C-581/23

WYROK TRYBUNAŁU (druga izba) z dnia 8 maja 2025 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Porozumienia wertykalne – Artykuł 101 ust. 3 TFUE – Rozporządzenie (UE) nr 330/2010 – Wyłączenie grupowe – Artykuł 4 lit. b) ppkt (i) – Najpoważniejsze ograniczenia powodujące możliwość wycofania tego wyłączenia – Wyjątek – Umowy w sprawie dystrybucji wyłącznej – Ograniczenia dotyczące aktywnej sprzedaży na terytorium wyłącznym – Pojęcie „porozumienia” – Zgodna wola dostawcy i nabywców – Dowód – Terytorium wyłączne przydzielone jednemu z nabywców – Brak na tym terytorium aktywnej sprzedaży ze strony innych nabywców W sprawie C‑581/23 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez hof van beroep te Antwerpen (sąd apelacyjny w Antwerpii, Belgia) postanowieniem z dnia 13 września 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 21 września 2023 r., w postępowaniu: Beevers Kaas BV przeciwko Albert Heijn België NV, Koninklijke Ahold Delhaize NV, Albert Heijn BV, Ahold België BV, przy udziale: B. A. Coöperatieve Zuivelonderneming Cono, TRYBUNAŁ (druga izba), w składzie: K. Jürimäe (sprawozdawczyni), prezeska izby, K. Lenaerts, prezes Trybunału, pełniący obowiązki sędziego drugiej izby, M. Gavalec, Z. Csehi i F. Schalin, sędziowie, rzecznik generalny: L. Medina, sekretarz: A. Lamote, administratorka, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 16 października 2024 r., rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Beevers Kaas BV – J. Janssen oraz F. Petillion, advocaten, – w imieniu Albert Heijn België NV, Koninklijke Ahold Delhaize NV, Albert Heijn BV oraz Ahold België BV – H. Burez oraz M. Varga, advocaten, – w imieniu B. A. Coöperatieve Zuivelonderneming Cono – L. Bersou, J.‑P. Fierens i P. Goffinet, avocats, oraz L. Goddeau, advocaat, – w imieniu rządu belgijskiego – A. De Brouwer, C. Jacob, C. Pochet oraz M. Van Regemorter, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – P. Berghe, N. Cambien oraz D. Viros, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzeczniczki generalnej na posiedzeniu w dniu 9 stycznia 2025 r., wydaje następujący Wyrok Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 4 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia Komisji (UE) nr 330/2010 z dnia 20 kwietnia 2010 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 [TFUE] do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz.U. 2010, L 102, s. 1). Wniosek ten został złożony w ramach sporu, jaki zaistniał pomiędzy Beevers Kaas BV a Albert Heijn België NV, Koninklijke Ahold Delhaize NV, Albert Heijn BV i Ahold België BV (zwanymi dalej łącznie „spółkami Albert Heijn”) w przedmiocie naruszenia przez te spółki porozumienia w sprawie dystrybucji wyłącznej zawartego między Beevers Kaas a B. A. Coöperatieve Zuivelonderneming Cono (zwaną dalej „Cono”) odnośnie do dystrybucji sera Beemster w Belgii i Luksemburgu (zwanego dalej „będącym przedmiotem postępowania głównego porozumieniem w sprawie dystrybucji wyłącznej”). Ramy prawne Prawo Unii Rozporządzenie nr 330/2010, które sąd odsyłający uważa za mające zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, zastąpiło, ze skutkiem od dnia 1 czerwca 2010 r., rozporządzenie Komisji (WE) nr 2790/1999 z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 [WE] do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz.U. 1999, L 336, s. 21). Zgodnie z art. 10 akapit drugi rozporządzenia nr 330/2010 utraciło ono moc z dniem 31 maja 2022 r. Zgodnie z art. 11 rozporządzenia Komisji (UE) 2022/720 z dnia 10 maja 2022 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 [TFUE] do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz.U. 2022, L 134, s. 4) rozporządzenie to weszło w życie w dniu 1 czerwca 2022 r. i wygasa w dniu 31 maja 2034 r. Rozporządzenie nr 330/2010 Artykuł 2 rozporządzenia nr 330/2010, zatytułowany „Wyłączenie”, przewidywał w ust. 1: „Zgodnie z art. 101 ust. 3 [TFUE] oraz z zastrzeżeniem przepisów niniejszego rozporządzenia niniejszym uznaje się, że art. 101 ust. 1 [TFUE] nie ma zastosowania do porozumień wertykalnych. Niniejsze wyłączenie stosuje się w zakresie, w jakim takie porozumienia zawierają ograniczenia wertykalne”. Artykuł 4 tego rozporządzenia, zatytułowany „Ograniczenia powodujące wycofanie przywileju [możliwości] wyłączenia grupowego – najpoważniejsze ograniczenia”, stanowił: „Wyłączenie przewidziane w art. 2 nie ma zastosowania do porozumień wertykalnych, które bezpośrednio lub pośrednio, oddzielnie lub w połączeniu z innymi czynnikami pod kontrolą stron, mają na celu: […] b) ograniczenie