C-583/21

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO GIOVANNIEGO PITRUZZELLI przedstawiona w dniu 25 maja 2023 r. ( ) Sprawy połączone od C‑583/21 do C‑586/21 NC (C‑583/21), JD (C‑584/21), TA (C‑585/21), FZ (C‑586/21) przeciwko BA, DA, DV, CG [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Juzgado de lo Social de Madrid (sąd pracy w Madrycie, Hiszpania)] Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Ochrona praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw – Przejęcie siedziby notariusza – Zastosowanie do pracowników uregulowania przewidzianego w dyrektywie 2001/23/WE 1. Czy objęcie stanowiska poprzedniego ustępującego notariusza prowadzącego kancelarię notarialną przez innego notariusza może stanowić przejęcie przedsiębiorstwa dla celów ochrony praw pracowniczych? I. Ramy prawne A.   Prawo Unii Europejskiej Dyrektywa 2001/23 2. Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy 2001/23 ( ) stanowi: „a) Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do każdego przypadku przejęcia przedsiębiorstwa, zakładu lub części przedsiębiorstwa, zakładu, przez innego pracodawcę w wyniku prawnego przeniesienia własności lub łączenia. b) Zgodnie z lit. a) i dalszymi postanowieniami niniejszego artykułu, przejęcie w rozumieniu niniejszej dyrektywy, następuje wtedy, kiedy przejmowana jest jednostka gospodarcza, któr[a] zachowuje swoją tożsamość, oznaczającą zorganizowane połączenie zasobów, którego celem jest prowadzenie działalności gospodarczej, bez względu na to, czy jest to działalność podstawowa czy pomocnicza. c) Niniejszą dyrektywę stosuje się do przedsiębiorstw prywatnych i publicznych, prowadzących działalność gospodarczą, bez względu na to, czy działają dla osiągnięcia zysku czy nie. Reorganizacja administracyjna organów administracji publicznej, lub przeniesienie funkcji administracyjnych między organami administracji publicznej, nie stanowi przejęcia w rozumieniu niniejszej dyrektywy”. 3. Artykuł 3 ust. 1 i 3 tej dyrektywy stanowi: „1.   Prawa i obowiązki zbywającego wynikające z umowy o pracę lub stosunku pracy istniejącego w momencie przejęcia, przechodzą, w wyniku tego przejęcia, na przejmującego. Państwa członkowskie mogą ustalić, że po dacie przejęcia zbywający i przejmujący są wspólnie odpowiedzialni za zobowiązania, które powstały przed dniem przejęcia, wynikające z umowy o pracę lub [ze] stosunku pracy istniejących w chwili przejęcia. […] 3.   Po dokonaniu przejęcia przejmujący w dalszym ciągu przestrzega zasad i warunków ustanowionych we wszystkich układach zbiorowych, na takich samych zasadach, jakie stosowane były w ramach tych układów, w stosunku do zbywającego, do momentu rozwiązania lub wygaśnięcia układów zbiorowych lub do czasu wejścia w życie lub zastosowania innych układów zbiorowych. Państwa członkowskie mogą ograniczyć okres przestrzegania tych zasad i warunków z zastrzeżeniem, że nie będzie on trwał krócej niż jeden rok”. 4. Zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy: „Przejęcie przedsiębiorstwa, zakładu lub części przedsiębiorstwa lub zakładu nie stanowi samo w sobie podstawy do zwolnienia, czy to przez zbywającego czy przejmującego. Postanowienie to nie stoi na przeszkodzie zwolnieniom z powodów ekonomicznych, technicznych lub organizacyjnych, powodujących zmiany w stanie zatrudnienia”. B.   Prawo hiszpańskie 5. Artykuł 1 Ley de 28 de mayo de 1862, Orgánica del Notariado (ustawy organicznej o notariacie z dnia 28 maja 1862 r.) ( ) definiuje notariusza jako „urzędnika publicznego upoważnionego do poświadczania, zgodnie z prawem, umów i innych czynności pozasądowych” oraz dodaje, że „w całym Królestwie istnieje tylko jedna kategoria tych urzędników”. 6. Artykuł 44 ust. 1 i 2 Real Decreto Legislativo 2/2015, por el que se aprueba el texto refundido de la Ley del Estatuto de los Trabajadores (ustawodawczego dekretu królewskiego 2/2015 z dnia 23 października 2015 r. zatwierdzającego tekst jednolity ustawy – kodeks pracy, BOE nr 255 z dnia 24 października 2015 r., s. 100224, zwanej dalej „kodeksem pracy”) stanowi: „1.   Przejęcie przedsiębiorstwa, zakładu pracy lub niezależnej jednostki produkcyjnej tego przedsiębiorstwa nie prowadzi samo w sobie do rozwiązania stosunku pracy; nowy pracodawca wstępuje w prawa i obowiązki poprzedniego pracodawcy w zakresie umowy o pracę i zabezpieczenia społecznego, w tym zobowiązania emerytalne, na warunkach przewidzianych przez właściwe przepisy szczególne, a ogólnie we wszystkie obowiązki w dziedzinie dodatkowej ochrony socjalnej, jakich podjął się zbywający. 2.   Do celów niniejszego przepisu pod pojęciem przejęcia przedsiębiorstwa rozumie się przejęcie jednostki gospodarczej zachowującej swoją tożsamość, rozumianej jako zorganizowany zespół zasobów, którego celem jest prowadzenie działalności gospodarczej, bez względu na to, czy jest to działalność podstawowa, czy pomocnicza”. II. Stan faktyczny, postępowania główne i pytanie prejudycjalne 7. Pracownicy NC, JD, TA i FZ pracowali w kancelarii notarialnej dla różnych notariuszy prowadzących kancelarię. W dniu 30 września 2019 r., w chwili przejęcia kancelarii, notariusz DV wystosował do każdego z tych pracowników pismo dające im możliwość wyboru przejścia z nim do nowej siedziby prowadzenia działalności lub rozwiązania stosunku pracy. Pracownicy zdecydowali się rozwiązać stosunek pracy, a notariusz DV zwolnił ich „z powodu siły wyższej uzasadnionej względami ekonomicznymi” i wypłacił im odprawę. 