C-571/24

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO JEANA RICHARDA DE LA TOURA przedstawiona w dniu 30 października 2025 r.(1) Sprawa C‑571/24 YO, CT przeciwko Bundesrepublik Deutschland, przy udziale Kreis Bergstraße [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg (wyższy sąd administracyjny dla Berlina i Brandenburgii, Niemcy)] Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Polityka imigracyjna – Dyrektywa 2003/86/WE – Prawo do łączenia rodzin – Artykuł 10 ust. 3 lit. a) – Łączenie rodziny w przypadku uchodźcy, który przybył jako małoletni pozbawiony opieki, i jego wstępnych pierwszego stopnia w prostej linii – Małoletni pozbawiony opieki, który osiągnął pełnoletność przed nadaniem statusu uchodźcy i wydaniem wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r., A i S (C‑550/16, EU:C:2018:248) – Konsekwencje, jakie należy wyciągnąć z tego wyroku w odniesieniu do daty złożenia wniosku o łączenie rodziny I.      Wprowadzenie 1.        W rozpatrywanym odesłaniu prejudycjalnym zwrócono się do Trybunału o sprecyzowanie konsekwencji, jakie należy wyciągnąć z jego wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r., A i S(2), w odniesieniu do rozpatrzenia wniosku o łączenie rodziny złożonego na podstawie art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86/WE(3) przez rodziców młodego obywatela państwa trzeciego (zwanego dalej „członkiem rodziny rozdzielonej”)(4), który przybył jako małoletni pozbawiony opieki na terytorium państwa członkowskiego, osiągnął pełnoletność w toku procedury rozpatrywania jego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej i uzyskał status uchodźcy przed dniem ogłoszenia tego wyroku. 2.        We wspomnianym wyroku Trybunał wyjaśnił warunki, na jakich małoletni pozbawieni opieki, którzy osiągnęli pełnoletność w toku tego postępowania, mogą domagać się prawa do łączenia rodziny na podstawie korzystniejszych przepisów przewidzianych w tym artykule. W szczególności Trybunał orzekł, że wniosek o łączenie rodziny powinien co do zasady zostać złożony w terminie trzech miesięcy od dnia, w którym dany „małoletni” uzyskał status uchodźcy(5). 3.        W niniejszej zaś sprawie zainteresowany „małoletni” uzyskał status uchodźcy na długo przed datą wydania wyroku A i S, wobec czego ów trzymiesięczny termin upłynął, jeszcze zanim jego rodzice, YO i CT, będący obywatelami syryjskimi zamieszkującymi w Turcji, zamierzali powołać się na prawo do łączenia rodzin przewidziane w art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86. Niniejsza sprawa wpisuje się właśnie w ten kontekst, ponieważ konsulat generalny Niemiec w Stambule (Turcja) odrzucił ich wniosek na tej podstawie, że prawo to wygasło wraz z osiągnięciem pełnoletności przez ich dziecko, a w każdym razie ich wniosek nie został złożony niezwłocznie po nadaniu ich synowi statusu uchodźcy. 4.        Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg (wyższy sąd administracyjny dla Berlina i Brandenburgii, Niemcy), który jest sądem odsyłającym, zwraca się w istocie do Trybunału z pytaniem, czy należy dostosować zasady określone przez Trybunał w wyroku A i S, a w szczególności, czy należy liczyć bieg terminu trzech miesięcy od dnia ogłoszenia tego wyroku, czy też należy przedłużyć ten termin. Rząd niemiecki sugeruje w swoich uwagach na piśmie, aby złożenie wniosku o łączenie rodziny było obwarowane bezwzględną granicą wieku, od której dostosowanie to nie byłoby już możliwe. 5.        W niniejszej opinii przedstawię powody, dla których nie podzielam poglądu, zgodnie z którym złożenie wniosku o łączenie rodziny na podstawie art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 należałoby obwarować dochowaniem niezmiennego terminu trzech miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku A i S. Natomiast zaproponuję Trybunałowi posłużenie się domniemaniem i tym samym przyjęcie terminu trzech miesięcy od dnia, w którym domniemywa się, że członek rodziny rozdzielonej powziął wiadomość o tym wyroku. II.    Ramy prawne A.      Prawo Unii 6.        Artykuł 1 dyrektywy 2003/86 ma następujące brzmienie: „Niniejsza dyrektywa ma na celu określenie warunków wykonania prawa do łączenia rodziny przez obywateli państwa trzeciego zamieszkujących legalnie na terytorium państw członkowskich”. 7.        Zgodnie z art. 2 lit. f) tej dyrektywy: „Do celów niniejszej dyrektywy: […] f)      określenie »osoby nieletnie [małoletnie] pozbawione opieki« oznacza obywateli państwa trzeciego lub bezpaństwowców poniżej 18. roku życia, którzy przybywają na terytorium państw członkowskich bez opieki osoby dorosłej odpowiedzialnej zgodnie z prawem lub zwyczajowo, oraz o ile nie są skutecznie objęte opieką takiej osoby, bądź też osoby nieletnie [małoletnie], które są pozostawione bez opieki po wjeździe na terytorium państw członkowskich”. 8.        W rozdziale V wspomnianej dyrektywy, zatytułowanym „Łączenie rodzin uchodźców” art. 10 ust. 3 lit. a) stanowi: „Jeżeli uchodźca jest osobą nieletnią [małoletnią] pozbawioną opieki, państwa członkowskie: a)      zezwalają na wjazd i pobyt do celów łączenia rodziny w przypadku wstępnych pierwszego stopnia w prostej linii, przy pozbawieniu możliwości stosowania warunków określonych w art. 4 ust. 2 lit. a)”. B.      Prawo niemieckie 9.        Paragraf 36 Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet (ustawy o pobycie, pracy i integracji cudzoziemców na terytorium federalnym)(6) z dnia 30 lipca 2004 r.(7) (zwanej dalej „AufenthG”), zatytułowany „Dołączenie rodziców i pozostałych członków rodziny”, stanowi w ust. 1: „Rodzicom małoletniego cudzoziemca, który posiada zezwolenie na pobyt zgodnie z § 23 ust. 4, § 25 ust. 1 lub § 25 ust. 2 zdanie pierwsze wariant pierwszy, zezwolenie na osiedlenie się zgodnie z § 26 ust. 3 lub zezwolenie na osiedlenie się zgodnie z § 26 ust. 4 po przyznaniu zezwolenia na pobyt zgodnie z § 25 ust. 2 zdanie pierwsze wariant drugi, w drodze odstępstwa od § 5 ust. 1 pkt 1 i § 29 ust. 1 pkt 2, wydaje się zezwolenie na pobyt, jeżeli żadne z rodziców uprawnionych do sprawowania pieczy nie przebywa na terytorium federalnym”. III. Okoliczności faktyczne sporu w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne 10.      Członek rodziny rozdzielonej jest obywatelem syryjskim pochodzenia kurdyjskiego, urodzonym w dniu 31 stycznia 1999 r. Wjechał on na terytorium Niemiec w dniu 6 sierpnia 2015 r., mając 16 lat. Reprezentowany przez opiekunkę złożył wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w dniu 3 czerwca 2016 r., gdy miał 17 lat i 4 miesiące. Decyzją z dnia 15 maja 2017 r. Bundesamt für Migration und Flüchtlinge (federalny urząd ds. migracji i uchodźców, Niemcy) uzyskał on status uchodźcy w wieku 18 lat i 3 miesięcy. 11.      Rodzice członka rodziny rozdzielonej nie złożyli wniosku o łączenie rodziny po zakończeniu procedury rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, ponieważ ich dziecko było wielokrotnie informowane przez jego opiekunkę, jego adwokata oraz przez różne organy i organizacje właściwe w sprawach cudzoziemców, że zgodnie z orzecznictwem Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego, Niemcy) prawo rodziców do łączenia z dzieckiem uznanym za uchodźcę na mocy § 36 ust. 1 AufenthG istnieje tylko do momentu osiągnięcia przez nie pełnoletności(8). Zdaniem sądu odsyłającego, biorąc pod uwagę to orzecznictwo i wynikającą z niego praktykę decyzyjną organów w okresie zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym, wnioski o łączenie rodzin oparte na art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 nie miały żadnej perspektywy powodzenia dla uchodźców znajdujących się w takiej sytuacji. 12.      W wyroku A i S Trybunał orzekł, że art. 2 lit. f) dyrektywy 2003/86 w związku z art. 10 ust. 3 lit. a) tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że jako „osobę nieletnią [małoletnią]” w rozumieniu tego przepisu należy zakwalifikować obywatela państwa trzeciego, który nie ukończył 18 lat w dniu wjazdu na terytorium państwa członkowskiego i w dniu złożenia przez niego wniosku o udzielenie azylu w tym państwie, lecz który w toku procedury azylowej osiągnął pełnoletność i otrzymał następnie status uchodźcy(9). W takim przypadku według Trybunału wniosek o łączenie rodziny powinien co do zasady zostać złożony w terminie trzech miesięcy od dnia, w którym dany „małoletni” uzyskał status uchodźcy(10). 13.      Po zapoznaniu się z tym wyrokiem i na jego podstawie członek rodziny rozdzielonej zwrócił się pismem z dnia 24 kwietnia 2018 r. do organu administracji krajowej właściwego ds. cudzoziemców, ambasady Niemiec w Turcji oraz do konsulatu generalnego Niemiec w Stambule o wydanie zezwolenia na pobyt w celu połączenia rodziny dla swoich rodziców oraz rodzeństwa. Ponadto zapobiegawczo złożył również wniosek o przywrócenie do stanu poprzedniego w odniesieniu do trzymiesięcznego terminu, którego w takim przypadku należy zasadniczo dochować zgodnie z wyrokiem A i S. Ze swojej strony jego rodzice pismem z dnia 11 lipca 2018 r., skierowanym do ambasady Niemiec w Ankarze (Turcji) i konsulatu generalnego Niemiec w Stambule, złożyli wnioski o wydanie wiz w celu łączenia rodziny. W dniu 20 listopada 2018 r. osobiście stawili się w konsulacie generalnym w Stambule, aby złożyć wnioski. 14.      Decyzjami z dnia 10 kwietnia 2019 r. konsulat generalny Niemiec w Stambule odrzucił te wnioski na tej podstawie, że prawo rodziców uchodźcy do dołączenia do niego istnieje tylko do czasu osiągnięcia przez niego pełnoletności, a w każdym razie nie złożyli oni wniosku niezwłocznie po nadaniu ich synowi statusu uchodźcy. 