terytorium lub kręgu klientów, na którym lub którym nabywca – bez uszczerbku dla ograniczenia dotyczącego jego miejsca prowadzenia działalności – może sprzedawać towary lub usługi objęte porozumieniem, z wyjątkiem: i) ograniczenia aktywnej sprzedaży skierowanej do określonego obszaru lub określonej grupy klientów zastrzeżonych na wyłączność dla dostawcy lub przydzielonych przez dostawcę innemu nabywcy, jeżeli ograniczenie to nie utrudnia klientom nabywcy sprzedaży towarów objętych porozumieniem, […]”. Wytyczne z 2010 r. Wytyczne w sprawie ograniczeń wertykalnych (Dz.U. 2010, C 130, s. 1, zwane dalej „wytycznymi z 2010 r.”) zostały opublikowane przez Komisję Europejską wraz z przyjęciem rozporządzenia nr 330/2010. Zgodnie z pkt 25 wytycznych z 2010 r.: „Definicja porozumienia wertykalnego, o której mowa w pkt 24, zawiera cztery główne elementy: a) rozporządzenie w sprawie wyłączeń grupowych ma zastosowanie do porozumień oraz praktyk uzgodnionych. Rozporządzenie w sprawie wyłączeń grupowych nie ma zastosowania do jednostronnych praktyk zainteresowanych przedsiębiorstw. Takie praktyki jednostronne mogą wchodzić w zakres stosowania art. 102 [TFUE], który zakazuje nadużywania pozycji dominującej. Aby zaistniało porozumienie w rozumieniu art. 101 [TFUE], wystarczy, że strony wyraziły wspólną intencję zachowywania się na rynku w określony sposób. Forma, w jakiej intencja ta zostaje wyrażona, jest nieistotna, pod warunkiem że wiernie wyraża intencje stron. Jeśli nie istnieje wyraźne porozumienie wyrażające zgodną wolę, Komisja będzie musiała udowodnić, że jednostronna polityka jednej strony uzyskuje zgodę drugiej strony. W przypadku porozumień wertykalnych istnieją dwa sposoby ustalenia zgody na określoną politykę jednostronną. Po pierwsze, zgodę można wywnioskować na podstawie uprawnień przyznanych stronom w zawartym wcześniej porozumieniu o charakterze ogólnym. Jeżeli postanowienia zawarte w sporządzonym wcześniej porozumieniu przewidują, że strona przyjmie później konkretną jednostronną politykę, która będzie wiążąca wobec drugiej strony, lub ją do tego upoważniają, na podstawie takiego rozwiązania można przyjąć zaistnienie zgody drugiej strony […]. Po drugie, jeżeli nie istnieje taka wyraźna zgoda, Komisja może wykazać istnienie milczącej zgody. W tym celu konieczne jest wykazanie najpierw, że jedna strona wymaga wyraźnie lub domyślnie współpracy od drugiej strony w celu wdrożenia jednostronnej polityki, a następnie że druga strona poddaje się temu wymaganiu, wprowadzając jednostronną politykę w życie […]. Na przykład jeżeli po ogłoszeniu przez dostawcę jednostronnej redukcji dostaw w celu zapobieżenia handlowi równoległemu dystrybutorzy natychmiast zmniejszają swoje zamówienia i przestają uczestniczyć w handlu równoległym, wówczas dystrybutorzy ci wyrażają milczącą zgodę na jednostronną politykę dostawcy. Nie można tego jednak stwierdzić, jeżeli dystrybutorzy w dalszym ciągu uczestniczą w handlu równoległym lub starają się znaleźć nowe sposoby uczestniczenia w handlu równoległym. Podobnie w przypadku porozumień wertykalnych milczącą zgodę można wywnioskować na podstawie stopnia przymusu zastosowanego przez jedną stronę w celu narzucenia swojej jednostronnej polityki drugiej stronie lub drugim stronom porozumienia w powiązaniu z liczbą dystrybutorów, którzy rzeczywiście realizują w praktyce jednostronną politykę dostawcy. Na przykład system monitorowania i kar, wprowadzony przez dostawcę w celu karania dystrybutorów, którzy nie przestrzegają jego jednostronnej polityki, wskazuje na milczącą zgodę na jednostronną politykę dostawcy, jeżeli system ten umożliwia dostawcy praktyczne wdrożenie takiej polityki. Opisane w niniejszej literze dwa sposoby ustalania istnienia zgody mogą być stosowane łącznie; […]”. Punkt 51 wytycznych z 2010 r. stanowi: „W art. 4 lit. b) rozporządzenia [nr 330/2010] przewidziano cztery wyjątki od najpoważniejszego ograniczenia konkurencji. Pierwszy wyjątek przewidziany w art. 4 lit. b) ppkt (i) pozwala dostawcy na ograniczenie aktywnej sprzedaży przez nabywcę będącego stroną porozumienia, prowadzonej na określonym obszarze lub wobec określonej grupy klientów, które zostały przydzielone na zasadzie wyłączności innemu nabywcy lub które dostawca zarezerwował dla siebie. Wyłączny przydział terytorium lub grupy klientów ma miejsce, gdy dostawca zgadza się na sprzedaż swoich produktów wyłącznie jednemu dystrybutorowi w celu dystrybucji na określonym terytorium lub określonej grupie klientów, a wyłączny dystrybutor jest chroniony przed aktywną sprzedażą na jego