8. BA został powołany na stanowisko notariusza w kancelarii notarialnej w dniu 20 stycznia 2020 r. i wstąpił w prawa ustępującego notariusza w stosunku do pracowników zatrudnionych przez poprzedniego notariusza pełniącego tę funkcję, wraz z tymi samymi składnikami materialnymi i w tym samym miejscu pracy, w którym przechowywane są repertoria, określone w ustawodawstwie krajowym jako zbiór dokumentów urzędowych, oraz inne dokumenty załączane do tego zbioru każdego roku. W dniu 11 lutego 2020 r. BA i powodowie zawarli umowę o pracę z sześciomiesięcznym okresem próbnym. 9. W dniu 15 marca 2020 r., ze względu na pandemię Covid-19, Dirección General de Seguridad Jurídica y Fe Pública (dyrekcja generalna ds. bezpieczeństwa prawnego i zaufania publicznego) Ministerio de Justicia (ministerstwa sprawiedliwości, Hiszpania) wydała decyzję zawierającą postanowienie, że wdrożone zostaną jedynie środki pilne, że w kancelariach notarialnych należy wdrożyć zalecane przez organy środki zachowania dystansu fizycznego oraz że należy wprowadzić rotację pracowników. Następnego dnia NC, TA i JD udali się do notariusza, aby zwrócić się do BA o wdrożenie wyżej wymienionych środków. BA odmówił, a tego samego dnia wysłał do NC, TA i JD, a w dniu 2 kwietnia 2020 r. do FZ, pisma dotyczące ostatecznego wypowiedzenia umowy o pracę, stwierdzając niepomyślny przebieg okresu próbnego. 10. Powodowie zwrócili się zatem do sądu odsyłającego i wnieśli o stwierdzenie nieważności rozwiązania ich stosunku pracy lub jego bezzasadności, twierdząc, że staż pracy powinien być liczony począwszy od dnia, w którym zaczęli pracować w kancelarii notarialnej zajmującej te same pomieszczenia, które zajmował BA. 11. BA sprzeciwił się ich żądaniom i stwierdził, że ich staż pracy powinien rozpocząć się w dniu 11 lutego 2020 r., czyli w dniu zawarcia umowy między stronami. 12. W tych okolicznościach sąd odsyłający zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy [2001/23] i w związku z tym treść tej dyrektywy ma zastosowanie do sytuacji, w której notariusz prowadzący kancelarię notarialną, urzędnik publiczny, będący jednocześnie prywatnym przedsiębiorcą zatrudniającym pracowników – przy czym jego status pracodawcy regulują ogólne przepisy prawa pracy oraz sektorowy układ zbiorowy pracy – który obejmuje stanowisko poprzedniego ustępującego notariusza prowadzącego kancelarię notarialną, przejmując jego repertorium, kontynuuje prowadzenie działalności w tym samym miejscu pracy z tym samym wyposażeniem majątkowym i przejmuje pracowników, których zatrudniał poprzedni notariusz prowadzący tę kancelarię?”. III. Analiza prawna Uwagi wstępne 13. W postępowaniach głównych spór dotyczy pracowników zatrudnionych od lat w kancelarii notarialnej, którzy w związku z przeniesieniem notariusza, będącego ich pracodawcą, do innej siedziby zostali zwolnieni ze względów o charakterze ekonomicznym. Następnie w wyniku negocjacji ci sami pracownicy zostali zatrudnieni na podstawie nowej umowy przez nowego notariusza, który przejął kancelarię notarialną, a następnie zostali zwolnieni ze względu na brak pomyślnego przejścia okresu próbnego. 14. Kwestie prawne związane ze postępowaniami głównymi są liczne i, jak wynika z akt sprawy, dotyczą: zgodności z prawem pierwszego zwolnienia, zgodności z prawem drugiego zwolnienia, stażu pracy przysługującego pracownikom, zgodności z prawem zawarcia umowy o pracę na okres próbny przy okazji zawarcia drugiej umowy oraz innych kwestii dotyczących wynagrodzenia. Są to jednak kwestie, które mogą zostać rozstrzygnięte wyłącznie przez sąd krajowy. 15. Przedmiot mojej analizy będzie ograniczony do kwestii prawnej znajdującej się w tle całej sprawy, która to kwestia zdaniem sądu odsyłającego stanowi podstawę prawną późniejszego rozstrzygnięcia postępowań głównych: czy uregulowanie dotyczące przejęcia przedsiębiorstwa przewidziane w dyrektywie 2001/23, mające na celu ochronę praw pracowniczych, ma zastosowanie w przypadku zmiany siedziby notariusza, w wyniku której notariusz obejmujący stanowisko po notariuszu ustępującym przejmuje jego repertorium, kontynuuje prowadzenie działalności w tym samym miejscu pracy z tym samym wyposażeniem majątkowym i przejmuje pracowników, których zatrudniał poprzedni notariusz prowadzący tę kancelarię? 16. Gdyby bowiem dyrektywa znajdowała zastosowanie do przypadku takiego jak ten w postępowaniach głównych i gdyby pierwsze zwolnienie nastąpiło bez żadnej innej podstawy z wyjątkiem przejęcia ( ), bez uszczerbku dla oceny konsekwencji na podstawie prawa krajowego należałoby stwierdzić, że nowy notariusz musiałby prawdopodobnie utrzymać stosunek pracy z pracownikami, którzy zdecydowaliby się pozostać w kancelarii notarialnej z zachowaniem jego ciągłości. 17. Aby odpowiedzieć na zadane pytanie, należy dokonać krótkiej analizy następujących kwestii: 1) możliwości powiązania działalności wykonywanej przez notariusza w Hiszpanii z działalnością organu administracji publicznej ( ); 2) możliwości uznania działalności wykonywanej przez notariusza w Hiszpanii za działalność gospodarczą w rozumieniu przyjętym w dyrektywie 2001/23; 3) możliwości uznania wspomnianego objęcia stanowiska poprzedniego, ustępującego notariusza przez nowego notariusza w siedzibie kancelarii za przejęcie przedsiębiorstwa w rozumieniu przyjętym w dyrektywie 2001/23 ( ). 