15.      Wyrokiem z dnia 30 marca 2021 r. Verwaltungsgericht Berlin (sąd administracyjny w Berlinie, Niemcy) oddalił skargę wniesioną przez rodziców członka rodziny rozdzielonej na dotyczącą ich decyzję konsulatu generalnego Niemiec w Stambule. Po pierwsze, orzekł on, że prawo do łączenia rodziny nie może opierać się ani na § 36 ust. 1 AufenthG, który wymaga, aby członek rodziny rozdzielonej był małoletni w dniu wydania decyzji administracyjnej, ani na art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86, który skutkuje tym, że ich wniosek powinien zostać złożony w terminie trzech miesięcy od nadania statusu uchodźcy określonym w wyroku A i S. Po drugie, uznał on, że nie ma powodów, dla których termin ten miałby być dłuższy lub bieg tego terminu miałby się rozpocząć później. Po trzecie, Sąd orzekł, że przywrócenie do stanu poprzedniego lub przyznanie okresu „tolerancji” z powodu siły wyższej nie jest możliwe, ponieważ okoliczność, iż skarżący powstrzymali się od podjęcia działań w odpowiednim czasie, wychodząc z założenia, że ich wniosek nie zostanie uwzględniony, nie stanowi istotnej przeszkody. 16.      W ramach apelacji do Oberverwaltungsgericht Berlin Brandenburg (wyższego sądu administracyjnego dla Berlina i Brandenburgii) skarżący podnieśli, że w stosunku do nich nie można powołać się na przekroczenie trzymiesięcznego terminu wynikającego z orzeczenia Trybunału A i S, ponieważ termin ten może rozpocząć bieg dopiero wtedy, gdy zainteresowani o nim się dowiedzą. Nie miało zaś to miejsca w niniejszym przypadku, ponieważ skarżący nie mogli wiedzieć przed opublikowaniem tego wyroku, że mimo że ich syn osiągnął pełnoletność, mają oni prawo do dołączenia do niego. Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny), jako sąd najwyższy na szczeblu krajowym, orzekał bowiem do tej pory, że dołączenie rodziców do dziecka będącego uchodźcą na podstawie § 36 ust. 1 AufenthG wymaga, zgodnie z dyrektywą 2003/86, by dziecko było jeszcze małoletnie w dniu złożenia wniosku o łączenie rodziny. Ponadto dochowanie terminu trzech miesięcy od nadania statusu uchodźcy na złożenie takiego wniosku nie było wcześniej wymagane, a termin ten został wprowadzony dopiero przez Trybunał we wspomnianym wyroku. 17.      Nie pozostając obojętnym na argumenty przedstawione przez skarżących, sąd odsyłający zastanawia się nad sposobem, w jaki mogli oni powoływać się na prawo do łączenia rodziny, o którym mowa w art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 po ogłoszeniu wyroku A i S. 18.      W tych okolicznościach Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg (wyższy sąd administracyjny dla Berlina i Brandenburgii, Niemcy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy termin trzech miesięcy od otrzymania statusu uchodźcy, którego zgodnie z wyrokiem [A i S], należy dochować w odniesieniu do wniosku o łączenie rodziny złożonego na podstawie art. 10 ust. 3 lit. a) [dyrektywy 2003/86], w sytuacji gdy członek rodziny rozdzielonej w dniu wjazdu na terytorium państwa członkowskiego i w dniu złożenia przez niego wniosku o udzielenie azylu w tym państwie nie ukończył 18 lat, ale osiągnął pełnoletność w toku procedury azylowej, ma również zastosowanie bez zmian, jeżeli termin ten upłynął już w chwili wydania [tego wyroku], jednak, zgodnie z ówczesną praktyką władz i orzecznictwem sądu najwyższej instancji tego państwa członkowskiego, uchodźca, który osiągnął już pełnoletność, nie miał obiecującej możliwości złożenia wniosku o łączenie rodziny? 2)      W przypadku udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi przeczącej: czy w takich przypadkach bieg terminu rozpoczyna się dopiero w późniejszym terminie, czy też zastosowanie ma dłuższy termin?”. 19.      Skarżący, rząd niemiecki i Komisja Europejska przedłożyli uwagi na piśmie. Te strony i zainteresowani wzięli udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 18 września 2025 r. i podczas której udzielili oni również odpowiedzi na zadane przez Trybunał pytania wymagające odpowiedzi ustnej. IV.    Analiza 20.      Poprzez pytania prejudycjalne, które należy moim zdaniem rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie konsekwencji, jakie należy wyciągnąć z wyroku A i S w odniesieniu do rozpatrzenia wniosku o łączenie rodziny złożonego na podstawie art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 przez rodziców małoletniego pozbawionego opieki, który osiągnął pełnoletność w toku procedury rozpatrywania jego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej i który uzyskał status uchodźcy w dacie znacznie poprzedzającej dzień wydania tego wyroku. W szczególności do Trybunału zwrócono się o określenie zasad stosowania terminu na złożenie takiego wniosku o łączenie rodziny w tej sytuacji. 21.      Przed rozpoczęciem badania tej kwestii i w celu dokładnego określenia jej zakresu, istotne wydaje mi się przypomnienie kontekstu, w jaki wpisuje się niniejsza sprawa. 22.      Po pierwsze, Trybunał nie ograniczył skutków wyroku A i S w czasie(11). 23.      Po drugie, pragnę podkreślić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wyrok wydany w trybie prejudycjalnym nie jest konstytutywny, lecz wyłącznie deklaratoryjny(12). Dokonana przez Trybunał w trybie prejudycjalnym wykładnia art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 w wyroku A i S, potwierdzona wyrokiem z dnia 30 stycznia 2024 r., Landeshauptmann von Wien (Łączenie rodziny w przypadku małoletniego uchodźcy)(13), wyjaśniła i uściśliła znaczenie i zakres tego artykułu, tak jak powinien on lub powinien był być rozumiany i stosowany od chwili jego wejścia w życie. 24.      W tym względzie pragnę przypomnieć, że Trybunał orzekł, iż praktyka administracyjna i sądowa, taka jak ta, na którą powołano się wobec skarżących w niniejszej sprawie, uzależniająca prawo do łączenia rodziny na podstawie art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 od dnia, w którym małoletni uzyskał status uchodźcy, jest sprzeczna z prawem Unii(14) z trzech powodów: –        po pierwsze, ponieważ taka praktyka w zakresie, w jakim uzależnia prawo do łączenia rodziny, o którym mowa w tym przepisie, od szybkości rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej przez właściwe organy krajowe, podważa skuteczność (effet utile) wspomnianego przepisu; –        po drugie, ponieważ praktyka ta, w zakresie, w jakim odwodzi te organy od priorytetowego rozpatrywania wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej składanych przez małoletnich pozbawionych opieki, jest sprzeczna z celem, jakim jest przyznanie szczególnej ochrony uchodźcom, w szczególności małoletnim pozbawionym opieki, i narusza art. 24 ust. 2 i 3 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, oraz –        po trzecie, ponieważ wspomniana praktyka jest sprzeczna z zasadami równego traktowania i pewności prawa w zakresie, w jakim powoduje ona, że dla zainteresowanego małoletniego całkowicie nieprzewidywalne jest ustalenie, czy skorzysta on z prawa do łączenia rodziny obejmującego jego rodziców. 25.      Niniejsza sprawa ilustruje konsekwencje takiej praktyki administracyjnej i sądowej. 26.      Członek rodziny rozdzielonej złożył bowiem wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w wieku 17 lat i 4 miesięcy, czyli w wieku bliskim pełnoletności, co uzasadniałoby szybkie rozpatrzenie jego wniosku. Jednakże, mimo że regularnie apeluje się do państw członkowskich o priorytetowe rozpatrywanie wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej składanych przez małoletnich pozbawionych opieki, a to w celu uwzględnienia ich szczególnej podatności na zagrożenia, postępowanie w sprawie rozpatrzenia wniosku członka rodziny rozdzielonej trwało jedenaście miesięcy, co stanowi termin znacznie dłuższy od zwykłych terminów i sprzeczny z przepisami art. 31 ust. 3 dyrektywy 2013/32/UE(15). W toku tego postępowania zainteresowany małoletni w sposób naturalny osiągnął pełnoletność, a tym samym jego rodzice, mieszkający w Turcji, utracili prawo do złożenia wniosku o łączenie rodziny na podstawie art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 zgodnie z praktyką administracyjną i sądową mającą wówczas zastosowanie w Niemczech. 27.      W następstwie zaś wydania wyroku A i S, z którego wynikało, że praktyka administracyjna i sądowa rozpatrywana w postępowaniu głównym była niezgodna z prawem Unii, zasada skuteczności nakazywała właściwym organom niemieckim zagwarantowanie pełnego skutku prawu do łączenia rodzin opartemu na art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 poprzez odstąpienie od stosowania takiej praktyki przy rozpatrywaniu wniosku o łączenie rodziny złożonego przez skarżących(16). 28.      Konsulat generalny Niemiec w Stambule nie mógł zatem odrzucić wniosku złożonego przez skarżących na tej podstawie, że takie prawo istniało jedynie do czasu osiągnięcia przez ich syna pełnoletności. Ponadto nie mógł on im zarzucać, że nie złożyli wniosku niezwłocznie po nadaniu członkowi rodziny rozdzielonej statusu uchodźcy. Jest bowiem oczywiste, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana, która zmaterializowała się przed ogłoszeniem wyroku A i S, nie można powoływać się wobec skarżących na upływ terminu, który ani co do zasady, ani co długości nie został jeszcze formalnie ustalony w chwili, gdy właściwy organ krajowy nadał ich dziecku status uchodźcy. Brak jasno określonego terminu sprawia zatem moim zdaniem, że argument, zgodnie z którym termin ten został przekroczony, jest niedopuszczalny(17). 29.      