terytorium lub jego grupie klientów ze strony wszystkich innych nabywców tego dostawcy na obszarze Unii [Europejskiej], niezależnie od sprzedaży przez tego dostawcę. Dostawca ma prawo łączyć przydział terytorium wyłącznego i wyłącznej grupy klientów na przykład poprzez wyznaczenie wyłącznego dystrybutora dla określonej grupy klientów na określonym terytorium. Taka ochrona przydzielonych na wyłączność terytoriów lub grup klientów musi jednak umożliwiać sprzedaż bierną na tych terytoriach lub tym grupom klientów. Do celów stosowania art. 4 lit. b) rozporządzenia [nr 330/2010] Komisja przyjmuje następującą interpretację sprzedaży »aktywnej« i »biernej«: – sprzedaż »aktywna« oznacza nawiązywanie kontaktów z poszczególnymi klientami poprzez – na przykład – bezpośrednie listy, w tym wysyłanie niezamawianych wiadomości poczty elektronicznej, lub wizyty lub aktywne kontakty z konkretną grupą klientów lub klientami na konkretnym terytorium za pośrednictwem reklam w mediach, w Internecie lub innych promocji specjalnie ukierunkowanych na tę grupę klientów lub na klientów na tym terenie. Reklama lub promocja, która jest atrakcyjna dla nabywcy wyłącznie wtedy, gdy trafi ona (również) do konkretnej grupy klientów lub klientów na konkretnym terytorium, jest uznawana za sprzedaż aktywną na rzecz tej grupy klientów lub klientów na tym terytorium; […]”. Prawo belgijskie Artykuł VI.104 Wetboek van economisch recht (kodeksu prawa gospodarczego, zwanego dalej „WER”) stanowi: „Zakazane są wszelkie działania sprzeczne z uczciwymi praktykami rynkowymi, poprzez które przedsiębiorstwo niekorzystnie wpływa lub może niekorzystnie wpływać na interesy zawodowe jednego lub większej liczby przedsiębiorstw”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne Beevers Kaas jest wyłącznym dystrybutorem w Belgii sera Beemster, który spółka ta kupuje od jego producenta, Cono, który z kolei ma siedzibę w Niderlandach. W dniu 1 stycznia 1993 r. Cono i Beevers Kaas zawarły będące przedmiotem postępowania głównego porozumienie w sprawie dystrybucji wyłącznej. Spółki Albert Heijn to podmioty prowadzące działalność w sektorze supermarketów na terenie Belgii i Niderlandów. Są one nabywcami serów Beemster produkowanych przez Cono z przeznaczeniem na rynki poza Belgią i Luksemburgiem. Beevers Kaas zarzuca spółkom Albert Heijn, że brały udział jako podmioty trzecie w naruszeniu będącego przedmiotem postępowania głównego porozumienia w sprawie dystrybucji wyłącznej, co jej zdaniem stanowi naruszenie art. VI.104 kodeksu prawa gospodarczego. Naruszenie to wynika jej zdaniem z działalności w zakresie odsprzedaży, którą spółki te prowadziły na terytorium belgijskim, mimo że wiedziały one, iż Cono i Beevers Kaas były związane porozumieniem w sprawie dystrybucji wyłącznej. Zdaniem spółek Albert Heijn Beevers Kaas i Cono dążą do nałożenia na nie zakazu odsprzedaży, co jest zabronione. Uważają one, że będące przedmiotem postępowania głównego porozumienie w sprawie dystrybucji wyłącznej, ze względu na to, iż nie nakłada na Cono obowiązku ochrony Beevers Kaas przed sprzedażą aktywną przez innych dystrybutorów, nie spełnia rygorystycznych warunków prawa konkurencji, które uzasadniałyby zakaz odsprzedaży. Wyrokiem z dnia 9 lipca 2021 r. prezes ondernemingsrechtbank Antwerpen (sądu gospodarczego w Antwerpii, Belgia) oddalił jako bezzasadną skargę wniesioną przez Beevers Kaas na tej podstawie, że „z żadnego przepisu umownego ani ustawodawczego nie wynika, że przedsiębiorstwom zabrania się uzyskiwania dostaw bezpośrednio w Niderlandach od Cono i [ich] dystrybucji w Belgii”. W szczególności w wyroku tym stwierdzono, że w będącym przedmiotem postępowania głównego porozumieniu w sprawie dystrybucji wyłącznej przewidziano jedynie, iż spółka Cono nie może sama sprzedawać sera dystrybutorom belgijskim. Przyjęcie interpretacji bronionej przez Beevers Kaas oznaczałaby, że wszystkie przedsiębiorstwa, niezależnie od tego, gdzie znajduje się ich siedziba, muszą przestrzegać tego postanowienia i powstrzymywać się od sprzedaży w Belgii sera produkowanego przez Cono. Podobnie Beevers Kaas nie korzysta z żadnej ochrony umownej na swoim wyłącznym terytorium w Belgii przed aktywną sprzedażą ze strony innych nabywców, którzy zaopatrują się u Cono. Beevers Kaas wniosła od tego wyroku apelację do hof van beroep te Antwerpen (sądu apelacyjnego w Antwerpii, Belgia), który jest sądem odsyłającym. Przed tym sądem strony spierają się co do tego, czy będące przedmiotem postępowania głównego porozumienie w sprawie dystrybucji wyłącznej jest zgodne z prawem konkurencji, a w