18. W odniesieniu do elementów wynikających z akt sprawy, które mają znaczenie dla celów analizy: notariusz wykonuje w Hiszpanii funkcje urzędnika publicznego, ale jednocześnie jest prywatnym pracodawcą w stosunku do swoich pracowników na podstawie ustaw o zatrudnieniu w sektorze prywatnym i układów zbiorowych pracy; jako urzędnik publiczny jest uprawniony do uwierzytelniania, zgodnie z prawem, umów i czynności pozasądowych (w związku z tym powinien upewnić się, że spełnione są wszystkie warunki wymagane prawem do dokonania danej czynności lub wykonania umowy); jest uprawniony do dokonania zmiany stanu cywilnego osób fizycznych i do weryfikacji przepisów prawa mających zastosowanie do umowy prawa prywatnego zawartej pomiędzy dwiema stronami; jest organem władzy publicznej właściwym do podniesienia do rangi aktu notarialnego aktu powstałego z woli stron, co oznacza przypisanie aktowi skutków, które nie zależą od woli stron, lecz wynikają z przepisu prawa o aktach publicznych ( ); klient może wybrać notariusza, do którego chce się zwrócić ( ); część honorarium notariusza jest określona ustawowo w stawkach, ale jakość świadczonych usług (i wynikające z nich wynagrodzenie) może być różna w zależności od notariusza ( ); następnie z doświadczenia wynika, że w hiszpańskich kancelariach notarialnych klienci mają w przeważającej mierze kontakt z pracownikiem odpowiedzialnym za przygotowanie aktów, za kontakt z jednostkami finansów publicznych i za wydawanie dokumentów klientowi, a rzadziej bezpośrednio z notariuszem ( ); w sprawie będącej przedmiotem postępowań głównych pracownicy kancelarii notarialnej pracowali na rzecz różnych, zmieniających się notariuszy przez okres od 20 do 30 lat; siedziba pozostała niezmieniona, podobnie jak numer telefonu, który pozostał niezmieniony od momentu utworzenia kancelarii w 1981 r. ( ); w przypadku gdy notariusz zaprzestaje działalności z powodu przeniesienia go lub podjęcia decyzji o przejściu na emeryturę, nowy notariusz jest zobowiązany do przechowywania repertoriów poprzedniego notariusza przez okres 25 lat, i wydawania odpisów i poświadczeń uwierzytelnień dokumentów na żądanie klienta ( ). 19. Przed przystąpieniem do analizy wymienionych powyżej aspektów należy przypomnieć, w odniesieniu do kontekstu prawnego, że celem dyrektywy 2001/23 jest zapewnienie przestrzegania praw pracowniczych w przypadku zmiany pracodawcy ( ), że prawa i obowiązki zbywającego wynikające z umowy o pracę lub ze stosunku pracy istniejącego w momencie przejęcia przechodzą na przejmującego ( ), a ponadto, że przejęcie przedsiębiorstwa nie stanowi ważnej podstawy do zwolnienia, czy to przez zbywającego, czy przejmującego ( ). Ze wskazanych celów ochrony można wywnioskować, że wykładnia samych przepisów dyrektywy powinna być ukierunkowana na skuteczną ochronę pracownika. 20. Wreszcie należy zauważyć, że ze względu na dużą różnorodność i niejednolitość funkcji i uregulowań dotyczących notariuszy w różnych państwach członkowskich (a zatem na brak pojęcia „notariusza” w prawie Unii) oraz ze względu na znaczenie okoliczności faktycznych dla ustalenia, czy działalność notariuszy w Hiszpanii może być zakwalifikowana jako działalność gospodarcza w rozumieniu dyrektywy 2001/23, bez uszczerbku dla zasad wyrażonych przez Trybunał, które przypomnę poniżej, do sądu krajowego należy ustalenie wszystkich okoliczności, które mogą przemawiać za zastosowaniem przepisów dyrektywy 2001/23 do sprawy takiej jak ta będąca przedmiotem postępowania głównego. 1. Kwalifikacja działalności notarialnej: organ administracji publicznej czy przedsiębiorstwo prowadzące działalność gospodarczą? 21. Jak wskazano powyżej, notariusz w Hiszpanii pełni funkcje urzędnika publicznego, ale jest jednocześnie prywatnym pracodawcą w stosunku do swoich pracowników ( ); jako urzędnik publiczny jest uprawniony do uwierzytelniania, zgodnie z prawem, umów i czynności pozasądowych; jest uprawniony do dokonania zmiany stanu cywilnego osób fizycznych i do weryfikacji przepisów prawa mających zastosowanie do umowy prawa prywatnego zawartej pomiędzy dwiema stronami; jest organem władzy publicznej właściwym do podniesienia do rangi aktu notarialnego aktu powstałego z woli stron. 22. Królestwo Hiszpanii argumentowało, że notariusz miał status urzędnika publicznego, a w konsekwencji jego działalność nie należała do sfery handlowej ze względu na jego ścisły związek z państwem ( ). Ponadto działalności notariusza nie można by nawet uznać za wolny zawód ( ): jest to urząd publiczny w zakresie, w jakim notariusz jest odpowiedzialny za czynności powierzone mu przez państwo. 23. O ile niewątpliwie prawdą jest, że działalność prowadzona przez notariusza w Hiszpanii obejmuje funkcje publiczne powierzone mu przez państwo ( ), o tyle jedynie ta okoliczność nie wystarcza do uznania działalności notarialnej w Hiszpanii za działalność organu administracji publicznej w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2001/23. 24. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem działalność stanowiąca wykonywanie prerogatyw władzy publicznej nie ma charakteru gospodarczego ( ), a okoliczność, iż jednostka posiada prerogatywy władzy publicznej w celu wykonywania części swojej działalności, sama w sobie nie stoi na przeszkodzie uznaniu jej za przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji lub, jak w niniejszej sprawie, prawa pracownika do ochrony socjalnej w odniesieniu do tych rodzajów działalności, które należy zakwalifikować jako działalność gospodarczą, pod warunkiem że działalność ta może zostać oddzielona od wykonywania prerogatyw władzy publicznej ( ). 25. Zgodnie z moją wiedzą Trybunał nie zdefiniował do tej pory pojęcia organu administracji publicznej w rozumieniu dyrektywy 2001/23 w celu określenia jej zakresu stosowania ani nie rozstrzygnął kwestii powiązania działalności notariusza z działalnością organu administracji publicznej, w szczególności ze względu na stwierdzoną już różnorodność przepisów dotyczących zawodu notariusza w różnych państwach członkowskich. 26. Jednakże Trybunał wielokrotnie ( ) wyjaśniał, że niektóre najbardziej typowe rodzaje czynności notarialnych, służąc jednocześnie realizacji ogólnych interesów w wykonywaniu zadań o charakterze publicznym, nie są związane z wykonywaniem władzy publicznej ( ). Dotyczy to czynności polegających na sporządzaniu dokumentów urzędowych i nadawaniu klauzuli wykonalności, zadań powierzonych notariuszowi w ramach niektórych transakcji sprzedaży nieruchomości, w dziedzinie spisu inwentarza spadkowego, inwentarza wspólności majątkowej lub współwłasności, jak również w dziedzinie nakładania i zdejmowania pieczęci, a także w sprawach sądowego podziału majątku ( ). 27. Pojęcie „wykonywania władzy publicznej” zawarte w art. 51 TFUE wydaje mi się podobne do pojęcia „organu administracji publicznej”, o którym mowa w art. 1 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2001/23. W obu przypadkach bowiem prawodawca Unii wyłącza spod stosowania regulacji – w pierwszym przypadku swobody przedsiębiorczości, w drugim przejęcia przedsiębiorstw – podmioty, które jako organy władzy publicznej wykonują w imieniu państwa władzę publiczną ( ), a nie działalność gospodarczą w ramach rynku. 28. Zgodnie z informacjami wynikającymi z akt sprawy notariusze wykonują swój zawód w warunkach konkurencji, to znaczy, że klient może wybrać notariusza w celu świadczenia usług ( ), i że notariusze stosują w odniesieniu do swoich usług honoraria, które są przynajmniej częściowo zmienne. Ponadto przy wykonywaniu swoich czynności ponoszą oni bezpośrednią i osobistą odpowiedzialność wobec swoich klientów za szkody wynikające z własnych działań lub zaniechań oraz mogą wybierać różne formy prawne zrzeszania się ( ). Nie jest to cechą władzy publicznej ( ). 29. Następnie, jeśli chodzi o główną działalność hiszpańskich notariuszy, a mianowicie sporządzanie dokumentów urzędowych, którym nadają oni moc wiary publicznej i istotną wartość dowodową, dokumenty te nie są wynikiem uprawnień decyzyjnych ( ). W szczególności wykonalność dokumentu urzędowego opiera się na woli stron, aby zawrzeć akt lub umowę, po sprawdzeniu ich zgodności z prawem przez notariusza i po nadaniu im wykonalności ( ). Pośrednictwo notariusza zakłada zatem wcześniejsze istnienie zgody lub umowę, bez której notariusz nie może zmieniać umowy w sposób jednostronny. 30. Zgadzam się zatem z Komisją, że notariusze świadczą w Hiszpanii usługi publiczne, które służą realizacji celu leżącego w interesie ogólnym, a mianowicie zagwarantowania zgodności z prawem i pewności prawnej czynności dokonywanych między stronami, lecz należy to odróżnić od usług świadczonych przez państwo w innych dziedzinach, ponieważ realizacja tego celu nie może uzasadniać tego, by czynności notarialne stanowiły bezpośredni i szczególny udział w wykonywaniu władzy publicznej ( ). 31. W konsekwencji można uznać, z zastrzeżeniem ustaleń, jakich powinien dokonać sąd odsyłający, że działalność notariusza nie powinna wchodzić w zakres działalności związanej z wykonywaniem władzy publicznej, a zatem nie może być powiązana z działalnością wykonywaną przez organ administracji publicznej. 32. Wyłączenie notariuszy w Hiszpanii z zakresu pojęcia „organu administracji publicznej” w rozumieniu opisanym powyżej, tj. organów wykonujących władzę publiczną delegowaną przez państwo w kontekście czysto publicznym i poza rynkiem, na którym usługi są oferowane w warunkach konkurencji, może skutkować objęciem ich pojęciem przedsiębiorstw prowadzących działalność gospodarczą. 33. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie „przedsiębiorstwa” w prawie konkurencji obejmuje każdą jednostkę wykonującą działalność gospodarczą, niezależnie od jej formy prawnej i sposobu finansowania ( ). 34. Działalność gospodarcza ( ) polega na oferowaniu towarów lub usług na danym rynku, a jej klasyfikacja zależy również od tego, czy zainteresowane podmioty ponoszą ryzyko finansowe związane z wykonywaniem tej działalności, w szczególności jeżeli są członkami wolnego zawodu. Jest tak, ponieważ w przypadku strat przedsiębiorca musi je ponieść osobiście. Ponosi on również odpowiedzialność cywilną wobec swoich klientów za błędy lub zaniechania w swojej działalności zawodowej. 35. Złożony i techniczny charakter świadczonych usług oraz fakt, że wykonywanie zawodu jest regulowane, nie mogą podważać kwalifikacji działalności jako działalności gospodarczej. 