C-58/24

Wydanie tymczasowe WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba) z dnia 16 kwietnia 2026 r.(*) Odesłanie prejudycjalne – Środowisko – Dyrektywa 92/43/EWG – Ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory – Artykuł 12 – System ścisłej ochrony niektórych gatunków zwierząt – Artykuł 16 – Decyzja w sprawie udzielenia odstępstwa przed złożeniem wniosku o pozwolenie na budowę w celu realizacji przedsięwzięcia objętego dyrektywą 2011/92/UE – Artykuł 11 – Konwencja z Aarhus – Artykuł 9 – Autonomia proceduralna – Zasady równoważności i skuteczności – Decyzja o przyznaniu odstępstwa uznana za autonomiczny akt prawny – Przepisy proceduralne przewidujące termin trzech miesięcy w celu domagania się stwierdzenia nieważności zezwolenia na odstępstwo W sprawie C‑58/24 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez High Court (wysoki trybunał, Irlandia) postanowieniem z dnia 21 grudnia 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 26 stycznia 2024 r., w postępowaniu: NE, MY, HJ, XF, WB, UV, VK, JU, RJ, DZ przeciwko An Coimisiún Pleanála, dawniej An Bord Pleanála, Minister for Housing, Local Government and Heritage, Ireland, The Attorney General, przy udziale: Drumakilla Limited, TRYBUNAŁ (piąta izba), w składzie: M.L. Arastey Sahún, prezeska izby, J. Passer (sprawozdawca), E. Regan, D. Gratsias i B. Smulders, sędziowie, rzecznik generalny: L. Medina, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: –        w imieniu NE, MY, HJ, XF, WB, UV, VK, JU, RJ, DZ – N. Steen, SC, J. Kenny, BL i F. Logue, solicitor, –        w imieniu Minister for Housing, Local Government and Heritage, Ireland i Attorney General – M. Browne, Chief State Solicitor, A. Burke, A. Joyce i B. Slattery, w charakterze pełnomocników, których wspierali D. Browne, S.C. i J. Fitzsimons, SC, –        w imieniu Komisji Europejskiej – D. Milanowska, M. Noll-Ehlers i N. Ruiz García, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 11 września 2025 r., wydaje następujący Wyrok 1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni w szczególności art. 16 ust. 1 dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. 1992, L 206, s. 7, zwanej dalej „dyrektywą siedliskową”) i art. 11 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko (Dz.U. 2012, L 26, s. 1), zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/52/UE z dnia 16 kwietnia 2014 r. (Dz.U. 2014, L 124, s. 1) (zwanej dalej „dyrektywą OOŚ”). 2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy szeregiem osób fizycznych a An Coimisiún Pleanála, dawniej An Bord Pleanála (komisją ds. planowania przestrzennego, Irlandia) oraz Minister for Housing, Local Government and Heritage (ministrem mieszkalnictwa, samorządów lokalnych i dziedzictwa, Irlandia), Ireland i Attorney General (prokuratorem generalnym, Irlandia) w przedmiocie zgodności z prawem zezwolenia na odstępstwo przyznanego spółce Drumakilla Limited (zwanej dalej „wykonawcą”) w celu złożenia wniosku o pozwolenie na budowę planowanych obiektów mieszkalnych.  Ramy prawne  Prawo międzynarodowe 3        Artykuł 9 Konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do [wymiaru] sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, podpisanej w Aarhus w dniu 25 czerwca 1998 r. i zatwierdzonej w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2005/370/WE z dnia 17 lutego 2005 r. (Dz.U. 2005, L 124, s. 1; zwanej dalej „konwencją z Aarhus”), stanowi w ust. 2, 3 i 5: „2.      Każda ze stron zapewnia, w ramach krajowego porządku prawnego, że[by] członkowie zainteresowanej społeczności: a)      mający wystarczający interes; lub, alternatywnie, b)      powołujący się na naruszenie uprawnień, jeśli przepisy postępowania administracyjnego strony wymagają tego jako przesłanki, mają [mieli] dostęp do procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem powołanym z mocy ustawy dla kwestionowania legalności z przyczyn merytorycznych lub formalnych każdej decyzji, działania lub zaniechania w sprawach regulowanych postanowieniami artykułu 6 oraz, jeśli przewiduje tak prawo krajowe i z zastrzeżeniem ustępu 3 poniżej, innych postanowień [innymi postanowieniami] niniejszej konwencji. Określenie tego, co stanowi wystarczający interes oraz naruszenie uprawnień, następuje zgodnie z wymaganiami prawa krajowego i stosownie do celu, jakim jest przyznanie zainteresowanej społeczności szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości w zakresie określonym niniejszą konwencją. Dla osiągnięcia tego interes organizacji pozarządowej spełniającej wymagania, o których mowa w art. 2 ust. 5, uważa się za wystarczający w rozumieniu lit. a). Taką organizację uważa się również za posiadającą uprawnienia mogące być przedmiotem naruszeń w rozumieniu lit. b). Postanowienia niniejszego ustępu 2 nie wykluczają możliwości istnienia procedury odwoławczej przed organem administracyjnym i nie mają wpływu na obowiązek wyczerpania administracyjnych procedur odwoławczych przed skorzystaniem z sądowej procedury odwoławczej, jeżeli taki obowiązek jest przewidziany w prawie krajowym. 3.      Dodatkowo i bez naruszania postanowień odnoszących się do procedur odwoławczych, o których mowa w ustępach 1 i 2, każda ze stron zapewnia, że[by] członkowie społeczeństwa spełniający wymagania, o ile takie istnieją, określone w prawie krajowym, będą mieli [mieli] dostęp do administracyjnej lub sądowej procedury umożliwiającej kwestionowanie działań lub zaniechań osób prywatnych lub władz publicznych naruszających postanowienia jej prawa krajowego w dziedzinie środowiska. […] 5.      Dla wsparcia realizacji postanowień niniejszego artykułu każda ze stron zapewnia informowanie społeczeństwa o dostępie do administracyjnych lub sądowych środków odwoławczych oraz rozważa stworzenie odpowiedniego mechanizmu udzielania pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości”.  Prawo Unii  Dyrektywa siedliskowa 4        Artykuł 12 dyrektywy siedliskowej przewiduje: „1.      