C-63/23

WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba) z dnia 12 września 2024 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Polityka imigracyjna – Prawo do łączenia rodzin – Dyrektywa 2003/86/WE – Artykuł 16 ust. 3 – Odmowa przedłużenia ważności dokumentu pobytowego członka rodziny rozdzielonej – Konsekwencje – Odmowa przedłużenia ważności dokumentu pobytowego członków jego rodziny – Przyczyna niezależna od ich woli – Obecność małoletnich dzieci – Artykuł 15 ust. 3 – Przesłanki wydania samoistnego dokumentu pobytowego – Pojęcie „szczególnie trudnych warunków” – