objęte zwolnieniem od podatku na podstawie tego przepisu, z wyłączeniem w szczególności wszelkiej produkcji energii elektrycznej na wcześniejszym etapie w celu wytworzenia pośredniego produktu energetycznego użytego na późniejszym etapie do produkcji energii elektrycznej. W tym kontekście należy przypomnieć, że Trybunał orzekł w odniesieniu do zwolnienia od podatku przewidzianego w art. 14 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2003/96, zgodnie z którym zwolnione od podatku są produkty energetyczne dostarczane w celu zastosowania jako paliwo do celów żeglugi na wodach terytorialnych Wspólnoty (włącznie z połowami), z wyłączeniem prywatnej żeglugi niehandlowej, i energia elektryczna produkowana na pokładzie statku, że stosowanie tego zwolnienia wymaga, aby działalność żeglugowa służyła odpłatnemu świadczeniu usługi bezpośrednio, a nie w jakikolwiek sposób (zob. podobnie wyrok z dnia 13 lipca 2017 r., Vakarų Baltijos laivų statykla, C‑151/16, EU:C:2017:537, pkt 29, 30). Interpretację tę potwierdzają przepisy art. 21 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/96, zgodnie z którymi państwa członkowskie mogą uznać tytułem odstępstwa, że zużycie energii elektrycznej i innych produktów energetycznych niewyprodukowanych na terenie zakładu produkującego produkty energetyczne, a także zużycie produktów energetycznych i energii elektrycznej na terenie zakładu produkującego paliwa, wykorzystywanych do wytwarzania energii elektrycznej, nie stanowią zdarzeń powodujących powstanie zobowiązania podatkowego. Jak bowiem zauważył rzecznik generalny w pkt 59 opinii, to fakultatywne zwolnienie byłoby pozbawione skuteczności, gdyby energia elektryczna wykorzystywana do wytworzenia produktu energetycznego, wykorzystywanego z kolei do produkcji energii elektrycznej, była już objęta obowiązkowym zwolnieniem przewidzianym w art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze tej dyrektywy z samego tylko powodu bliskości dwóch miejsc produkcji. Jednakże w niniejszej sprawie Republika Federalna Niemiec, zgodnie z informacjami zawartymi w postanowieniu odsyłającym, nie skorzystała z możliwości przewidzianej w art. 21 ust. 3 zdanie drugie. W trzeciej kolejności, jeżeli chodzi o cele założone w dyrektywie 2003/96, należy przede wszystkim zauważyć, że dyrektywa ta, przewidując zharmonizowany system opodatkowania produktów energetycznych i energii elektrycznej, jak wynika z jej motywów 2–5 i 24, ma wspierać prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego w sektorze energetycznym w szczególności poprzez unikanie zakłóceń konkurencji (wyrok z dnia 7 marca 2018 r., Cristal Union, C‑31/17, EU:C:2018:168, pkt 29). W tym celu w zakresie produkcji energii elektrycznej, jak wynika w szczególności ze strony 5 uzasadnienia wniosku dotyczącego dyrektywy Rady w sprawie restrukturyzacji wspólnotowych przepisów ramowych dotyczących opodatkowania produktów energetycznych (Dz.U. 1997, C 139, s. 14), prawodawca Unii dokonał wyboru, zobowiązując państwa członkowskie zgodnie z art. 1 dyrektywy 2003/96 do opodatkowania produkowanej energii elektrycznej, przy czym produkty energetyczne wykorzystywane do produkcji tej energii powinny być jednocześnie zwolnione od podatku, aby uniknąć podwójnego opodatkowania energii elektrycznej (zob. podobnie wyrok z dnia 7 marca 2018 r., Cristal Union, C‑31/17, EU:C:2018:168, pkt 30). Tymczasem, gdyby energia elektryczna wykorzystywana do produkcji energii elektrycznej w instalacji produkcyjnej, takiej jak będąca przedmiotem postępowania głównego, nie była zwolniona od podatku na podstawie art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96, prowadziłoby to właśnie do powstania ryzyka podwójnego opodatkowania, gdyż produkowana w ten sposób energia elektryczna byłaby zgodnie z art. 1 tej dyrektywy również opodatkowana. Niewątpliwie dyrektywa 2003/96 nie wyklucza wszelkiego ryzyka podwójnego opodatkowania, gdyż państwo członkowskie może zgodnie z art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie drugie tej dyrektywy opodatkować produkty energetyczne wykorzystywane do produkcji energii elektrycznej ze względów polityki ochrony środowiska (zob. podobnie wyrok z dnia 4 czerwca 2015 r., Kernkraftwerke Lippe-Ems, C‑5/14, EU:C:2015:354, pkt 51). Jednakże, jak słusznie podniosły strona pozwana w postępowaniu głównym i Komisja Europejska, gdyby energia elektryczna wykorzystywana do wydobycia i transportu węgla brunatnego nie podlegała opodatkowaniu, z wyjątkiem przypadków, o których mowa w art. 21 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/96, doszłoby do nierównego traktowania z jednej strony przedsiębiorstw, które tak jak RWE Power eksploatują elektrownie i wydobywają węgiel brunatny do produkcji energii elektrycznej, a z drugiej strony przedsiębiorstw, które nabywają od osób trzecich węgiel brunatny w celu produkcji energii elektrycznej, ze względu na różne obciążenia podatkowe, co byłoby źródłem zakłóceń konkurencji (zob. podobnie wyrok z dnia 27 czerwca 2018 r., Turbogás, C‑90/17, EU:C:2018:498, pkt 42). RWE Power podnosi wprawdzie, że ze względu na brak krajowego i międzynarodowego rynku dostaw węgla brunatnego elektrownia brunatna może funkcjonować tylko wtedy, gdy znajduje się w pobliżu kopalni odkrywkowej. Ponieważ dostawa węgla brunatnego nie odbywa się na duże odległości, wszelka efektywna ekonomicznie eksploatacja wymaga bowiem modelu eksploatacji, który opiera się na koncepcji zintegrowanego procesu obejmującego jednocześnie wydobycie i dostarczanie węgla brunatnego jako surowca do ogrzewania kotłów i wynikającej z tego produkcji energii elektrycznej. Jednakże rozważania te, nawet gdyby okazały się słuszne, nie podważają analizy zawartej w pkt 39 niniejszego wyroku, ponieważ zwolnienie energii elektrycznej wykorzystywanej do produkcji węgla brunatnego, uprzywilejowując przedsiębiorstwa zintegrowane, takie jak RWE Power, prowadziłoby w każdym razie do zakłócenia konkurencji na rynku energii elektrycznej. Na pytanie pierwsze należy zatem odpowiedzieć, że art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 w związku z art. 21 ust. 3 zdanie drugie tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że przewidziane w tym przepisie zwolnienie od podatku „energii elektrycznej wykorzystywanej do produkcji energii elektrycznej” nie obejmuje energii elektrycznej wykorzystywanej w ramach wydobycia produktu energetycznego takiego jak węgiel brunatny w kopalni odkrywkowej, jeżeli ta energia elektryczna jest wykorzystywana nie w procesie technologicznym wytwarzania energii elektrycznej, lecz do wytwarzania produktu energetycznego. Zwolnienie to może natomiast obejmować dalsze przetwarzanie i obróbkę tego produktu energetycznego w elektrowniach w celu produkcji energii elektrycznej, o ile operacje te są niezbędne i bezpośrednio przyczyniają się do procesu technologicznego tej produkcji. W przedmiocie pytania drugiego W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 w związku z art. 21 ust. 3 zdanie trzecie tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że zwolnienie od podatku „energii elektrycznej wykorzystywanej do utrzymania zdolności do produkcji energii elektrycznej” przewidziane w tym przepisie obejmuje również energię elektryczną przeznaczoną na funkcjonowanie instalacji składowania produktu energetycznego takiego jak węgiel brunatny i środków transportu umożliwiających dostarczenie tego produktu z kopalni odkrywkowych