To do sądu odsyłającego, do którego wniesiono skargę o stwierdzenie nieważności decyzji odmownej konsulatu generalnego Niemiec w Stambule, należy zapewnienie pełnej skuteczności art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 w celu rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu. Zgodnie z zasadą lojalnej współpracy przewidzianą w art. 4 ust. 3 TUE oznaczałoby to usunięcie bezprawnych skutków wynikających z naruszenia prawa Unii, a w szczególności naprawienie szkód, jakie naruszenie to spowodowało dla zainteresowanych osób(18). 30.      To właśnie w tym celu sąd ten zwraca się do Trybunału. 31.      W niniejszej sprawie jest bezsporne, że środek najbardziej odpowiedni do przywrócenia, przynajmniej ze skutkiem na przyszłość, sytuacji prawnej i faktycznej, w której osoby takie jak skarżący znajdowałyby się w braku rozpatrywanej praktyki administracyjnej i sądowej, polegałby na uznaniu dopuszczalności wniosku o łączenie rodziny złożonego przez nie po ogłoszeniu wyroku A i S. Jednakże, jak podkreśliła Komisja, nie chodzi o umożliwienie wszystkim uchodźcom, którzy mieli status małoletnich pozbawionych opieki w chwili wjazdu na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego, lecz którzy osiągnęli pełnoletność w toku procedury rozpatrywania ich wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, powołania się na ten wyrok bez żadnego ograniczenia w czasie po jego ogłoszeniu. Biorąc bowiem pod uwagę nieunikniony upływ czasu, ci ostatni mogli osiągnąć wystarczająco zaawansowany wiek, który niekoniecznie uzasadnia przyznanie im prawa do łączenia rodziny, o którym mowa w art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86. 32.      W konsekwencji istotne jest ustalenie terminu, w którym taki wniosek o łączenie rodziny powinien zostać złożony po dniu ogłoszenia wyroku A i S, oraz momentu rozpoczęcia biegu tego terminu. 33.      Sąd odsyłający, Komisja i rząd niemiecki zgadzają się w istocie w przedmiocie ustanowienia terminu trzech miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku A i S. Zdaniem rządu niemieckiego istotne jest to, by liczyć bieg tego terminu od dnia, w którym młoda pełnoletnia osoba mogła obiektywnie dowiedzieć się o tym wyroku, w celu zagwarantowania identycznego i przewidywalnego traktowania wszystkich wnioskodawców. Rząd ten sprzeciwia się zatem temu, by wspomniany termin rozpoczynał bieg w dniu, w którym młoda pełnoletnia osoba mogła rzeczywiście się o nim dowiedzieć, na tej podstawie, że byłoby to sprzeczne z zasadą równego traktowania i wymogami pewności prawa. Podejście Komisji jest bardziej zniuansowane, ponieważ proponuje ona wzięcie pod uwagę szczególnych okoliczności, w których opóźnione złożenie wniosku o łączenie rodziny może być „obiektywnie usprawiedliwione”. Co się tyczy skarżących, sugerują oni liczenie biegu tego terminu trzech miesięcy od upływu dwutygodniowego terminu od dnia ogłoszenia wspomnianego wyroku, który to termin pozwoliłby każdemu na powzięcie wiadomości o tym wyroku. 34.      Pragnę podkreślić, że jest bezsporne, iż w sytuacji tak szczególnej jak tu rozpatrywana wniosek o łączenie rodziny powinien zostać złożony w rozsądnym terminie. Nikt tego nie kwestionuje. Jak orzekł Trybunał w sprawie A i S „możliwość powoływania się przez uchodźcę posiadającego status małoletniego pozbawionego opieki w momencie złożenia wniosku [o udzielenie ochrony międzynarodowej], lecz który uzyskał pełnoletność w toku procedury, na ów przepis bez żadnego ograniczenia czasowego w celu skorzystania z łączenia rodziny byłaby niezgodna z celem zamierzonym w art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86”(19). 35.      Jednakże przyjęcie terminu trzech miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku A i S, jak sugeruje w szczególności rząd niemiecki, nie wydaje mi się rozsądne. O ile bowiem można odnieść wrażenie, że rozwiązanie to jest inspirowane rozwiązaniem przyjętym przez Trybunał w tym wyroku, o tyle sytuacja, w której znajdują się skarżący, nie jest porównywalna z sytuacją, w jakiej znajdowali się skarżący w sprawie, w której zapadł wspomniany wyrok. 36.      W owej sprawie termin na złożenie wniosku o łączenie rodziny wynoszący trzy miesiące od dnia nadania statusu uchodźcy można wyjaśnić tym, że osoba ubiegająca się o udzielenie ochrony międzynarodowej została powiadomiona o decyzji w sprawie nadania jej statusu uchodźcy, jako że chodzi tu o decyzję indywidualną. Zgodnie z art. 22 dyrektywy 2011/95/UE(20) przyjmujące państwo członkowskie informuje tę osobę o prawach i obowiązkach związanych z jej statusem, do których zalicza się prawo do łączenia rodziny uznane w art. 9 ust. 1 dyrektywy 2003/86. W konsekwencji zainteresowany jest w pełni poinformowany w języku, który jest dla niego zrozumiały, o środkach, które powinien podjąć niezwłocznie w celu skutecznego powołania się na prawo do łączenia rodziny na podstawie art. 10 ust. 3 lit. a) tej dyrektywy. 