szczególności z warunkami przewidzianymi w art. 4 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 330/2010. Spór ten dotyczy warunku zwanego „nałożeniem obowiązku równoległego”, zgodnie z którym dostawca chroni wyłącznego dystrybutora przed aktywną sprzedażą dokonywaną przez wszystkich innych nabywców tego dostawcy na przyznanym temu dystrybutorowi terytorium wyłącznym. Zdaniem tego sądu to do Beevers Kaas należy wykazanie, że ochrona przed sprzedażą aktywną, jakiej ma jej udzielać Cono, jest objęta wyjątkiem przewidzianym w art. 4 lit. b) ppkt (i). W wyroku wstępnym z dnia 27 kwietnia 2022 r. sąd odsyłający orzekł, że Beevers Kaas wykazała, iż spółki Albert Heijn wyraziły, przynajmniej w sposób dorozumiany, wolę akceptacji zakazu sprzedaży aktywnej. Jednakże zdaniem tego sądu Beevers Kaas powinna również wykazać, że wszyscy inni zaopatrywani przez Cono odsprzedawcy zaakceptowali ten zakaz. Sąd odsyłający zgadza się z uwagą belgijskiego organu ochrony konkurencji, do którego ąd ten, wydając wyrok wstępny, zwrócił się o interwencję w charakterze amicus curiae i który to organ uważa, że warunek nałożenia obowiązku równoległego należy interpretować w świetle pojęcia „porozumienia” w rozumieniu art. 101 TFUE. W tym względzie wspomniany sąd zauważa, że w rozporządzeniu nr 330/2010 i wytycznych z 2010 r. nie sprecyzowano sposobu, w jaki dostawca powinien chronić swoich wyłącznych dystrybutorów przed aktywną sprzedażą dokonywaną przez innych nabywców zaopatrywanych przez tego dostawcę na przydzielonym tym dystrybutorom terytorium wyłącznym. W szczególności w tym rozporządzeniu i w tych wytycznych nie wskazano, w jaki sposób dostawca ten powinien poinformować swoich pozostałych nabywców o zakazie aktywnej sprzedaży ani w jaki sposób nabywcy ci mieliby zaakceptować taki zakaz. W niniejszej sprawie nie ma dowodów na wyraźną akceptację zakazu aktywnej sprzedaży przez wszystkich pozostałych odsprzedawców produktów Cono. Belgijski organ ochrony konkurencji uważa, że sąd odsyłający mógłby oprzeć wniosek o milczącym uznaniu tego zakazu w oparciu o sam tylko fakt, iż obecnie żaden z tych nabywców nie sprzedaje w Belgii produktów nabywanych od Cono. Beevers Kaas podziela ten punkt widzenia i uważa, że w związku z tym w wystarczający sposób wykazała, iż ci odsprzedawcy zaakceptowali wspomniany zakaz. Natomiast spółki Albert Heijn uważają, że przyjęcie takiej wykładni uchybia spoczywającemu na Beevers Kaas ciężarowi dowodu. Uważają one, że aby uznać, iż miało miejsce milczące uznanie, Beevers Kaas musi wykazać, że strategia Cono, zgodnie z którą ser Beemster zakupiony w Niderlandach nie może być aktywnie sprzedawany w Belgii, była podana do wiadomości wszystkich odsprzedawców w dniu przyznania wyłączności, a następnie każdemu nowo wyznaczonemu odsprzedawcy, oraz że każdy z nich był zobowiązany do zastosowania się do niej. W tych okolicznościach hof van beroep te Antwerpen (sąd apelacyjny w Antwerpii) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: 1. Czy warunek równoległego nałożenia w rozumieniu art. 4 lit. b) ppkt (i) [rozporządzenia nr 330/2010] można uznać za spełniony oraz czy dostawca, który spełnia pozostałe warunki [tego rozporządzenia], może w sposób zgodny z prawem zakazać swojemu nabywcy prowadzenia aktywnej sprzedaży na terytorium, które przyznał innemu nabywcy na zasadzie wyłączności, jedynie w oparciu o stwierdzenie, że inni nabywcy nie prowadzą aktywnej sprzedaży na tym terytorium? Innymi słowy: czy istnienie porozumienia w sprawie zakazu aktywnej sprzedaży pomiędzy pozostałymi nabywcami a dostawcą można w wystarczającym stopniu udowodnić wyłącznie w oparciu o stwierdzenie, że ci pozostali nabywcy nie prowadzą aktywnej sprzedaży na terytorium przyznanym jednemu nabywcy na zasadzie wyłączności? 2. Czy warunek równoległego nałożenia można uznać za spełniony w rozumieniu art. 4 lit. b) ppkt (i) [rozporządzenia nr 330/2010] oraz czy dostawca, który spełnia pozostałe warunki [tego rozporządzenia], może w sposób zgodny z prawem zakazać swojemu nabywcy prowadzenia aktywnej sprzedaży na terytorium, które przyznał innemu nabywcy na zasadzie wyłączności, wówczas, gdy dostawca uzyska zaledwie akceptację ze strony pozostałych nabywców, jeżeli i dopiero wtedy, gdy zaczynają oni prowadzić aktywną sprzedaż na terytorium tak przydzielonym innemu nabywcy na zasadzie wyłączności? Czy przeciwnie – wymaga się, by tego rodzaju akceptację uzyskać od każdego z nabywców dostawcy, niezależnie od tego, czy dany nabywca zaczyna prowadzić aktywną sprzedaż na terytorium przydzielonym innemu nabywcy na zasadzie wyłączności?”