do elektrowni. W tym względzie należy na wstępie zauważyć, że zwolnienie od podatku energii elektrycznej wykorzystywanej do utrzymania zdolności do produkcji energii elektrycznej wymienione jest w art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 na tej samej podstawie co zwolnienie dotyczące produktów energetycznych i energii elektrycznej wykorzystywanych do produkcji energii elektrycznej. W tych okolicznościach należy uznać, że przepis ten przewiduje dwie sytuacje, których odpowiednich zakresów stosowania nie można mylić, gdyż w przeciwnym razie jeden z tych przypadków zostałby pozbawiony wszelkiej skuteczności. Ponadto, jak wyjaśnił rzecznik generalny w pkt 67 opinii, wykładnia ta znajduje potwierdzenie w genezie dyrektywy 2003/96. W pierwotnym wniosku Komisji przewidziano bowiem jedynie zwolnienie od podatku odpowiadające w istocie pierwszemu ze wspomnianych przypadków [zob. art. 13 ust. 1 lit. b) wniosku Komisji (Dz.U. 1997, C 139, s. 14)]. Drugi przypadek został dodany przez Radę Unii Europejskiej dopiero na późniejszym etapie procedury ustawodawczej. Należy z tego wywnioskować, że poprzez dodanie tego przepisu prawodawca Unii zamierzał stworzyć dodatkowy przypadek zwolnienia od podatku, odnoszący się do sytuacji odmiennej od sytuacji objętej pierwszym przypadkiem. Wynika z tego, że zwolnienie od podatku przewidziane w drugim przypadku nie dotyczy działalności w zakresie produkcji energii elektrycznej, lecz wykorzystywania energii elektrycznej na wcześniejszym lub późniejszym etapie tej produkcji, jeżeli wykorzystanie to służy utrzymaniu zdolności do produkcji energii elektrycznej. Podobnie i w sposób analogiczny do tego, co stwierdzono w pkt 26–42 niniejszego wyroku w odniesieniu do pierwszego przypadku, w odniesieniu do zwolnienia od podatku energii elektrycznej wykorzystywanej do utrzymania zdolności do produkcji energii elektrycznej należy stwierdzić, że zwolnienie to należy również interpretować w sposób zawężający, w związku z czym jego zastosowanie wymaga, aby energia elektryczna była wykorzystywana do bezpośredniego utrzymywania wydajności procesu technologicznego produkcji energii elektrycznej. W niniejszej sprawie z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że funkcjonowanie elektrowni RWE Power opierało się na ciągłej produkcji energii elektrycznej. W celu zapewnienia tej ciągłej produkcji energii elektrycznej RWE Power utrzymywało zasobniki o trzech różnych wielkościach i funkcjach, z których węgiel brunatny był dostarczany sukcesywnie do kotłów w elektrowniach. Konkretnie węgiel brunatny był najpierw składowany w każdej z kopalni odkrywkowych w zasobniku o pojemności odpowiadającej sześciodniowej eksploatacji elektrowni, a następnie transportowany do zasobników elektrowni, które oferowały pojemność odpowiadającą jedno- do dwudniowej eksploatacji elektrowni. Na podstawie tego opisu faktycznego wydaje się, z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający, że jedynie operacje składowania i dostarczania węgla brunatnego mające miejsce w elektrowni można uznać za niezbędne i przyczyniające się bezpośrednio do utrzymania wydajności procesu technologicznego produkcji energii elektrycznej, ponieważ operacje te są niezbędne do zapewnienia utrzymania zdolności do nieprzerwanej produkcji energii elektrycznej, w związku z czym takie operacje mogą być zwolnione na podstawie art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96. Natomiast operacje związane ze składowaniem węgla brunatnego w kopalniach odkrywkowych wydają się bardziej związane z procesem wydobywania węgla brunatnego niż z procesem technologicznym produkcji energii elektrycznej, co powinien sprawdzić sąd odsyłający. W tym zakresie