36. Z orzecznictwa wynika zatem, że pojęcie działalności gospodarczej obejmuje każdą działalność polegającą na oferowaniu towarów i usług na rynku. 37. Kancelaria notarialna w rozumieniu tej definicji mogłaby być zatem uznana za taką w zakresie, w jakim stanowi zorganizowane połączenie elementów i osób umożliwiających prowadzenie działalności gospodarczej polegającej na oferowaniu na rynku towarów i usług takich jak uwierzytelnianie umów i inne czynności pozasądowe ( ). Działalność ta polega na oferowaniu usług na danym rynku ( ), tj. rynku otwartym dla notariuszy wybranych przez swoich klientów, w zamian za wynagrodzenie (częściowo zmienne) odpowiadające świadczonym usługom, za które ponoszą oni pełną odpowiedzialność przed swoimi klientami. 38. Mając na uwadze to, co wynika z akt sprawy, uważam za rozsądne uznać, że działalność notarialna w Hiszpanii, z zastrzeżeniem weryfikacji, których powinien dokonać sąd odsyłający, może wchodzić w zakres pojęcia przedsiębiorstwa prowadzącego działalność gospodarczą w rozumieniu dyrektywy 2001/23 i do jej celów. 2. Pytanie prejudycjalne 39. Okoliczność, że notariusz w Hiszpanii, z zastrzeżeniem weryfikacji dokonanej przez sąd odsyłający, nie może zostać uznany za organ administracji publicznej w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2001/23, a wręcz przeciwnie, może mieścić się w zakresie pojęcia przedsiębiorstwa prowadzącego działalność gospodarczą w rozumieniu tego przepisu, nie wystarczy, aby stwierdzić, że sytuacja rozpatrywana w postępowaniu głównym stanowi przejęcie przedsiębiorstwa. 40. Elementy niezbędne do dokonania ustaleń, o których mowa w art. 1 ust. 1 lit. b), są następujące: „przejęcie”„jednostki gospodarczej”, która to „jednostka gospodarcza” w ramach przejęcia zachowuje „swoją tożsamość”, rozumianą jako zorganizowane połączenie zasobów, którego celem jest prowadzenie działalności, bez względu na to, czy jest to działalność podstawowa czy pomocnicza. 41. W odniesieniu do „przejęcia” Trybunał konsekwentnie orzekał, że okoliczność, iż przejęcie wynika z jednostronnych decyzji władz publicznych, a nie ze zgodnej woli, nie wyklucza stosowania dyrektywy 2001/23 ( ). 42. Pojęcie przejęcia należy zatem interpretować rozszerzająco ( ): przejęcie ma miejsce we wszystkich przypadkach zmiany osoby fizycznej lub prawnej odpowiedzialnej za prowadzenie przedsiębiorstwa, niezależnie od instrumentu prawnego, na podstawie którego doszło do tej zmiany, i niezależnie od sposobu, w jaki zmiana ta została dokonana ( ). Nie jest zatem konieczne, aby istniał stosunek umowny między zbywającym a przejmującym ( ). Jak przypomniał Trybunał w wielu wyrokach, zasadniczym kryterium jest zmiana pracodawcy ( ). 43. W niniejszej sprawie nie ma zatem znaczenia, że przejęcie kancelarii notarialnej nastąpiło w drodze aktu organu publicznego (który nakazał przeniesienie poprzedniego notariusza) i że nie istniał stosunek umowny między ustępującym notariuszem a notariuszem obejmującym stanowisko. 44. Co się tyczy pojęcia „jednostki gospodarczej”, będącej przedmiotem przejęcia, jak zostało to rzeczywiście zauważone w doktrynie, „jest to pojęcie o zmiennej treści, której podstawą jest całokształt okoliczności faktycznych konkretnej sprawy, wśród których znajdują się rodzaj danego przedsiębiorstwa, przejęcie lub brak przejęcia składników majątkowych takich jak budynki i ruchomości, wartość składników niematerialnych w chwili przejęcia, przejęcie lub brak przejęcia większości pracowników przez nowego pracodawcę, przejęcie lub brak przejęcia klientów, a także stopień podobieństwa działalności prowadzonej przed przejęciem i po nim oraz czas ewentualnego zawieszenia tej działalności” ( ), z zastrzeżeniem, że „elementy te stanowią […] jedynie częściowe aspekty całościowej oceny […] i z tego względu nie mogą być oceniane w oderwaniu od siebie ani nie jest konieczne, aby wszystkie występowały jednocześnie” ( ). 45. Następnie jednostka gospodarcza jest pojęciem, które z punktu widzenia jego elementów składowych „zmienia się w zależności od rodzaju czynności i wykonywanej działalności” ( ). 46. W każdym razie, nawet biorąc pod uwagę zmienność pojęcia, samo przejęcie wykonywania działalności nie stanowi przejęcia jednostki gospodarczej: aby doszło do przejęcia jednostki gospodarczej, konieczne jest również przejęcie (w szerokim znaczeniu opisanym powyżej) aktywów. 47. W rozpatrywanej sprawie, nadal z zastrzeżeniem koniecznych ustaleń faktycznych sądu odsyłającego, wydaje się, iż trudno podważyć okoliczność, że doszło do przejęcia podmiotu gospodarczego: jak wspomniano powyżej, pomieszczenia kancelarii, protokół notarialny, większość pracowników, i jak należy uznać, część klientów zostało przejętych przez notariusza obejmującego stanowisko. 48. Trzecim warunkiem niezbędnym do tego aby sytuacja ta była objęta art. 1 ust. 1 lit. c) jest zachowanie przy przejęciu „tożsamości” jednostki gospodarczej, która to jednostka musi zachować wymogi autonomii i stabilności. 