Państwa członkowskie podejmą wymagane środki w celu ustanowienia systemu ścisłej ochrony gatunków zwierząt wymienionych w załączniku IV lit. a) w ich naturalnym zasięgu, zakazujące: […] b)      celowego niepokojenia tych gatunków, w szczególności podczas okresu rozrodu, wychowu młodych, snu zimowego i migracji; […] d)      pogarszania stanu lub niszczenia terenów rozrodu lub odpoczynku. […]”. 5        Artykuł 16 ust. 1 tej dyrektywy brzmi następująco: „Pod warunkiem że nie ma zadowalającej alternatywy i że odstępstwo nie jest szkodliwe dla zachowania populacji danych gatunków we właściwym stanie ochrony w ich naturalnym zasięgu, państwa członkowskie mogą wprowadzić odstępstwa od przepisów art. 12, 13, 14 i 15 lit. a) i b): a)      w interesie ochrony dzikiej fauny i flory oraz ochrony siedlisk przyrodniczych; […]”.  Dyrektywa OOŚ 6        Zgodnie z brzmieniem art. 1 ust. 2 dyrektywy OOŚ: „Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje: a)      »przedsięwzięcie« oznacza: –        wykonanie prac budowlanych lub innych instalacji lub systemów, –        inne interwencje w otoczeniu naturalnym i krajobrazie, włącznie z wydobywaniem zasobów mineralnych; […] c)      »zezwolenie na inwestycję« oznacza decyzję właściwego organu lub organów, na podstawie której wykonawca otrzymuje prawo do wykonania przedsięwzięcia; […] g)      »ocena oddziaływania na środowisko« oznacza procedurę obejmującą: (i)      przygotowanie przez wykonawcę raportu o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko, zgodnie z art. 5 ust. 1 i 2; (ii)      przeprowadzenie konsultacji, o których mowa w art. 6 oraz w stosownych przypadkach w art. 7; (iii)      przeanalizowanie przez właściwy organ informacji przedstawionych w raporcie o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko oraz, w razie konieczności, wszelkich dodatkowych informacji przedstawionych przez wykonawcę zgodnie z art. 5 ust. 3, a także wszelkich istotnych informacji uzyskanych w drodze konsultacji na podstawie art. 6 i 7; (iv)      uzasadnioną konkluzję właściwego organu na temat znaczącego wpływu przedsięwzięcia na środowisko, uwzględniającą wyniki analizy, o której mowa w ppkt (iii) oraz – w stosownych przypadkach – dodatkową analizę przeprowadzoną przez ten organ; oraz (v)      włączenie uzasadnionej konkluzji właściwego organu do decyzji, o których mowa w art. 8a”. 7        Artykuł 2 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje: „Państwa członkowskie przyjmują wszystkie niezbędne środki, aby zapewnić podleganie przedsięwzięć mogących powodować znaczące skutki w środowisku, między innymi z powodu ich charakteru, rozmiarów lub lokalizacji, wymogowi uzyskania zezwolenia na inwestycję i oceny w odniesieniu do ich skutków na środowisko, przed udzieleniem zezwolenia. Przedsięwzięcia te określa art. 4”. 8        Artykuł 4 ust. 2 i 5 wspomnianej dyrektywy stanowi: „2.      Z zastrzeżeniem art. 2 ust. 4, w odniesieniu do przedsięwzięć wymienionych w załączniku II państwa członkowskie ustalają, czy przedsięwzięcie podlega ocenie zgodnie z art. 5–10. Państwa członkowskie dokonują tego ustalenia za pomocą: a)      badania indywidualnego; lub b)      progów lub kryteriów ustalonych przez państwo członkowskie. Państwa członkowskie mogą postanowić o stosowaniu obydwu procedur, o których mowa w lit. a) i b). […] 5.      Właściwy organ podejmuje rozstrzygnięcie na podstawie informacji podanych przez wykonawcę zgodnie z ust. 4, z uwzględnieniem, w stosownych przypadkach, wyników wstępnych weryfikacji lub ocen wpływu na środowisko wynikających z przepisów prawa unijnego innych niż niniejsza dyrektywa. Rozstrzygnięcie to podawane jest do publicznej wiadomości, oraz: a)      w przypadkach, w których postanowiono, że ocena oddziaływania na środowisko jest konieczna, zawiera główne powody, dla których wymaga się przeprowadzania takiej oceny, ze wskazaniem na odpowiednie kryteria podane w załączniku III; lub b)      w przypadkach, w których postanowiono, że ocena oddziaływania na środowisko nie jest konieczna, zawiera główne powody, dla których nie wymaga się przeprowadzenia takiej oceny, ze wskazaniem na odpowiednie kryteria podane w załączniku III, a w przypadkach, gdy proponuje to wykonawca, zawiera informacje o wszelkich cechach przedsięwzięcia lub środkach, jakie przewidziano w celu uniknięcia lub zapobieżenia ewentualnemu znaczącemu negatywnemu wpływowi na środowisko”. 9        Zgodnie z brzmieniem art. 11 tej dyrektywy: „1.      Państwa członkowskie zapewniają, by zgodnie z odnośnym krajowym systemem prawnym, członkowie zainteresowanej społeczności: a)      mający wystarczający interes lub ewentualnie; b)      podnoszący naruszenie prawa, gdy administracyjne procedury prawne państwa członkowskiego wymagają tego jako warunku koniecznego, mieli dostęp do procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem ustanowionym ustawą, by zakwestionować materialną lub proceduralną legalność decyzji, działań lub zaniechań, z zastrzeżeniem przepisów niniejszej dyrektywy dotyczących udziału społeczeństwa. 2.      Państwa członkowskie ustalają, na jakim etapie mogą być kwestionowane decyzje, działania lub zaniechania. […] 5.      W celu dalszej skuteczności przepisów niniejszego artykułu państwa członkowskie zapewniają, że praktyczne informacje dotyczące dostępu do administracyjnych i sądowych procedur odwoławczych są podawane do wiadomości społeczeństwa”.  Prawo irlandzkie  Rozporządzenie z 2011 r. 10      Artykuł 51 ust. 2 European Communities (Birds and Natural Habitats) Regulations 2011 (rozporządzenia z 2011 r. w sprawie siedlisk ptasich i przyrodniczych Wspólnot Europejskich) (zwanego dalej „rozporządzeniem z 2011 r.”) stanowi: „Niezależnie od jakiegokolwiek ustawowego lub innego zezwolenia udzielonego danej osobie przez organ publiczny lub będącego w posiadaniu danej osoby, z wyjątkiem przypadków przewidzianych na mocy odstępstwa przyznanego przez ministra na mocy art. 54, osoba, która w odniesieniu do gatunków wymienionych w części 1 załącznika 1: […] b)      celowo niepokoi te gatunki, w szczególności podczas okresu rozrodu, wychowu młodych, snu zimowego i migracji, […] d)      pogarsza lub niszczy teren rozrodu lub odpoczynku takiego zwierzęcia, […] […] jest winna popełnienia czynu zabronionego”. 