37.      Natomiast sytuacja jest bardzo odmienna w przypadku takim jak rozpatrywany w niniejszej sprawie. Wyrok A i S nie został bowiem doręczony ani oficjalnie podany do wiadomości członka rodziny rozdzielonej lub jego rodziców, jako że żadne z nich nie było stroną postępowania, w którym zapadł ten wyrok. Z dyskusji, która odbyła się na rozprawie, wynika, że wspomniany wyrok zyskał pewien rozgłos w Niemczech, w szczególności w środowisku stowarzyszeń, i jest prawdą, że członek rodziny rozdzielonej i jego rodzice dochowali szczególnej czujności i staranności, składając wnioski o łączenie rodziny w terminie trzech miesięcy od ogłoszenia tego wyroku. Nie sądzę jednak, aby można było uogólnić ich przypadek. Biorąc pod uwagę różnorodność występujących sytuacji, nie można racjonalnie oczekiwać od młodego pełnoletniego uchodźcy, który nie korzysta już z obowiązkowej reprezentacji i opieki ze strony opiekuna prawnego i który zatem niekoniecznie uzyskuje informacje i porady od wykwalifikowanego personelu, że poweźmie wiedzę o wyroku A i S w dniu jego ogłoszenia, wywiedzie z niego konsekwencje prawne i bezzwłocznie podejmie kroki mające na celu połączenie rodziny, podczas gdy jego znajomość języka i procedur przyjmującego państwa członkowskiego może być dość pobieżna. 38.      Tym bardziej odnosi się to do rodziców zamieszkujących w państwie pochodzenia lub w innym państwie trzecim. 39.      Nałożenie na tych młodych pełnoletnich uchodźców lub ich rodziców wymogu w takim samym stopniu jak oczekiwany w wyroku A i S poprzez żądanie od tych ostatnich, by bezwzględnie powołali się na przysługujące im prawa do łączenia rodziny w terminie trzech miesięcy od dnia ogłoszenia tego wyroku, wydaje mi się nierozsądne, biorąc pod uwagę bardzo szczególną sytuację, w której się znajdują i która sprawia, że złożenie wniosku po terminie jest obiektywnie usprawiedliwione. 40.      Jednakże przyjęcie terminu trzech miesięcy od dnia, w którym członek rodziny rozdzielonej rzeczywiście powziął wiadomość o wyroku A i S, również nie wydaje mi się zadowalającą opcją. Przede wszystkim data ta nie jest łatwa do ustalenia dla właściwego organu krajowego, przy czym organ ten może ponadto być narażony na ryzyko zachowań stanowiących nadużycie ze strony zainteresowanych. Wspomniana data mogłaby następnie być szczególnie odległa w czasie, wobec czego taka opcja mogłaby naruszać cele systemu przewidzianego w art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86. Wreszcie opcja ta naruszałaby wymóg pewności prawa i prowadziłaby w sposób oczywisty do różnego traktowania członków rodziny rozdzielonej, ponieważ moment rozpoczęcia biegu tego terminu różniłby się w zależności od indywidualnych okoliczności. W tej kwestii podzielam zatem obawy wyrażone przez rząd niemiecki. 41.      W celu uniknięcia tych zagrożeń proponuję posłużenie się domniemaniem, a tym samym liczenie biegu tego terminu trzech miesięcy od dnia, w którym zakłada się, że członek rodziny rozdzielonej powziął wiadomość o wyroku A i S. W świetle szczególnych trudności, jakie mógł napotkać młody uchodźca w uzyskaniu pełnej wiedzy o orzecznictwie Trybunału, można rozsądnie założyć, że mógł on powziąć o nim wiadomość przed upływem sześciu miesięcy od ogłoszenia tego wyroku(21). 42.      Posłużenie się takim domniemaniem pozwala, w sytuacji takiej jak rozpatrywana w niniejszej sprawie, na skuteczne powołanie się na prawo do łączenia rodziny oparte na art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86, przy jednoczesnym zagwarantowaniu, że cele tego systemu nie zostaną naruszone poprzez ograniczenie w czasie stosowania korzystniejszych przepisów, z których korzystają małoletni pozbawieni opieki do celów łączenia rodzin. 43.      Ustanawiając to domniemanie, Trybunał zastosowałby wobec członków rodziny rozdzielonej zasadę, zgodnie z którą nikt nie może powoływać się na nieznajomość prawa, przyznając jednocześnie, że ci ostatni niekoniecznie dysponują instrumentami wystarczającymi, aby uzyskać natychmiastową i pełną wiedzę o orzecznictwie Trybunału. Uproszczenie ciężaru dowodu pozwoliłoby właściwemu organowi krajowemu na ustalenie daty, od której rozpoczyna bieg termin trzech miesięcy na złożenie wniosku o łączenie rodziny w tej sytuacji, gwarantując w ten sposób pewność prawa, a w szczególności przewidywalność normy, oraz równe traktowanie osób ubiegających się o łączenie rodziny. 44.      