49. Zachowanie tożsamości przez jednostkę gospodarczą wynika w szczególności z faktycznego kontynuowania działalności ( ). Jednakże Trybunał wyjaśnił, że „tym, co stanowi istotny element umożliwiający stwierdzenie zachowania tożsamości przejmowanego podmiotu, nie jest zachowanie specyficznej struktury organizacyjnej narzuconej przez zbywającego różnym elementom produkcji, które są przedmiotem przejęcia, ale zachowanie funkcjonalnej więzi współzależności i komplementarności między tymi elementami produkcji. Zachowanie takiej więzi funkcjonalnej pomiędzy różnymi przejmowanymi czynnikami pozwala przejmującemu na wykorzystywanie ich w celu prowadzenia identycznej lub analogicznej działalności gospodarczej, nawet jeśli, po dokonaniu przejęcia, są one włączone w ramy nowej, odmiennej struktury organizacyjnej” ( ). 50. Po wyjaśnieniu, że aby spełnić wymóg samodzielności, którą przejmowana jednostka musi posiadać przed przejęciem i zachować nawet po nim, konieczne jest, mimo iż pracodawca nakłada na grupę pracowników określone obowiązki i wywiera w ten sposób szeroki wpływ na jej działalność, aby „grupa ta posiadała pewną swobodę w organizowaniu i wykonywaniu swych zadań” ( ). 51. Innymi słowy, wymóg autonomii służy jako wskaźnik ciągłości działalności produkcyjnej przed zmianą właściciela i po jej zmianie, a zatem jako element potwierdzający zdolność przejętej jednostki do wykonywania działalności produkcyjnej ( ). 52. Oznacza to, że ochrona pracownika rozpoczyna się nie równocześnie z przejęciem składnika majątkowego, lecz w momencie „wystąpienia okoliczności, jaką jest kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa, które musi zachować swoją tożsamość, wykazując, że to, co podlegało przejęciu, jest zdolne do prowadzenia działalności gospodarczej ( )”. 53. Jednakże, jak wskazano powyżej w odniesieniu do pojęcia jednostki gospodarczej, w celu ustalenia, czy jednostka zachowuje swoją tożsamość, należy wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności faktyczne i znaczenie, jakie należy przypisać poszczególnym elementom, w zależności od prowadzonej działalności, a nawet metod produkcji lub funkcjonowania stosowanych w przedsiębiorstwie ( ). 54. Funkcja składnika majątkowego lub przejmowanego elementu może być mniej lub bardziej istotna w zależności od kontekstu, dlatego też ocena musi być relatywizowana w zależności od konkretnego przypadku. 55. Przechodząc do analizy konkretnej sprawy będącej przedmiotem pytania prejudycjalnego, w celu stwierdzenia, czy doszło do przejęcia przedsiębiorstwa, analiza powinna dotyczyć wszystkich elementów umożliwiających wykonywanie działalności notarialnej. 56. Ponieważ jest to zawód specjalistyczny o wysokim stopniu profesjonalizmu, nie ulega wątpliwości, że osobisty wkład notariusza ma istotne znaczenie w prowadzeniu działalności kancelarii. Teza, popierana przez pozwanego w postępowaniu głównym, zgodnie z którą kancelaria notarialna identyfikuje się z samym notariuszem, w tym znaczeniu, że żadna czynność, która się w niej odbywa, nie byłaby możliwa bez jego osobistego udziału, wydaje się bardziej wątpliwa. W konsekwencji, gdyby ta ostatnia teza była prawdziwa, w następstwie przeniesienia notariusza do innej siedziby kancelaria notarialna składająca się z ruchomości, nieruchomości, repetytorium i personelu nie miałaby żadnej autonomii, a zatem nie spełniałaby wszystkich warunków niezbędnych do przeniesienia własności, a w szczególności przesłanki autonomii. Tak więc nie miałoby miejsca rzeczywiste kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa. 57. Lektura akt sprawy i zestawienie argumentów stron na rozprawie skłaniają mnie do uznania, że kancelaria notarialna, w następstwie przeniesienia notariusza i przejęcia przez innego notariusza, kontynuuje działalność jako przedsiębiorstwo, ponieważ racjonalnie rzecz biorąc, ze względów geograficznych, z uwagi na istniejące stosunki z pracownikami oraz na istnienie repertorium klienci będzie nadal zwracać się do tej samej kancelarii w celu uzyskania usług notarialnych. 58. Do sądu krajowego należy jednak zbadanie, czy na podstawie wszystkich okoliczności faktycznych, w świetle zasad i kryteriów wymienionych powyżej, wszystkie warunki przejęcia przedsiębiorstwa zostały spełnione. IV. Wnioski 59. Mając na względzie całość powyższych rozważań, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na przedstawione pytanie prejudycjalne: „Artykuł 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy Rady 2001/23/WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów i w konsekwencji treść tej dyrektywy mają zastosowanie do sytuacji, w której notariusz prowadzący kancelarię notarialną, urzędnik publiczny będący jednocześnie prywatnym przedsiębiorcą zatrudniającym pracowników – przy czym jego status pracodawcy regulują ogólne przepisy prawa pracy oraz sektorowy układ zbiorowy pracy – który obejmuje stanowisko poprzedniego ustępującego notariusza prowadzącego kancelarię notarialną, przejmując jego repertorium, kontynuuje prowadzenie działalności w tym samym miejscu pracy z tym samym wyposażeniem majątkowym i przejmuje pracowników, których zatrudniał poprzedni notariusz prowadzący tę kancelarię. Do sądu krajowego należy ustalenie po pierwsze, czy zgodnie z zasadami wyrażonymi przez Trybunał działalność notariusza w Hiszpanii jest powiązana z działalnością przedsiębiorstwa prowadzącego działalność gospodarczą, a po drugie, w świetle wszystkich okoliczności faktycznych, czy w postępowaniu głównym zostały spełnione wymogi, aby uznać, iż doszło do przejęcia jednostki gospodarczej