11      Artykuł 54 rozporządzenia z 2011 r. stanowi: „1.      Każdy może zwrócić się do ministra albo do ministra lub ministrów odpowiedzialnych za gatunki ryb, o których mowa w części 2 załącznika 1, o odstępstwo od przestrzegania wymogów określonych w art. 51, 52 i 53. 2.      W wypadku braku zadowalającej alternatywy i jeżeli odstępstwo nie jest szkodliwe dla zachowania populacji gatunków, o których mowa w [dyrektywie siedliskowej], we właściwym stanie ochrony w ich naturalnym zasięgu, minister albo minister lub ministrowie rządu odpowiedzialni za gatunki ryb wymienione w załączniku 4 mogą przyznać takie odstępstwo jednej lub większej liczbie osób, jeżeli jest ono: a)      w interesie ochrony dzikiej fauny i flory oraz ochrony siedlisk przyrodniczych, […] c)      w interesie zdrowia i bezpieczeństwa publicznego lub z innych nadrzędnych względów interesu publicznego wynikających, w tym ze względów o charakterze społecznym lub gospodarczym oraz względów związanych z korzystnymi skutkami o zasadniczym znaczeniu dla środowiska, […]. 3.      Odstępstwo przyznane na podstawie ust. 2 jest poddane warunkom, obostrzeniom, ograniczeniom lub wymogom, które minister uzna za stosowne. 4.      Wszelkie warunki, obostrzenia, ograniczenia lub wymogi, którym podlega odstępstwo przyznane zgodnie z ust. 2, muszą być w tym odstępstwie określone. […]”.  RSC 12      Artykuł 84 ust. 21 Rules of the Superior Courts (przepisów proceduralnych sądów wyższej instancji) (Statutory Instruments 691/2011), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanych dalej „RSC”), stanowi: „1.      Wniosek o przeprowadzenie postępowania w trybie formalnej kontroli sądowej składa się w terminie trzech miesięcy od dnia, w którym po raz pierwszy pojawiły się podstawy do złożenia wniosku. 2.      W przypadku gdy żądanym środkiem jest postanowienie »certiorari« w odniesieniu do dowolnego wyroku, postanowienia, wyroku skazującego lub innego postępowania, za dzień, w którym po raz pierwszy pojawiły się podstawy do złożenia wniosku, przyjmuje się dzień wydania tego wyroku, postanowienia, wyroku skazującego lub postępowania. 3.      Niezależnie od postanowień pkt 1 sąd może, na wniosek złożony w tym celu, przedłużyć termin, w którym można złożyć wniosek o przeprowadzenie postępowania w trybie formalnej kontroli sądowej, ale sąd przedłuży ten termin tylko wtedy, gdy uzna, że: a)      istnieje ku temu uzasadniony i wystarczający powód oraz b)      okoliczności, które spowodowały, że wniosek o przeprowadzenie postępowania w trybie formalnej kontroli sądowej nie został złożony w terminie wyznaczonym w postanowieniu wskazanym w pkt 1: (i)      pozostawały poza kontrolą wnioskodawcy ubiegającego się o takie przedłużenie lub (ii)      wnioskodawca ten nie mógł racjonalnie spodziewać się takich okoliczności. 4.      Przy badaniu, czy istnieje uzasadniony i wystarczający powód w rozumieniu postanowień pkt 3, sąd może uwzględnić wpływ, jaki przedłużenie terminu wyznaczonego w tym postanowieniu mogłoby mieć na drugą stronę postępowania lub na osobę trzecią. 5.      Wniosek o przedłużenie, o którym mowa w postanowieniu przewidzianym w pkt 3, powinien być poparty złożonym pod przysięgą przez wnioskodawcę lub w jego imieniu oświadczeniem wskazującym powody, dla których wnioskodawca nie przedłożył wniosku o przeprowadzenie postępowania w trybie formalnej kontroli sądowej w terminie wyznaczonym w postanowieniu przewidzianym w pkt 1 i wykazującym wszelkie okoliczności faktyczne, na które powołano się na poparcie tych powodów. […]”.  Ustawa o zagospodarowaniu terenu i rozwoju przestrzennym 13      Artykuł 50 Planning and Development Act, 2000 (ustawy z 2000 r. o zagospodarowaniu terenu i rozwoju przestrzennym), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, zatytułowany „Kontrola sądowa wniosków, skarg, odesłań i pozostałych kwestii”, stanowi w ust. 6 i 8: „6.      Z zastrzeżeniem ust. 8 wniosek o przeprowadzenie postępowania w trybie formalnej kontroli sądowej […] w odniesieniu do decyzji lub innej czynności, do której ma zastosowanie akapit drugi lit. a), należy złożyć w terminie [ośmiu] tygodni od dnia wydania decyzji lub od dnia, w którym organ ds. planowania przestrzennego, organ lokalny lub [An Coimisiún Pleanála (komisja ds. planowania przestrzennego)], w zależności od przypadku, dokonały czynności. […] 8.      Wysoki trybunał może przedłużyć termin przewidziany w ust. 6 lub 7, w którym może zostać złożony określony w tym ustępie wniosek o przeprowadzenie postępowania w trybie formalnej kontroli sądowej, lecz może to uczynić jedynie wówczas, gdy jest przekonany, że: a)      istnieją ku temu uzasadnione i wystarczające powody oraz b)      okoliczności, które doprowadziły do braku wniosku o przeprowadzenie postępowania w trybie formalnej kontroli sądowej, były niezależne od woli wnioskodawcy ubiegającego się o przedłużenie”.  Postępowanie główne i pytania prejudycjalne 14      Spór w postępowaniu głównym dotyczy planowanej budowy budynków mieszkalnych w byłym klasztorze karmelitów w Delgany znajdującym się w hrabstwie Wicklow (Irlandia). 15      Przed złożeniem wniosku o pozwolenie na budowę w celu realizacji tego przedsięwzięcia wykonawca złożył do właściwych służb w dniu 17 stycznia 2020 r. wniosek o wydanie decyzji o przyznaniu odstępstwa zgodnie z art. 54 rozporządzenia z 2011 r. odnoszącego się do nietoperzy, które są ściśle chronionym gatunkiem na podstawie załącznika IV do dyrektywy siedliskowej. W dniu 4 marca 2020 r. udzielono mu tej zgody. W dniu 21 lipca 2020 r. przyznano wykonawcy zmienione zezwolenie na odstępstwo (zwane dalej „zezwoleniem na odstępstwo”) w następstwie wniosku złożonego przez wykonawcę w tym zakresie w celu uwzględnienia nietoperzy z gatunku gacek brunatny. 