Jednakże ze względu na wagę wchodzących w grę interesów wspomniane domniemanie nie powinno uniemożliwiać właściwemu organowi krajowemu uwzględnienia wszystkich okoliczności właściwych dla każdej sprawy oraz, w stosownym przypadku, określenia zakresu, w jakim wniosek o łączenie rodziny, który został złożony po upływie tego terminu, może zostać uznany za dopuszczalny z uwagi na charakter powodów uzasadniających to opóźnienie oraz na staranność, jaką wykazali się członek rodziny rozdzielonej lub członkowie jego rodziny. 45.      W świetle tych rozważań uważam, że wniosek o łączenie rodziny złożony na podstawie art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 przez rodziców małoletniego pozbawionego opieki, który osiągnął pełnoletność w toku procedury rozpatrywania jego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej i który uzyskał status uchodźcy przed ogłoszeniem wyroku A i S, powinien zostać złożony w terminie trzech miesięcy od dnia, w którym uznaje się, że członek rodziny rozdzielonej lub członkowie jego rodziny powzięli wiadomość o tym wyroku, to znaczy od momentu upływu sześciu miesięcy od daty ogłoszenia wspomnianego wyroku. 46.      Jeśli chodzi o sformułowaną przez rząd niemiecki w jego uwagach propozycję, zgodnie z którą wniosek o łączenie rodziny należałoby obwarować bezwzględną granicą wieku wynoszącą 21 lat, tak aby zapewnić zachowanie związku ze statusem małoletniego, uważam, że w ramach niniejszej sprawy nie jest konieczne, ani nawet stosowne, by Trybunał orzekał w przedmiocie takiej propozycji. 47.      Po pierwsze, ogólna zasada, zgodnie z którą wniosek o łączenie rodziny oparty na art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 należy złożyć przed osiągnięciem przez uchodźcę wieku 21 lat, stanowi normę prawa materialnego Unii. Należy zaś stwierdzić, że o ile prawodawca Unii przewiduje w art. 4 ust. 5 tej dyrektywy minimalny wiek członka rodziny rozdzielonej w celu zapobiegania wymuszonym małżeństwom, o tyle nie ustanowił on normy tego rodzaju w art. 10 ust. 3 lit. a) wspomnianej dyrektywy. Wobec tego w braku podstawy prawnej i z uwagi na to, że nie jest rzeczą Trybunału wchodzenie w rolę prawodawcy, nie sądzę, aby ustanowienie takiej normy do niego należało. Nie należy również uznawać, że państwom członkowskim przysługuje swoboda ustalenia tej normy, ponieważ rozbieżności między ustawodawstwami krajowymi dotyczącymi przyjmowania tej szczególnej kategorii uchodźców, uznawanej za „kategorię przejściową”, groziłaby podważeniem harmonizacji, do której dąży prawodawca Unii(22). 48.      Po drugie, ustanowienie bezwzględnej granicy wieku 21 lat w kontekście wdrożenia art. 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2003/86 prowadziłoby do rozszerzenia przez Trybunał przedmiotu pytań przedstawionych przez sąd odsyłający. Biorąc bowiem pod uwagę szczególne potrzeby ochrony małoletnich pozbawionych opieki, którzy osiągnęli pełnoletność w toku procedury rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej(23), należałoby zastanowić się nad zakresem ujednoliconej normy w świetle orzecznictwa Trybunału(24). Ponadto należałoby zastanowić się nad szczegółowymi zasadami stosowania tej normy, a w szczególności nad wiekiem, od którego ta młoda osoba dorosła może co do zasady zostać uznana za wystarczająco samodzielną i zdatną do zaspokojenia swoich potrzeb, by zamieszkać sama w przyjmującym państwie członkowskim. Takie roztrząsania zasługiwałyby zaś z pewnością na wysłuchanie prawodawcy Unii i państw członkowskich. V.      Wnioski 49.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedstawione przez Oberverwaltungsgericht Berlin-Brandenburg (wyższy sąd administracyjny dla Berlina i Brandenburgii, Niemcy), Trybunał odpowiedział w następujący sposób: Artykuł 10 ust. 3 lit. a) dyrektywy Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin należy interpretować w ten sposób, że: w razie gdy obywatel państwa trzeciego, który przybył jako małoletni pozbawiony opieki na terytorium państwa członkowskiego, osiągnął pełnoletność w toku procedury rozpatrywania jego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej i uzyskał status uchodźcy oraz prawa związane z tym statusem przed dniem ogłoszenia wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r., A i S (C‑550/16, EU:C:2018:248), wniosek o łączenie rodziny powinien zostać złożony w terminie trzech miesięcy od dnia, w którym uznaje się, że członek rodziny rozdzielonej lub członkowie jego rodziny powzięli wiadomość o tym wyroku, to znaczy od momentu upływu sześciu miesięcy od daty ogłoszenia wspomnianego wyroku. 1      Język oryginału: francuski. 2      C‑550/16, zwanego dalej „wyrokiem A i S”, EU:C:2018:248. 3      Dyrektywa Rady z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin (Dz.U. 2003, L 251, s. 12). 4      Zgodnie z art. 2 lit. c) dyrektywy 2003/86 „członek rodziny rozdzielonej” oznacza „obywatela państwa trzeciego mieszkającego zgodnie z prawem w państwie członkowskim i składającego wniosek lub którego członkowie rodziny składają wniosek o przyłączenie się do niego”. 