energia elektryczna wykorzystywana do składowania węgla brunatnego w tych kopalniach nie jest objęta tym zwolnieniem. Należy jeszcze wyjaśnić w tym kontekście, że w niniejszej sprawie nie ma znaczenia art. 21 ust. 3 zdanie trzecie dyrektywy 2003/96, zgodnie z którymi, w przypadku gdy zużycie następuje na cele niezwiązane z produkcją produktów energetycznych, w szczególności do napędu pojazdów, wówczas jest to uznawane za zdarzenie powodujące powstanie zobowiązania podatkowego. W zakresie, w jakim dotyczy ono korzystania z energii elektrycznej, o którym mowa w art. 21 ust. 3 zdanie drugie, owo zdanie trzecie dotyczy bowiem fakultatywnego systemu, który – jak wskazano w pkt 34 niniejszego wyroku – nie został wdrożony przez Republikę Federalną Niemiec. Ponadto jedynym celem wspomnianego zdania trzeciego jest ograniczenie zakresu stosowania zwolnień, o których mowa w zdaniach pierwszym i drugim. W świetle powyższych rozważań na pytanie drugie należy odpowiedzieć, że art. 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 należy interpretować w ten sposób, iż zwolnienie od podatku „energii elektrycznej wykorzystywanej do utrzymania zdolności do produkcji energii elektrycznej” przewidziane w tym przepisie może obejmować energię elektryczną przeznaczoną na funkcjonowanie instalacji do składowania produktu energetycznego takiego jak węgiel brunatny oraz środków transportu umożliwiających dostarczanie tego produktu, w przypadku gdy operacje te mają miejsce na terenie elektrowni, pod warunkiem że są one niezbędne i bezpośrednio przyczyniają się do utrzymania wydajności procesu technologicznego produkcji energii elektrycznej, w zakresie, w jakim takie operacje są wymagane dla zapewnienia utrzymania zdolności do ciągłej produkcji energii elektrycznej. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:   1) Artykuł 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96/WE Rady z dnia 27 października 2003 r. w sprawie restrukturyzacji wspólnotowych przepisów ramowych opodatkowania produktów energetycznych i energii elektrycznej w związku z art. 21 ust. 3 zdanie drugie tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że: przewidziane w tym przepisie zwolnienie od podatku „energii elektrycznej wykorzystywanej do produkcji energii elektrycznej” nie obejmuje energii elektrycznej wykorzystywanej w ramach wydobycia produktu energetycznego takiego jak węgiel brunatny w kopalni odkrywkowej, jeżeli ta energia elektryczna jest wykorzystywana nie w procesie technologicznym wytwarzania energii elektrycznej, lecz do wytwarzania produktu energetycznego. Zwolnienie to może natomiast obejmować dalsze przetwarzanie i obróbkę tego produktu energetycznego w elektrowniach w celu produkcji energii elektrycznej, o ile operacje te są niezbędne i bezpośrednio przyczyniają się do procesu technologicznego tej produkcji.   2) Artykuł 14 ust. 1 lit. a) zdanie pierwsze dyrektywy 2003/96 należy interpretować w ten sposób, że: zwolnienie od podatku „energii elektrycznej wykorzystywanej do utrzymania zdolności do produkcji energii elektrycznej” przewidziane w tym przepisie może obejmować energię elektryczną przeznaczoną na funkcjonowanie instalacji do składowania produktu energetycznego takiego jak węgiel brunatny, oraz środków transportu umożliwiających dostarczanie tego produktu, w przypadku gdy operacje te mają miejsce na terenie elektrowni, pod warunkiem że są one niezbędne i bezpośrednio przyczyniają się do utrzymania wydajności procesu technologicznego produkcji energii elektrycznej, w zakresie, w jakim takie operacje są wymagane dla zapewnienia utrzymania zdolności do ciągłej produkcji energii elektrycznej.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: niemiecki.