16      W dniu 21 października 2020 r. wykonawca złożył wniosek o wydanie pozwolenia na budowę. Do wniosku dołączono raport ze wstępnej kontroli w celu ustalenia, czy konieczne jest dokonanie oceny oddziaływania na środowisko. Do dokumentacji załączonej do wniosku dołączono zezwolenie na odstępstwo. 17      W dniu 15 lutego 2021 r. komisja ds. planowania przestrzennego wydała pozwolenie na budowę, po stwierdzeniu, że planowane przedsięwzięcie nie mogło znacząco oddziaływać na środowisko z powodu charakteru i lokalizacji terenu. 18      W dniu 25 marca 2021 r. wszczęto procedury odwoławcze zmierzające do stwierdzenia nieważności decyzji o wydaniu pozwolenia na budowę i uchylenia zezwolenia na odstępstwo. 19      W dniu 19 kwietnia 2021 r. High Court (wysoki trybunał, Irlandia), który jest sądem odsyłającym, wyraził zgodę na przeprowadzenie postępowania w trybie formalnej kontroli sądowej i zarządził wstrzymanie wykonania prac będących przedmiotem pozwolenia na budowę. 20      W dniu 5 lipca 2023 r. sąd odsyłający oddalił żądanie stwierdzenia nieważności decyzji o wydaniu pozwolenia na budowę i odroczył rozpoznanie zezwolenia na odstępstwo. Uściślił on w tym względzie, że skarżący w postępowaniu głównym nie zakwestionowali tego zezwolenia na odstępstwo na poparcie ich skargi na decyzję o wydaniu pozwolenia na budowę i że w konsekwencji ta skarga została oddalona, mimo że nierozstrzygnięta pozostaje skarga na wspomniane zezwolenie na odstępstwo. 21      W odniesieniu do żądania stwierdzenia nieważności zezwolenia na odstępstwo sąd odsyłający stwierdza z jednej strony, że o ile zezwolenie to wyklucza istnienie zadowalających alternatyw wobec udzielenia odstępstwa, o tyle z akt nie wynika, by zbadano alternatywy mające mniejszy wpływ na gatunki ściśle chronione, a nawet alternatywę polegającą na całkowitym nieudzielaniu odstępstwa. Z drugiej strony zauważył on, że zgodnie ze wspomnianym zezwoleniem jest ono przyznawane w interesie ochrony danych gatunków. Tymczasem zdaniem sądu odsyłającego twierdzenie to jest w danym przypadku oczywiście bezzasadne, a wręcz absurdalne. 22      Niemniej jednak sąd ten wskazuje, że w zakresie, w jakim w prawie irlandzkim zezwolenie na odstępstwo na podstawie art. 54 rozporządzenia z 2011 r. stanowi nie decyzję pośrednią, lecz przeciwnie odrębną decyzję co do istoty, zezwolenie takie należy kwestionować indywidualnie w ustawowym terminie trzech miesięcy przewidzianym w niniejszym przypadku w art. 84 ust. 21 RSC. Co do zasady termin ten biegnie od dnia przyznania odstępstwa. Rzeczony sąd uściśla jednak, że uprawnienie do przedłużenia tego terminu przewidzianego w art. 84 ust. 21 pkt 3 RSC, można i należy wykonywać tak, aby wspomniany termin rozpoczynał bieg od dnia, w którym skarżący powziął lub powinien był w racjonalny sposób powziąć wiedzę o kwestionowanej decyzji. W tym względzie wskazuje on, że w niniejszym przypadku owym dniem jest dzień złożenia wniosku o pozwolenie na budowę, do którego dołączono dokumentację zawierającą w szczególności to zezwolenie na odstępstwo i że skarżący w postępowaniu głównym nie zakwestionowali tego zezwolenia w terminie trzech miesięcy od wspomnianego dnia. 23      Sąd odsyłający wywiódł stąd, że w zakresie, w jakim skarga dotyczy stwierdzenia nieważności zezwolenia na odstępstwo, została ona wniesiona po terminie i należy ją odrzucić, z zastrzeżeniem normy prawa Unii, która wymagałaby przeciwnego rozstrzygnięcia. Sąd odsyłający jest skłonny uznać, że taka norma nie istnieje, lecz stanowisko to budzi pewne wątpliwości i należy zatem zwrócić się do Trybunału z tym pytaniem. 24      W tych okolicznościach High Court (wysoki trybunał) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy art. 11 [dyrektywy OOŚ] w związku z zasadą szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, o której mowa w art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus, wywołuje skutek tego rodzaju, że, w przypadku gdy przedsięwzięcie w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) tej dyrektywy, którego dotyczy wniosek o zezwolenie na inwestycję (zwane dalej »zezwoleniem pierwotnym«), nie może zostać wykonane bez uprzedniego uzyskania przez wykonawcę innego zezwolenia (zwanego dalej »zezwoleniem wtórnym«) oraz w przypadku gdy organ właściwy do udzielenia zezwolenia pierwotnego na takie przedsięwzięcie zachowuje możliwość przeprowadzenia bardziej rygorystycznej oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko niż ocena dokonana w zezwoleniu wtórnym, takie zezwolenie wtórne (jeżeli zostało ono udzielone przed zezwoleniem pierwotnym) należy traktować jako element procedury udzielenia zezwolenia na inwestycję na potrzeby inne niż te odnoszące się do zakresu kwestii podlegających badaniu lub ocenie na podstawie dyrektywy OOŚ, czy to w ujęciu ogólnym, czy też gdy zezwolenie wtórne jest decyzją wydaną na podstawie art. 16 ust. 1 [dyrektywy siedliskowej], która upoważnia wykonawcę do odstąpienia od środków mających zastosowanie w dziedzinie ochrony gatunków w celu zrealizowania przedsięwzięcia? 2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy art. 11 [dyrektywy OOŚ] w związku z zasadą szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, o której mowa w art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus, wywołuje skutek tego rodzaju, że krajowe przepisy wewnętrzne dotyczące rozpoczęcia biegu terminu na zakwestionowanie ważności decyzji wydanej na podstawie art. 16 ust. 1 [dyrektywy siedliskowej] (»zezwolenia wtórnego«) należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie temu, by bieg owego terminu rozpoczynał się przed dniem udzielenia odnośnego zezwolenia na inwestycję (»zezwolenia pierwotnego«), czy to w ujęciu ogólnym, czy też: gdy, po pierwsze, przedsięwzięcie zostało poddane badaniu indywidualnemu przewidzianemu w art. 4 ust. 2 lit. a) [dyrektywy OOŚ]; lub gdy, po drugie, rozstrzygnięcie, o którym mowa w art. 4 ust. 5 [tej dyrektywy], dokonywane na potrzeby zezwolenia pierwotnego, zostało wydane po udzieleniu zezwolenia wtórnego oraz jednocześnie z decyzją w sprawie zezwolenia pierwotnego; lub gdy, po trzecie, w postępowaniu, w którym kwestionowana jest ważność zezwolenia wtórnego, nie zgłoszono żadnego zarzutu zmierzającego do zakwestionowania odnośnego zezwolenia pierwotnego w związku z podnoszoną nieważnością zezwolenia wtórnego; lub gdy, po czwarte, skarżący nie wnioskuje o przedłużenie terminu na zakwestionowanie zezwolenia wtórnego, który to wniosek jest wymagany prawem krajowym w przypadku zakwestionowania decyzji po upływie wyznaczonego na to terminu w braku jakiejkolwiek normy prawa Unii, która stanowiłaby inaczej? 