5      Zobacz wyrok A i S (pkt 61). 6      BGBl. 2004 I, s. 1950. 7      W wersji opublikowanej w dniu 25 lutego 2008 r. (BGBl. 2008 I, s. 162), ostatnio zmienionej art. 3 ustawy z dnia 8 maja 2024 r. (BGBl. 2024 I, nr 152). 8      Sąd odsyłający wzmiankuje wyrok Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego) z dnia 18 kwietnia 2013 r., 10 C 9/12, pkt 17 i nast. 9      Zobacz wyrok A i S (pkt 64 i sentencja). 10      Zobacz wyrok A i S (pkt 61). 11      Zobacz wyrok z dnia 6 marca 2007 r., Meilicke i in. (C‑292/04, EU:C:2007:132, pkt 34–37). 12      Zobacz wyroki: z dnia 18 listopada 2021 r., État belge (Szkolenie pilotów) (C‑413/20, EU:C:2021:938, pkt 58); z dnia 10 marca 2022 r., Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo). 13      C‑560/20, EU:C:2024:96. 14      Zobacz wyrok z dnia 30 stycznia 2024 r., Landeshauptmann von Wien (Łączenie rodziny w przypadku małoletniego uchodźcy) (C‑560/20, EU:C:2024:96, pkt 35, 51, 57). 15      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej (Dz.U. 2013, L 180, s. 60). Zgodnie z art. 31 ust. 3 tej dyrektywy państwa członkowskie powinny zapewnić, aby procedura rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej została zakończona w ciągu sześciu miesięcy od złożenia wniosku. Zobacz także art. 31 ust. 7 lit. b). 16      Zobacz wyroki: z dnia 9 marca 1978 r., Simmenthal (106/77, EU:C:1978:49, pkt 24); z dnia 10 marca 2022 r., Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo); a także z dnia 1 sierpnia 2025 r., Alace i Canpelli (C‑758/24 i C‑759/24, EU:C:2025:591, pkt 63). 17      Zobacz podobnie wyrok z dnia 11 września 2019 r., Călin (C‑676/17, EU:C:2019:700, pkt 50–57). Podzielam stanowisko Komisji (pkt 31 jej uwag). 18      Zobacz wyrok z dnia 10 marca 2022 r., Grossmania (C‑177/20, EU:C:2022:175, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo). 19      Wyrok A i S (pkt 61). 20      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie norm dotyczących kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako beneficjentów ochrony międzynarodowej, jednolitego statusu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej oraz zakresu udzielanej ochrony (Dz.U. 2011, L 337, s. 9). Ten art. 22 przewiduje, że „[j]ak najszybciej po nadaniu statusu uchodźcy lub statusu osoby potrzebującej ochrony uzupełniającej państwa członkowskie zapewniają beneficjentom ochrony międzynarodowej dostęp do informacji o prawach i obowiązkach wynikających z takiego statusu, w języku, który jest dla nich zrozumiały lub można racjonalnie przypuszczać, że jest on dla nich zrozumiały”. 21      Odsyłam do moich rozważań przedstawionych w pkt 37 niniejszej opinii. 22      Zobacz w tym względzie nota podsumowująca Europejskiej Sieci Migracyjnej z listopada 2022 r. pod tytułem Transition vers l’âge adulte des mineurs non accompagnés. 23      Zgodnie z doktryną i opinią różnych wyspecjalizowanych organizacji międzynarodowych tacy młodzi dorośli należą do szczególnej kategorii uchodźców, określanej mianem „kategorii przejściowej”. Zobacz w tym względzie H. Viterbo, Y. Ioffe, No Refuge from Childhood: How Child Protection Harms Refugees, European Journal of International Law, 2024, vol. 35, nr 3, s. 647–677, w szczególności s. 676. Zobacz także UNICEF, Enfants non accompagnés. Mettre l’enfant au centre, listopad 2023 r.; zalecenie CM/Rec(2019)4 Komitetu Ministrów Rady Europy z dnia 24 kwietnia 2019 r., zatytułowane L’aide aux jeunes réfugiés en transition vers l’âge adulte, oraz wytyczne załączone do tego zalecenia (w szczególności pkt 27) i praktyczny przewodnik do wspomnianego zalecenia, zatytułowany Atteindre l’âge de 18 ans en toute confiance, kwiecień 2023 r. (pkt 3.7, s. 39 i nast.); dokument tematyczny Komisarza Praw Człowieka Rady Europy, zatytułowany Réaliser le droit au regroupement familial des réfugiés en Europe, czerwiec 2017 r., w szczególności zalecenie 7 (s. 5), a także rezolucja Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy 1996 (2014), Komisja ds. migracji, uchodźców i osób wysiedlonych, z dnia 23 kwietnia 2014 r., zatytułowana Enfants migrants : quels droits à 18 ans ? 24      Zobacz w przedmiocie podejścia Trybunału dotyczącego zakresu, w jakim dziecko, które osiągnęło pełnoletność, nadal wymaga obecności i pieczy rodzica, wyrok z dnia 8 maja 2013 r., Alarape i Tijani (C‑529/11, EU:C:2013:290, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo), odnoszący się do prawa pobytu rodzica dziecka, które osiągnęło pełnoletność i kontynuuje naukę w przyjmującym państwie członkowskim, a także wyrok z dnia 30 września 2020 r., CPAS de Seraing (C‑402/19, EU:C:2020:759, pkt 42), odnoszący się do wykonania decyzji nakazującej powrót rodzica pełnoletniego dziecka.