zachowującej swoją tożsamość w rozumieniu dyrektywy 2001/23”. ( ) Język oryginału: włoski. ( ) Dyrektywa Rady 2001/23/WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.U. 2001, L 82, s. 16). ( ) Gaceta de Madrid, nr 149, 29 maja 1862, s. 1. ( ) Byłoby to niezgodne z prawem na podstawie art. 4 dyrektywy 2001/23. ( ) Którego reorganizacja lub przejęcie funkcji przez inną jednostkę nie stanowią przejęcia przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2001/23. ( ) A zatem spełnienia wymogów określonych w art. 1 ust. 1 lit. b), a mianowicie, że jest to jednostka gospodarcza, że doszło do przejęcia oraz że po przejęciu zachowana została tożsamość jednostki. ( ) Uwagi na piśmie Królestwa Hiszpanii, pkt 45. ( ) Artykuł 126 rozporządzenia w sprawie notariatu, zgodnie z którym „kto chce skorzystać z usług notarialnych, ma prawo wyboru notariusza, który je świadczy”, przytoczony przez Królestwo Hiszpanii w jego uwagach na piśmie w pkt 69. ( ) Protokół z rozprawy, s. 3. ( ) Protokół z rozprawy, s. 4. Jest to jeden z powodów, dla których klienci zazwyczaj pozostają wierni kancelariom notarialnym, nawet w przypadku zmiany notariusza, obok innych powodów o charakterze geograficznym czy zwyczajowych relacji z pracownikami. W niniejszej sprawie można stwierdzić, że klienci pozostali niezmienni pomimo różnych zmian notariuszy, które nastąpiły po sobie na przestrzeni lat. ( ) Protokół z rozprawy, s. 5. ( ) Protokół z rozprawy, s. 12. ( ) Jak wynika z motywu 3. ( ) Zgodnie z art. 3 dyrektywy 2001/23. ( ) Zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy 2001/23. Nie jest wykluczona możliwość dokonania przez pracodawcę zwolnień z przyczyn ekonomicznych, technicznych lub organizacyjnych. ( ) Do nich, jako prywatnych pracodawców, bezsprzecznie stosuje się prywatne prawo pracy i układy zbiorowe. ( ) Uwagi na piśmie, pkt 36. ( ) Uwagi na piśmie, pkt 39. ( ) Zgadzam się z analizą rzecznika generalnego P. Cruza Villalóna w opinii w sprawie Komisja/Belgia (C‑47/08, EU:C:2010:513, pkt 56). Rzecznik generalny w swoim podsumowaniu belgijskiego, niemieckiego, greckiego, francuskiego, luksemburskiego i austriackiego prawa dotyczącego zawodu notariusza (pkt 12–55) zauważa, że „[w]e wszystkich pozwanych państwach [w odniesieniu do skarg o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego] uwydatnia się zatem istnienie szczególnego, mieszanego statusu notariuszy w połowie drogi pomiędzy służbą publiczną a wolnym zawodem, podlegającego prawom i obowiązkom przekształcającym notariat w urząd prowadzący działalność gospodarczą sui generis”. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 12 lipca 2012 r., Compass-Datenbank (C‑138/11, EU:C:2012:449, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 6 maja 2021 r., Analisi G. Caracciolo (C‑142/20, EU:C:2021:368, pkt 56). ( ) Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 12 lipca 2012 r., Compass-Datenbank (C‑138/11, EU:C:2012:449, pkt 37, 38 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 7 listopada 2019 r., Aanbestedingskalender i in./Komisja (C‑687/17 P, niepublikowany, EU:C:2019:932, pkt 18); z dnia 24 marca 2022 r., GVN/Komisja (C‑666/20 P, niepublikowany, EU:C:2022:225, pkt 71). ( ) W szczególności w odniesieniu do swobody przedsiębiorczości przewidzianej w art. 49 i 51 TFUE. Chodziło o skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego wniesione przez Komisję Europejską przeciwko państwom członkowskim, które ustanowiły wymóg posiadania obywatelstwa w odniesieniu do dostępu do zawodu notariusza w zakresie, w jakim uchybiły one zobowiązaniom wynikającym z art. 43 WE (obecnie art. 49 TFUE). W dniu 24 maja 2011 r. wydano siedem wyroków dotyczących Królestwa Belgii, Republiki Francuskiej, Wielkiego Księstwa Luksemburga, Republiki Portugalskiej, Republiki Austrii, Republiki Federalnej Niemiec i Republiki Greckiej: Komisja/Belgia (C‑47/08, EU:C:2011:334); Komisja/Francja (C‑50/08, EU:C:2011:335); Komisja/Luksemburg (C‑51/08, EU:C:2011:336); Komisja/Portugalia (C‑52/08, EU:C:2011:337); Komisja/Austria (C‑53/08, EU:C:2011:338); Komisja/Niemcy (C‑54/08, EU:C:2011:339); Komisja/Grecja (C‑61/08, EU:C:2011:340). Późniejsze wyroki: z dnia 1 grudnia 2011 r., Komisja/Niderlandy (C‑157/09, niepublikowany, EU:C:2011:794); z dnia 10 września 2015 r., Komisja/Łotwa (C‑151/14, EU:C:2015:577); z dnia 1 lutego 2017 r., Komisja/Węgry (C‑392/15, EU:C:2017:73); z dnia 15 marca 2018 r., Komisja/Republika czeska (C‑575/16, EU:C:2018:186), dotyczą Królestwa Niderlandów, Republiki Łotewskiej, Węgier i Republiki Czeskiej. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 24 maja 2011 r., Komisja/Belgia (C‑47/08, EU:C:2011:334, pkt 123); z dnia 15 marca 2018 r., Komisja/Republika Czeska (C‑575/16, niepublikowany, EU:C:2018:186, pkt 107, 108 i przytoczone tam orzecznictwo). Uregulowanie zawodu notariusza w prawie belgijskim wydaje się podobne do uregulowania przewidzianego w prawie hiszpańskim. ( ) Zobacz wyrok z dnia 24 maja 2011 r., Komisja/Belgia (C‑47/08, EU:C:2011:334, pkt 105–111). ( ) Zobacz uwagi Komisji, pkt 48, gdzie przytaczając orzecznictwo Trybunału dotyczące wykonywania władzy publicznej w ramach swobody przedsiębiorczości, przyjmuje się, że te dwa pojęcia się nakładają. ( ) Artykuł 126 ustawy o notariacie. ( ) Protokół z rozprawy, s. 3: „Są oni wyłącznie odpowiedzialni za swoje działania zawodowe z punktu widzenia prawa cywilnego i karnego, a w odróżnieniu od urzędników publicznych w ścisłym tego słowa znaczeniu państwo nie ponosi odpowiedzialności za błędy, które może popełnić przy wykonywaniu swojego zawodu; to notariusze są zobowiązani do wykupienia polisy ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej w celu objęcia ich ubezpieczeniem od odpowiedzialności. […] Mogą oni wybrać każdy rodzaj organizacji prawnej, jak również każdego przedsiębiorcę w Hiszpanii, wspólność majątkową, spółkę cywilną, spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością”. Jest to twierdzenie sformułowane przez powoda w postępowaniu głównym, które nie zostało wyraźnie zakwestionowane przez inne strony postępowania. ( ) Zobacz wyrok z dnia 24 maja 2011 r., Komisja/Belgia (C‑47/08, EU:C:2011:334, pkt 117, 118); uwagi na piśmie Komisji, pkt 49. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 1 lipca 2008 r., MOTOE [C‑49/07, EU:C:2008:376, pkt 26, cytowany w pkt 44 wyroku z dnia 6 września 2011 r., Scattolon (C‑108/10, EU:C:2011:542]; z dnia 24 maja 2011 r., Komisja/Belgia (C‑47/08, EU:C:2011:334, pkt 90); a także z dnia 15 marca 2018 r., Komisja/Republika Czeska (C‑575/16, niepublikowany EU:C:2018:186, pkt 102 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Uwagi na piśmie Komisji, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) Uwagi na piśmie Komisji, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) W odniesieniu do art. 101 TFUE zob. w szczególności wyroki: z dnia 19 lutego 2002 r., Wouters i in. (C‑309/99, EU:C:2002:98, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 28 lutego 2013 r., Ordem dos Técnicos Oficiais Contas (C‑1/12, EU:C:2013:127, pkt 35). ( ) Wyroki: z dnia 19 lutego 2002 r., Wouters i in. (C‑309/99, EU:C:2002:98, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 28 lutego 2013 r., Ordem dos Técnicos Oficiais de Contas (C‑1/12, EU:C:2013:127, pkt 36). ( ) Uwagi na piśmie Komisji, pkt 45. ( ) Zobacz wyroki: z dnia 6 września 2011 r., Scattolon (C‑108/10, EU:C:2011:542, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 20 lipca 2017 r., Piscarreta Ricardo (C‑416/16, EU:C:2017:574, pkt 34). ( ) Zobacz, w odniesieniu do wykładni art. 1 ust. 1 dyrektywy Rady 77/187/EWG z dnia 14 lutego 1977 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów (Dz.U. 1977, L 61, s. 26), odtworzonej bez zmian w dyrektywie 2001/23, wyroki: z dnia 10 grudnia 1998 r., Hidalgo i in. (C‑173/96 i C‑247/96, EU:C:1998:595, pkt 21, 22); z dnia 14 września 2000 r., Collino i Chiappero (C‑343/98, EU:C:2000:441, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo); a także, w odniesieniu do tej dyrektywy, wyroki: z dnia 29 lipca 2010 r., UGT-FSP (C‑151/09, EU:C:2010:452, pkt 24, dotyczący decyzji wydanej w drodze dekretu); z dnia 20 lipca 2017 r., Piscarreta Ricardo (C‑416/16, EU:C:2017:574, pkt 38). ( ) Również doktryna zauważyła, że w wyniku interpretacji dokonanej przez Trybunału pojęcie przejęcia przedsiębiorstwa „zostało znacznie rozszerzone, wykraczając poza wąskie odniesienie do zwykłego przeniesienia w drodze umowy zawartego w dyrektywie”, F. Carinci, A. Pizzoferrato, Il diritto del lavoro dell’Unione europea, Torino 2021, s. 292. ( ) F. Carinci, A. Pizzoferrato, op.cit., s. 294. ( ) Tytułem przykładu można przypomnieć wyrok z dnia 19 października 2017 r., Securitas (C‑200/16, EU:C:2017:780, pkt 23, 24), w którym orzeczono, że brak stosunku umownego między dwoma przedsiębiorstwami, którym powierzono następnie zarządzanie nadzorem nad obiektami portowymi, nie ma wpływu na stosowanie dyrektywy 2001/23, podobnie jak wyrok z dnia 20 lipca 2017 r., Piscarreta Ricardo (C‑416/16, EU:C:2017:574, pkt 39), w którym orzeczono, że okoliczność, iż przejęcie wynika z rozwiązania przedsiębiorstwa komunalnego na mocy decyzji organu wykonawczego gminy, nie wyklucza sama w sobie istnienia przejęcia. ( ) Zobacz wyrok z dnia 20 lipca 2017 r., Piscarreta Ricardo (C‑416/16, EU:C:2017:574, pkt 39), ale w odniesieniu do poprzedniej dyrektywy wyrok z dnia 2 grudnia 1999 r., Allen i in. (C‑234/98, EU:C:1999:594, pkt 17). ( ) R. Romei, La Direttiva europea sul trasferimento di imprese. Profili generali, w: R. Cosio, F. Curcuruto, V. Di Cerbo, G. Mammone, Il diritto del lavoro dell’Unione europea, Giuffrè 2023, s. 775. Zobacz podobnie wyrok z dnia 20 listopada 2003 r., Abler (C‑340/01, EU:C:2003:629, pkt 33). Przeniesienie własności towarów nie jest konieczne, ponieważ wystarczy, by zostały one oddane do dyspozycji nabywcy; zob. wyrok z dnia 15 grudnia 2005 r., Güney-Görres i Demir (C‑232/04 i C‑233/04, EU:C:2005:778). ( ) R. Romei, op.cit., s. 775. W tym kontekście zob. wyrok z dnia 20 listopada 2003 r., Abler (C‑340/01, EU:C:2003:629, pkt 34). ( ) R. Romei, op.cit., s. 777. ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 8 maja 2019 r., Dodič (C‑194/18, EU:C:2019:385, pkt 33). ( ) Zobacz wyrok z dnia 20 lipca 2017 r., Piscarreta Ricardo (C‑416/16, EU:C:2017:574, pkt 44). ( ) Zobacz wyrok z dnia 6 września 2011 r., Scattolon (C‑108/10, EU:C:2011:542, pkt 51). ( ) R. Romei, op.cit., s. 779. ( ) R. Romei, op.cit., s. 780. ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 8 maja 2019 r., Dodič,C‑194/18, EU:C:2019:385, pkt 34, 35.