3)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze oraz odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie w ujęciu ogólnym: czy [dyrektywa OOŚ] w związku z art. 47 Karty praw podstawowych [Unii Europejskiej (zwanej dalej »Kartą«)] lub zasadą szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, o której mowa w art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus, wywołuje skutek tego rodzaju, że przewidziany w prawie krajowym państwa członkowskiego termin do wszczęcia postępowania służącego dochodzeniu prawa przysługującego na podstawie tej dyrektywy powinien być racjonalnie przewidywalny, natomiast nie musi być wyraźnie podany w przepisach zgodnie z art. 11 ust. 2 [dyrektywy OOŚ] lub w podawanych do wiadomości społeczeństwa, na podstawie art. 11 ust. 5 [tej] dyrektywy […], praktycznych informacjach dotyczących dostępu do administracyjnych i sądowych procedur odwoławczych lub też w sposób definitywny i pewny ustalony w orzecznictwie krajowym, tak iż na odpowiedź na pytanie drugie nie ma wpływu zastrzeżenie w prawie krajowym państwa członkowskiego przewidywalnego terminu o charakterze ogólnym, który ma zastosowanie w sposób ogólny do skarg wnoszonych na podstawie prawa publicznego, w tym w przypadku wytoczenia postępowania w sprawie zakwestionowania decyzji przyjętej na podstawie art. 16 ust. 1 [dyrektywy siedliskowej], w której wykonawcy zezwala się na odstąpienie od środków mających zastosowanie w dziedzinie ochrony gatunków w celu zrealizowania przedsięwzięcia, mimo że w odpowiednich regulacjach prawa krajowego termin taki zostaje zastrzeżony nie w sposób wyraźny, lecz dorozumiany? 4)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze i odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie lub odpowiedzi przeczącej na pytanie trzecie: czy art. 16 ust. 1 [dyrektywy siedliskowej] wywołuje skutek tego rodzaju, że właściwy organ nie może stwierdzić, iż »nie ma zadowalającej alternatywy« wobec decyzji zezwalającej wykonawcy na odstąpienie od obowiązujących środków ochrony gatunków w celu wykonania przedsięwzięcia w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) [dyrektywy OOŚ], jeżeli ów właściwy organ faktycznie nie zbada alternatyw, takich jak alternatywna lokalizacja lub alternatywny projekt albo odmowa wprowadzenia odstępstwa? 5)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze i odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie lub odpowiedzi przeczącej na pytanie trzecie: czy art. 16 ust. 1 [dyrektywy siedliskowej] wywołuje skutek tego rodzaju, że właściwy organ nie może stwierdzić, iż wydanie decyzji zezwalającej wykonawcy na odstąpienie od środków mających zastosowanie w dziedzinie ochrony gatunków w celu zrealizowania przedsięwzięcia w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) [dyrektywy OOŚ] leży »w interesie ochrony dzikiej fauny i flory oraz ochrony siedlisk przyrodniczych«, jeżeli pewną zidentyfikowaną ochronę pozwala zapewnić już samo odstępstwo, a nie środki łagodzące podjęte w celu zmniejszenia lub skompensowania szkody wywołanej działaniami, na które zezwolono w decyzji o przyznaniu odstępstwa?”.  W przedmiocie pytań prejudycjalnych  W przedmiocie pytań od pierwszego do trzeciego 25      Poprzez pierwsze trzy pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 11 dyrektywy OOŚ w związku z art. 9 konwencji z Aarhus i z art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przewidzianej w prawie państwa członkowskiego normie, w myśl której skarga o stwierdzenie nieważności zezwolenia na odstępstwo, które wydano na podstawie art. 16 dyrektywy siedliskowej i które jest elementem procesu udzielania zezwolenia na realizację przedsięwzięcia w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) dyrektywy OOŚ, powinna być wniesiona przez zainteresowaną społeczność w terminie trzech miesięcy od chwili, w której społeczność ta powzięła lub mogła była w racjonalny sposób powziąć wiedzę o takim odstępstwie. 26      W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że Trybunał orzekł, iż w szczególnym przypadku, gdy z jednej strony realizacja przedsięwzięcia, które podlega podwójnemu obowiązkowi przeprowadzenia oceny i wydania zezwolenia przewidzianego w art. 2 ust. 1 dyrektywy OOŚ, oznacza, że wykonawca występuje o odstępstwo od środków ochrony gatunków zwierząt i roślin przewidzianych w przepisach prawa krajowego zapewniających transpozycję art. 12 i 13 dyrektywy siedliskowej, oraz gdy z drugiej strony państwo członkowskie powierza uprawnienie do przyznania takiego odstępstwa innemu organowi niż ten, któremu powierza uprawnienie do wydania zezwolenia na to przedsięwzięcie, to ewentualne odstępstwo musi koniecznie zostać przyjęte przed udzieleniem zezwolenia na to przedsięwzięcie. W przeciwnym wypadku podstawa wydania tego zezwolenia byłaby bowiem niekompletna, a tym samym zezwolenie to nie spełniałoby mających zastosowanie wymogów (zob. podobnie wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Namur-Est Environnement, C‑463/20, EU:C:2022:121, pkt 52, 59). 