. W przedmiocie wniosku o otwarcie na nowo ustnego etapu postępowania Pismami złożonymi w sekretariacie Trybunału w dniach, odpowiednio, 11 i 28 lutego 2025 r. Beevers Kaas i Cono zwróciły się o zarządzenie otwarcia na nowo ustnego etapu postępowania w zastosowaniu art. 83 regulaminu postępowania przed Trybunałem. Na poparcie swoich wniosków podnoszą one, że w swojej opinii rzecznik generalna, po pierwsze, udzieliła odpowiedzi na pytanie odmienne od tego zadanego przez sąd odsyłający jako drugie z pytań prejudycjalnych, i po drugie, w celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie drugie w przeformułowanym brzmieniu, oparła się na błędnych okolicznościach faktycznych i prawnych. W tych okolicznościach konieczne jest, aby strony w postępowaniu głównym lub inne podmioty określone w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej mogły przedstawić swoje stanowisko w przedmiocie tych okoliczności w celu ochrony ich praw procesowych i uniknięcia sytuacji, w której Trybunał udzieli odpowiedzi na pytanie, które nie jest niezbędne do rozstrzygnięcia sporu zawisłego w postępowaniu głównym. Zgodnie z art. 83 regulaminu postępowania Trybunał może w każdej chwili, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, postanowić o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo, w szczególności jeśli uzna, że okoliczności zawisłej przed nim sprawy nie są wystarczająco wyjaśnione, lub jeśli po zakończeniu tego etapu postępowania strona wskazała nową okoliczność faktyczną mogącą mieć decydujący wpływ na orzeczenie Trybunału, lub też jeśli sprawa ma zostać rozstrzygnięta na podstawie argumentu, który nie był przedmiotem dyskusji między stronami lub zainteresowanymi, o których mowa w art. 23 Statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W tym względzie należy jednak zauważyć, że treść opinii rzecznika generalnego jako taka nie może stanowić nowej okoliczności faktycznej, w przeciwnym wypadku strony, powołując się na ten fakt, mogłyby odpowiedzieć na tę opinię. Tymczasem opinia rzecznika generalnego nie może być przedmiotem dyskusji między stronami. Trybunał również podkreślił, że zgodnie z art. 252 TFUE rola rzecznika generalnego polega na publicznym przedstawieniu, przy zachowaniu całkowitej bezstronności i niezależności, uzasadnionych opinii w sprawach, które zgodnie ze statutem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wymagają jego zaangażowania, które pomoże w realizacji misji Trybunału, jaką jest zapewnienie poszanowania prawa w wykładni i stosowaniu traktatów. Zgodnie z art. 20 akapit czwarty tego statutu i art. 82 ust. 3 regulaminu postępowania opinia rzecznika generalnego zamyka ustny etap postępowania. Będąca poza dyskusją między stronami opinia rozpoczyna etap narady Trybunału. Nie chodzi tu zatem o opinię skierowaną do sędziów lub stron, która pochodzi od organu spoza Trybunału, lecz o opinię indywidualną, uzasadnioną i publicznie wyrażoną przez członka samej instytucji (zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 2021 r., Sumal, C‑882/19, EU:C:2021:800, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego w szczególności, że okoliczność, iż rzecznik generalny przeprowadził analizę pytania prejudycjalnego, opierając się na jego przeformułowaniu, nie uzasadnia jako taka otwarcia ustnego etapu postępowania na nowo (zob. podobnie wyrok z dnia 23 stycznia 2003 r., Makedoniko Metro i Michaniki, C‑57/01, EU:C:2003:47, pkt 33–36). W niniejszej sprawie Trybunał stwierdza, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznik generalnej, że dowody przedstawione przez Beevers Kaas nie świadczą o wystąpieniu jakiejkolwiek nowej okoliczności faktycznej mogącej mieć decydujący wpływ na treść orzeczenia, które ma zostać wydane w niniejszej sprawie, oraz że sprawy nie należy rozstrzygać na podstawie argumentu, który nie był przedmiotem dyskusji między stronami lub zainteresowanymi stronami, o których mowa w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Ponadto po zakończeniu pisemnego i ustnego etapu postępowania Trybunał dysponuje wszystkimi koniecznymi dowodami, a zatem jest wystarczająco poinformowany, aby móc wydać orzeczenie. Tym samym Trybunał uznaje, że nie zachodzi potrzeba wydania postanowienia o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytania pierwszego Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 4 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 330/2010 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy dostawca przydzielił terytorium wyłączne tylko jednemu ze swoich nabywców, samo stwierdzenie, że inni nabywcy tego dostawcy nie dokonują aktywnej sprzedaży na tym terytorium, wystarcza do wykazania istnienia między tym dostawcą a tymi innymi nabywcami porozumienia dotyczącego zakazu czynnej sprzedaży na tym terytorium do celów stosowania tego przepisu. Należy przypomnieć, że w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 330/2010 przewidziano w odniesieniu do porozumień wertykalnych wyłączenie grupowe z zakazu porozumień objętych art. 101 ust. 1 TFUE. Przepis ten stanowi bowiem, że zgodnie z art. 101 ust. 3 TFUE uznaje się, że art. 101 ust. 1 TFUE nie ma zastosowania do porozumień wertykalnych spełniających warunki określone w tym rozporządzeniu. Wyłączenie to nie ma jednak zastosowania do porozumień wertykalnych, które zawierają najpoważniejsze ograniczenia, które zostały wymienione w art. 4 tego rozporządzenia. Zgodnie zatem z brzmieniem art. 4 lit. b) rozporządzenia nr 330/2010 to wyłączenie „nie ma zastosowania do porozumień wertykalnych, które bezpośrednio lub pośrednio, oddzielnie lub w połączeniu z innymi czynnikami pod kontrolą stron, mają na celu […] ograniczenie terytorium lub kręgu klientów, na którym lub którym nabywca – bez uszczerbku dla ograniczenia dotyczącego jego miejsca prowadzenia działalności – może sprzedawać towary lub usługi objęte porozumieniem”. Zgodnie z art. 4 lit. b) ppkt (i) tego rozporządzenia porozumienie wertykalne w przedmiocie ograniczenia w stosunku do określonego obszaru lub określonej grupy klientów danego nabywcy może jednak korzystać z wyłączenia grupowego przewidzianego w art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia, jeżeli chodzi o ograniczenie aktywnej sprzedaży skierowanej do określonego obszaru lub określonej grupy klientów zastrzeżonych na wyłączność dla dostawcy lub przydzielonych przez dostawcę innemu nabywcy i jeżeli ograniczenie to nie utrudnia sprzedaży towarów klientom tego pierwszego nabywcy. Ograniczenia aktywnej sprzedaży na terytorium wyłącznym, które dostawca przydzielił jednemu ze swoich nabywców, mogą zatem korzystać z tego zwolnienia, o ile spełnione są warunki przewidziane w rozporządzeniu nr 330/2010. Jak zaś podkreśliła w istocie rzecznik generalna w pkt 39–43 opinii i jak wynika w szczególności z pkt 51 wytycznych z 2010 r., przyznaniu przez dostawcę wyłączności terytorialnej jednemu z jego nabywców musi towarzyszyć równoległe zobowiązanie tego dostawcy do ochrony tego nabywcy przed aktywną sprzedażą dokonywaną przez innych nabywców produktów tego dostawcy. Wynika z tego, że art. 4 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 330/2010 ma na celu objęcie ograniczeniami dotyczącymi czynnej sprzedaży, jakie dostawca powinien z tego tytułu nałożyć na swoich nabywców w celu zapewnienia skuteczności takiej wyłączności na terytorium, które przydzielił jednemu ze swoich nabywców. W celu dokonania oceny tego, czy porozumienie w zakresie dystrybucji zawarte między dostawcą a nabywcą można uznać za porozumienie wertykalne mogące wchodzić w zakres art. 4 lit. b) ppkt (i) tego rozporządzenia, należy wziąć pod uwagę pojęcie „porozumienia” w rozumieniu art. 101 TFUE. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału dla istnienia „porozumienia” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE wystarczy, że dane przedsiębiorstwa wyrażą wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób. Porozumienie nie może zatem opierać się na wyrazie czysto jednostronnej polityki strony umowy dystrybucji (wyrok z dnia 29 czerwca 2023 r., Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, pkt 47, 48 i przytoczone tam orzecznictwo). Jednakże pozornie jednostronny akt lub zachowanie stanowi »porozumienie« w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, jeżeli jest wyrazem zgodnej woli co najmniej dwóch stron, przy czym forma, w jakiej się przejawia ta zgodność, nie jest sama w sobie rozstrzygająca (zob. podobnie wyrok z dnia 29 czerwca 2023 r., Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, pkt 49). Tak więc jeśli chodzi o ograniczenie sprzedaży czynnej na przydzielonym danemu nabywcy terytorium wyłącznym, wspomniana zgodność woli stron może wynikać zarówno z postanowień umów dystrybucyjnych wiążących dostawcę z nabywcami, którzy nie korzystają z wyłączności terytorialnej, jeżeli umowy te zawierają wyraźny zakaz nieprzystępowania do takiej sprzedaży, jak i z wyraźnego lub milczącego zachowania stron, które pozwala stwierdzić po stronie tych nabywców uznanie przestawionego przez tego dostawcę wezwania do nieprzystępowania do tej sprzedaży (zob. analogicznie