27      Trybunał orzekł również, że częściowa ocena przeprowadzona w ten sposób przez organ inny niż ten, któremu dane państwo członkowskie powierza uprawnienie do udzielenia zezwolenia na to przedsięwzięcie i odstępstwo przyjęte przez ten organ nie mogą przesądzać, po pierwsze, o całościowej ocenie, którą organ właściwy do udzielenia zezwolenia na przedsięwzięcie powinien w każdym razie przeprowadzić, a po drugie, o treści decyzji wydanej po przeprowadzeniu tej całościowej oceny. Ta całościowa ocena może bowiem doprowadzić właściwy organ do uznania, że biorąc pod uwagę interakcje lub wzajemne powiązania między różnymi skutkami przedsięwzięcia dla środowiska naturalnego, skutki te należy oceniać w sposób bardziej lub mniej rygorystyczny, w zależności od przypadku, niż sposób, w jaki ten czy inny skutek, rozpatrywany odrębnie, został wstępnie oceniony (zob. podobnie wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Namur-Est Environnement, C‑463/20, EU:C:2022:121, pkt 61, 62). 28      W konsekwencji Trybunał orzekł, że decyzja wydana na podstawie art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej i zezwalająca wykonawcy na odstąpienie od przyjęcia środków mających zastosowanie w dziedzinie ochrony gatunków w celu zrealizowania przedsięwzięcia w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) dyrektywy OOŚ, jest elementem procesu udzielania zezwolenia na realizację tego przedsięwzięcia w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) tej dyrektywy, w sytuacji gdy z jednej strony realizacja rzeczonego przedsięwzięcia nie może mieć miejsca bez takiego odstępstwa na podstawie dyrektywy siedliskowej, a z drugiej strony organ właściwy do udzielenia zezwolenia na takie przedsięwzięcie zachowuje możliwość przeprowadzenia bardziej rygorystycznej oceny jego oddziaływania na środowisko niż ocena przedstawiona w owym odstępstwie (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Namur-Est Environnement, C‑463/20, EU:C:2022:121, pkt 66). 29      W drugiej kolejności należy zauważyć, że art. 11 ust. 1 dyrektywy OOŚ przewiduje, że państwa członkowskie zapewniają, zgodnie z odnośnym krajowym systemem prawnym, by członkowie zainteresowanej społeczności mieli dostęp do procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem ustanowionym ustawą, by zakwestionować materialną lub proceduralną legalność decyzji, działań lub zaniechań, z zastrzeżeniem przepisów tej dyrektywy dotyczących udziału społeczeństwa. Artykuł 11 ust. 5 tej dyrektywy stanowi ponadto, że w celu zwiększenia skuteczności przepisów tego artykułu państwa członkowskie zapewniają, by praktyczne informacje dotyczące dostępu do administracyjnych i sądowych procedur odwoławczych były podawane do wiadomości społeczeństwa. 30      I tak z jednej strony w tym art. 11 ust. 1 i 5 wdrożono – w konkretnym kontekście dyrektywy OOŚ – art. 9 ust. 2 i 5 konwencji z Aarhus. Konwencja ta, której postanowienia stanowią integralną część porządku prawnego Unii (wyrok z dnia 8 marca 2011 r., Lesoochranárske zoskupenie, C‑240/09, EU:C:2011:125, pkt 30), przewiduje w art. 9 ust. 2 i 5, że każda ze stron tej konwencji zapewnia w szczególności, po pierwsze, by członkowie zainteresowanej społeczności mający wystarczający interes mieli dostęp do procedury odwoławczej przed sądem dla kwestionowania legalności każdej decyzji w sprawach regulowanych postanowieniami art. 6 tej konwencji oraz, po drugie, dla wsparcia realizacji postanowień tego art. 9, by społeczeństwo było informowane o dostępie do administracyjnych lub sądowych środków odwoławczych. 31      Ponadto, biorąc pod uwagę jego treść, art. 11 ust. 1 dyrektywy OOŚ konkretyzuje także ciążący na państwach członkowskich obowiązek zapewnienia skutecznej ochrony sądowej uprawnień przyznanych w prawie Unii, o której mowa w art. 47 Karty. 32      Z drugiej strony, mimo że dyrektywa siedliskowa nie zawiera przepisu równoważnego z art. 11 dyrektywy OOŚ doprecyzowującego szczegółowe przepisy proceduralne dotyczące środków odwoławczych od decyzji o przyznaniu odstępstwa, należy przypomnieć, że w sytuacji gdy chodzi o gatunek chroniony przez dyrektywę siedliskową, sąd krajowy, w celu zapewnienia w zakresie objętym przepisami prawa Unii w dziedzinie ochrony środowiska skutecznej ochrony sądowej zagwarantowanej w art. 47 Karty, powinien dokonać wykładni swojego prawa krajowego, która w możliwie najszerszym zakresie będzie zgodna z celami określonymi w art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus, zgodnie z którym każda ze stron tej konwencji zapewnia, aby członkowie społeczeństwa spełniający wymagania określone w prawie krajowym, o ile takie istnieją, mieli dostęp do administracyjnej lub sądowej procedury umożliwiającej kwestionowanie działań lub zaniechań osób prywatnych lub władz publicznych naruszających przepisy jej prawa krajowego w dziedzinie środowiska [zob. podobnie wyroki: z dnia 8 marca 2011 r., Lesoochranárske zoskupenie, C‑240/09, EU:C:2011:125, pkt 50; z dnia 8 listopada 2022 r. Deutsche Umwelthilfe (Homologacja pojazdów silnikowych), C‑873/19, EU:C:2022:857, pkt 66]. 33      Z powyższego wynika, że w szczególnym przypadku, o którym mowa w pkt 26–28 niniejszego wyroku, od decyzji o przyznaniu odstępstwa wydanej na podstawie art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej i od decyzji w sprawie wydania zezwolenia na inwestycję w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) dyrektywy OOŚ powinien przysługiwać środek prawny, w przypadku pierwszej z tych decyzji – zgodnie z art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus, a w przypadku drugiej – na podstawie art. 11 ust. 1 dyrektywy OOŚ. 34      Ów obowiązek zapewnienia możliwości wniesienia środka prawnego od tych decyzji nie oznacza jednak, że ów środek prawny powinien zostać wniesiony od tych decyzji łącznie ani że powinien zostać wniesiony odrębnie od każdej z nich. 35      W trzeciej kolejności należy zauważyć, że ani w dyrektywie OOŚ, ani w innych przepisach prawa Unii nie sprecyzowano zasad wykonywania prawa do wnoszenia środka prawnego od decyzji o przyznaniu odstępstwa wydanej na podstawie art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej lub od decyzji o udzieleniu zezwolenia na inwestycję w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) dyrektywy OOŚ. W szczególności w prawie Unii nie określono ani terminu do wniesienia skargi, ani początku biegu takiego terminu. 