wyrok z dnia 29 czerwca 2023 r., Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo). W zakresie istnienia dowodu na istnienie „porozumienia” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, w braku uregulowań unijnych dotyczących zasad normujących ocenę dowodów i wymaganych standardów dowodowych w ramach postępowania krajowego w sprawie stosowania art. 101 TFUE ich ustanowienie należy do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich na mocy zasady autonomii proceduralnej tych państw, jednak pod warunkiem, że uregulowania te nie będą mniej korzystne niż uregulowania normujące podobne sytuacje podlegające prawu krajowemu (zasada równoważności) oraz że praktycznie nie będą one uniemożliwiały lub czyniły nadmiernie uciążliwym wykonywania praw przyznanych przez prawo Unii (zasada skuteczności) (wyrok z dnia 29 czerwca 2023 r., Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo). Zasada skuteczności wymaga, by dowód naruszenia prawa konkurencji Unii mógł mieć postać nie tylko dowodów bezpośrednich, ale także poszlak, pod warunkiem że są one obiektywne i spójne. W większości przypadków istnienie porozumienia należy bowiem wywieść z szeregu zbiegów okoliczności i innych okoliczności faktycznych, które – rozpatrywane łącznie – w braku innego spójnego wyjaśnienia mogą stanowić dowód naruszenia reguł konkurencji (wyrok z dnia 29 czerwca 2023 r., Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego, że istnienie „porozumienia” w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, którego przedmiotem jest ograniczenie aktywnej sprzedaży na terytorium wyłącznym, można wykazać nie tylko za pomocą dowodów bezpośrednich, lecz również na podstawie obiektywnych i zgodnych poszlak, w przypadku gdy można z nich z wystarczającą pewnością wywnioskować, że dostawca wzywał swoich nabywców do nieprowadzenia takiej sprzedaży na tym terytorium, a ci nabywcy w praktyce przystali na to wezwanie (zob. analogicznie wyrok z dnia 29 czerwca 2023 r., Super Bock Bebidas, C‑211/22, EU:C:2023:529, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie z informacji dostarczonych przez sąd odsyłający wynika z jednej strony, że zawarte między Cono a jej nabywcami porozumienia w sprawie dystrybucji nie zawierają żadnej klauzuli zmierzającej do nałożenia na nich zakazu aktywnej sprzedaży na przydzielonym Beevers Kaas terytorium wyłącznym, a z drugiej strony, że z wyjątkiem spółek Albert Heijn żaden z nabywców produktów Cono prowadził takiej sprzedaży na tym terytorium. Do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny okoliczności zawisłego przed nim sporu w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 42–46 niniejszego wyroku. I tak, po pierwsze, powinien on ustalić, w świetle wszystkich informacji, którymi dysponuje, czy można stwierdzić, że w niniejszym przypadku Cono wezwała swoich nabywców, w jakiejkolwiek formie, do nieprowadzania aktywnej sprzedaży na przydzielonym Beevers Kaas terytorium wyłącznym. Jak podkreśliła rzecznik generalna w pkt 78 opinii, takie zaproszenie może przybierać różne formy, na przykład skierowanego przez tego dostawcę do swych nabywców konkretnego przekazu, w którym wzywa ich do poszanowania terytorium wyłącznego, lub też zawartych w ogólnych warunkach dostawcy konkretnej klauzuli lub wzmianki w tym względzie. W drugiej kolejności należy również ustalić, czy nabywcy produktów Cono w sposób wyraźny lub dorozumiany przystali na wezwanie skierowane potencjalnie do tego dostawcy. W świetle dwóch wymogów przypomnianych w pkt 49 i 51 niniejszego wyroku należy stwierdzić, że okoliczność polegająca na tym, iż z wyjątkiem spółek Albert Heijn żaden inny nabywca produktów Cono nie prowadził aktywnej sprzedaży na terytorium wyłącznym Beevers Kaas, nie jest sama w sobie wystarczająca do wykazania istnienia „porozumienia” w rozumieniu art. 101 TFUE. Po pierwsze, okoliczność ta nie pozwala na wyciągnięcie wniosku, że Cono wezwała swoich nabywców do nieprowadzania aktywnej sprzedaży na przydzielonym Beevers Kaas terytorium wyłącznym. W tym względzie należy uściślić, że samo stwierdzenie, iż Cono przydzieliła Beevers Kaas terytorium wyłączne i że inni nabywcy spółki Cono ewentualnie wiedzieli o istnieniu takiego terytorium, nie pozwala, w szczególności wobec braku skierowanego do tych innych nabywców specjalnego komunikatu nakazującego im respektowanie tego wyłącznego terytorium, na wyciągnięcie wniosku, że Cono wezwała ich do nieprowadzenia aktywnej sprzedaży na tym terytorium. Po drugie, wspomniana okoliczność może niewątpliwie stanowić istotny element, który należy wziąć pod uwagę w celu wykazania ewentualnego milczącego uznania przez innych nabywców produktów Cono jej wezwania do nieprowadzania aktywnej sprzedaży na terytorium wyłącznym Beevers Kaas. Jednakże nie jest ono samo w sobie wystarczające do wykazania istnienia takiego uznania ze strony innych nabywców. Okoliczność ta, rozpatrywana odrębnie, nie pozwala bowiem wykazać z wystarczającą pewnością, że brak aktywnej sprzedaży na terytorium wyłącznym Beevers Kaas wynika z istnienia po stronie innych nabywców zamiaru zastosowania się przez nich do ewentualnego wezwania Cono do nieprowadzenia takiej sprzedaży czy też z podjętej przez nich autonomicznie decyzji handlowej o niesprzedawaniu na tym terytorium. Okoliczność ta może jednak stanowić dowód dorozumianego uznania ze strony tych zainteresowanych nabywców, jeżeli – tak jak wynika z pkt 25 wytycznych z 2010 r. – równolegle istnieje wyraźne wezwanie dostawcy do przestrzegania zakazu czynnej sprzedaży na terytorium wyłącznym oraz środki umożliwiające temu dostawcy wprowadzenie tego zakazu w praktyce, takie jak system monitorowania i kar ustanowiony przez tego dostawcę w celu karania nabywców, którzy nie przestrzegają tego zakazu. Biorąc pod uwagę całość powyższych rozważań, na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 4 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 330/2010 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy dostawca przydzielił terytorium wyłączne tylko jednemu ze swoich nabywców, samo stwierdzenie, że inni nabywcy tego dostawcy nie dokonują aktywnej sprzedaży na tym terytorium, nie wystarcza do wykazania istnienia między tym dostawcą a tymi innymi nabywcami porozumienia dotyczącego zakazu czynnej sprzedaży na tym terytorium do celów stosowania tego przepisu. W przedmiocie pytania drugiego Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 4 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 330/2010 należy interpretować w ten sposób, że z wyjątku przewidzianego w tym przepisie można skorzystać przez okres, w odniesieniu do którego wykazano istnienie uznania ze strony nabywców produktów danego dostawcy jego wezwania do niedokonywania aktywnej sprzedaży na przydzielonym innemu nabywcy terytorium wyłącznym. Z odpowiedzi na pytanie pierwsze wynika, że zakaz aktywnej sprzedaży jest objęty zakresem stosowania tego art. 4 lit. b) ppkt (i), jeżeli, po pierwsze, dany dostawca wezwał swoich nabywców do nieprowadzania takiej sprzedaży na przydzielonym innemu nabywcy terytorium wyłącznym, i po drugie, nabywcy, do których wezwanie to zostało skierowane, uznali je. Tak więc strona, która powołuje się na przewidziany we wspomnianym art. 4 lit. b) ppkt (i) wyjątek, powinna przedstawić, w odpowiednim przypadku w oparciu o obiektywne i spójne przesłanki, dowód na spełnienie dwóch przypomnianych w poprzednim punkcie warunków. Z wyjątku tego można wówczas korzystać przez okres, w odniesieniu do którego dowód ten mógł zostać przedstawiony. Uwzględniając powyższe, na pytanie drugie należy odpowiedzieć, iż art. 4 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 330/2010 należy interpretować w ten sposób, że z wyjątku przewidzianego w tym przepisie można korzystać przez okres, w odniesieniu do którego wykazano istnienie uznania ze strony nabywców produktów danego dostawcy jego wezwania do niedokonywania aktywnej sprzedaży na przydzielonym innemu nabywcy terytorium wyłącznym. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:   1) Artykuł 4 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia Komisji (UE) nr 330/2010 z dnia 20 kwietnia 2010 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 [TFUE] do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych należy interpretować w ten sposób, że: w przypadku gdy dostawca przydzielił terytorium wyłączne tylko jednemu ze swoich nabywców, samo stwierdzenie, że inni nabywcy tego dostawcy nie dokonują aktywnej sprzedaży na tym terytorium, nie wystarcza do wykazania istnienia między tym dostawcą a tymi innymi nabywcami porozumienia dotyczącego zakazu czynnej sprzedaży na tym terytorium do celów stosowania tego przepisu.   2) Artykuł 4 lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 330/2010 należy interpretować w ten sposób, że: z wyjątku przewidzianego w tym przepisie można korzystać przez okres, w odniesieniu do którego wykazano istnienie uznania ze strony nabywców produktów danego dostawcy jego wezwania do niedokonywania aktywnej sprzedaży na przydzielonym innemu nabywcy terytorium wyłącznym.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: niderlandzki.