36      W konsekwencji w szczególnym przypadku, o którym mowa w pkt 26–28 niniejszego wyroku, prawo Unii nie wprowadza wymogu, by decyzje te traktować do celów korzystania z prawa do wniesienia od nich środka prawnego jak jedną decyzję z jednym terminem do wniesienia skargi. 37      Podobnie prawo to nie wprowadza wymogu, że w przypadku gdy odstępstwo zostało przyznane na podstawie art. 16 dyrektywy siedliskowej, które to odstępstwo jest elementem procesu udzielania zezwolenia na realizację przedsięwzięcia w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) dyrektywy OOŚ, termin do wniesienia skargi może rozpocząć się dopiero w dniu wydania lub publikacji takiego zezwolenia. 38      Jednakże z utrwalonego orzecznictwa wynika, że w braku uregulowań Unii w danej dziedzinie do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wyznaczenie właściwych sądów oraz ustanowienie szczegółowych przepisów proceduralnych regulujących środki zaskarżenia mające na celu zapewnienie ochrony praw jednostek wynikających z prawa Unii w taki sposób, aby z jednej strony przepisy te nie były mniej korzystne niż przepisy dotyczące podobnych środków w prawie krajowym (zasada równoważności), a z drugiej strony aby nie czyniły one wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) (wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Eco Advocacy, C‑721/21, EU:C:2023:477, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo). 39      Co się tyczy w pierwszej kolejności zasady skuteczności, termin trzech miesięcy na wniesienie środka prawnego od dnia wydania decyzji o przyznaniu odstępstwa na podstawie art. 16 dyrektywy siedliskowej lub, w danym wypadku, od chwili, w której strona skarżąca powzięła lub powinna była w racjonalny sposób powziąć wiedzę o tym wydaniu, nie wydaje się uniemożliwiać w praktyce lub nadmiernie utrudniać korzystania z praw przyznanych w prawie Unii. 40      Po pierwsze okoliczność, że bieg takiego terminu do wniesienia skargi rozpoczyna się bowiem co do zasady przed zakończeniem postępowania w sprawie udzielenia zezwolenia na inwestycję, określonym w art. 1 ust. 2 lit. c) dyrektywy OOŚ, nie wydaje się móc pozbawić skuteczności środków prawnych, które mogą być w ten sposób wniesione. 41      Z jednej strony okoliczność ta nie stoi na przeszkodzie temu, by zgodność decyzji o przyznaniu odstępstwa wydanej na podstawie art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej w świetle wszystkich wymogów, którym podlega zgodnie z tym przepisem jej wydanie, mogła zostać zakwestionowana przez zainteresowaną społeczność i poddana kontroli przez właściwy sąd. 42      Z drugiej strony, o ile prawdą jest, że konsekwencją rzeczonej okoliczności jest to, iż takie odstępstwo uzyskuje przymiot ostatecznego po upływie terminu do wniesienia skargi, o tyle ta okoliczność nie stoi jednak na przeszkodzie temu, by zezwolenie na przedsięwzięcie w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) dyrektywy OOŚ mogło zostać zakwestionowane przez zainteresowaną społeczność i poddane kontroli przez sąd w sposób skuteczny, w szczególności w odniesieniu do interakcji mogącej istnieć między różnymi skutkami przedsięwzięcia dla środowiska, o której mowa w pkt 27 niniejszego wyroku. 43      Co prawda zakwestionowanie w sposób odrębny decyzji o przyznaniu odstępstwa przed zakończeniem postępowania w sprawie udzielenia zezwolenia na inwestycję może sprawić, że będzie konieczna pewna koordynacja między właściwymi organami administracyjnymi i sądowymi w celu zapewnienia z jednej strony odpowiedniego uwzględnienia przez organ, któremu powierzono uprawnienie do udzielenia zezwolenia na przedsięwzięcie w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) dyrektywy OOŚ, częściowych ocen, które były już przedmiotem zaskarżenia w postępowaniu sądowym i z drugiej strony, sądowej kontroli decyzji o udzieleniu zezwolenia na inwestycję w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) tej dyrektywy. Okoliczność ta nie może jednak sama w sobie przesądzać o naruszeniu zasady skuteczności, ponieważ na podstawie mającego zastosowanie ustawodawstwa krajowego zarówno zgodność decyzji o przyznaniu odstępstwa na podstawie art. 16 dyrektywy siedliskowej, jak i zgodność decyzji o udzieleniu zezwolenia na inwestycję w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) dyrektywy OOŚ w świetle całości przepisów prawa Unii mogą zostać zakwestionowane przez zainteresowaną społeczność i poddane kontroli właściwego sądu, z uwzględnieniem art. 47 Karty. 44      Po drugie, należy przypomnieć, że Trybunał uznał za zgodne z zasadą skuteczności ustalenie pod rygorem przedawnienia rozsądnych terminów wniesienia środka prawnego w interesie pewności prawa, która chroni jednocześnie zainteresowanego i daną administrację, nawet jeżeli z istoty rzeczy upływ tych terminów powoduje odrzucenie wniesionego środka prawnego w całości lub w części (wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Flausch i in., C‑280/18, EU:C:2019:928, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo). 45      Tymczasem poza tym, że termin trzech miesięcy do wniesienia skargi od chwili, w której dana osoba powzięła lub powinna była w racjonalny sposób powziąć wiedzę o danym akcie, wydaje się wystarczający, aby umożliwić tej osobie przygotowanie swej skargi, Trybunał nie uważa, by wyznaczenia terminów do wniesienia skargi, które rozpoczynają bieg dopiero w dniu, w którym dana osoba powzięła wiedzę o wydaniu rozpatrywanej decyzji lub przynajmniej mogła była w racjonalny sposób powziąć o nim wiedzę, stanowiło nadmierne utrudnienie (zob. podobnie wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Flausch i in., C‑280/18, EU:C:2019:928, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo). 46      Jednakże, by ten termin do wniesienia skargi rozpoczął bieg, istotne jest by to powzięcie wiadomości, a nawet ta możliwość uzyskania wiedzy, dotyczyło nie tylko sentencji, lecz również uzasadnienia danej decyzji. Takie powzięcie wiadomości stanowi bowiem również warunek dla zapewnienia skuteczności prawa do wniesienia skargi. 47      Ponadto w celu zapewnienia poszanowania zasady skuteczności istotne jest również, by w szczególnym przypadku, o którym mowa w pkt 26–28 niniejszego wyroku, skarżący w postępowaniu głównym mogli w racjonalny sposób przewidzieć środki odwoławcze i obowiązujące w odniesieniu do nich terminy. 48      W tym względzie w zakresie, w jakim art. 9 ust. 5 konwencji z Aarhus przewiduje, że dla większej skuteczności tego art. 9, który obejmuje ust. 3, każda ze stron tej konwencji zapewnia informowanie społeczeństwa o dostępie do administracyjnych lub sądowych środków odwoławczych, przy czym wymóg ten poza tym wdrożono w konkretnym kontekście dyrektywy OOŚ w art. 11 ust 5 tej dyrektywy, należy zauważyć, że w szczególności w przypadku, o którym mowa w pkt 26–28 niniejszego wyroku, informacja ta powinna dokładnie wskazywać, że zaskarżenie decyzji o przyznaniu odstępstwa na podstawie art. 16 dyrektywy siedliskowej powinno zostać dokonane w terminie trzech miesięcy od dnia, w którym skarżący mógł w racjonalny sposób powziąć wiedzę o wydaniu tej decyzji. 49      Jednakże brak publicznego udostępnienia takiej informacji nie wystarcza sam w sobie, by dojść do wniosku, że zasada skuteczności została naruszona. Jak wynika bowiem z brzmienia art. 9 ust. 5 konwencji z Aarhus, co potwierdza zresztą brzmienie art. 11 ust. 5 dyrektywy OOŚ, udostępnienie tej informacji ma na celu jedynie zwiększenie skuteczności postanowień owego art. 9. 50      W niniejszej sprawie bezsporne jest, że termin trzech miesięcy do wniesienia skargi od chwili, w której skarżący mógł w racjonalny sposób powziąć wiedzę o wydaniu wspomnianej decyzji, odpowiada terminowi do wniesienia skargi, o którym mowa w RSC, czyli akcie ustawodawczym, którego publikacja gwarantuje, że społeczeństwo mogło powziąć wiedzę o tym terminie. 51      Jednakże, ponieważ w szczególnym przypadku, o którym mowa w pkt 26–28 niniejszego wyroku państwa członkowskie mogą ustalić, że środki prawne od decyzji o przyznaniu odstępstwa wydanej na podstawie art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej powinny być wnoszone w terminie trzech miesięcy od dnia jej wydania lub że powinny być wnoszone od dnia wydania decyzji o udzieleniu zezwolenia na inwestycję w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. c) dyrektywy OOŚ, do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy w świetle wszystkich okoliczności danego przypadku skarżący w postępowaniu głównym byli w stanie w sposób racjonalny dowiedzieć się, przynajmniej w chwili, w której mogli powziąć wiedzę o decyzji o przyznaniu odstępstwa wydanej na podstawie art. 16 ust. 1 dyrektywy siedliskowej, że mogli zaskarżyć tę decyzję w terminie trzech miesięcy od dnia jej wydania lub od chwili, w której powzięli wiedzę o jej wydaniu. 52      W drugiej kolejności w odniesieniu do zasady równoważności z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wynika, by w prawie irlandzkim istniał przepis, który przewiduje termin bardziej korzystny niż termin określony w art. 84 ust. 21 RSC. 53      Mając na względzie całość powyższych rozważań, odpowiedź na pytania od pierwszego do trzeciego winna brzmieć: art. 11 dyrektywy OOŚ w związku z art. 9 konwencji z Aarhus i z art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przewidzianej w prawie państwa członkowskiego normie, w myśl której skarga o stwierdzenie nieważności zezwolenia na odstępstwo, które wydano na podstawie art. 16 dyrektywy siedliskowej i które jest elementem procesu udzielania zezwolenia na realizację przedsięwzięcia w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) dyrektywy OOŚ, powinna być wniesiona przez zainteresowaną społeczność w terminie trzech miesięcy od chwili, w której społeczność ta powzięła lub mogła była w racjonalny sposób powziąć wiedzę o takim odstępstwie, o ile taka norma prawna nie jest mniej korzystna niż normy dotyczące podobnych środków prawnych w prawie krajowym (zasada równoważności) i nie czyni ona wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności).  W przedmiocie pytań czwartego i piątego 54      Z uwagi na odpowiedź udzieloną na trzy pierwsze pytania nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytania czwarte i piąte.  W przedmiocie kosztów 55      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi. Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje: Artykuł 11 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko, zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/52/UE z dnia 16 kwietnia 2014 r., w związku z art. 9 Konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do [wymiaru] sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, podpisanej w Aarhus w dniu 25 czerwca 1998 r. i zatwierdzonej w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2005/370/WE z dnia 17 lutego 2005 r., i w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, należy interpretować w ten sposób, że: nie stoi on na przeszkodzie przewidzianej w prawie państwa członkowskiego normie, w myśl której skarga o stwierdzenie nieważności zezwolenia na odstępstwo, które wydano na podstawie art. 16 dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, i które jest elementem procesu udzielania zezwolenia na realizację przedsięwzięcia w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2011/92, zmienionej dyrektywą 2014/52, powinna być wniesiona przez zainteresowaną społeczność w terminie trzech miesięcy od chwili, w której społeczność ta powzięła lub mogła była w racjonalny sposób powziąć wiedzę o takim odstępstwie, o ile taka norma prawna nie jest mniej korzystna niż normy dotyczące podobnych środków prawnych w prawie krajowym (zasada równoważności) i nie czyni ona wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności). Podpisy *      Język postępowania: angielski.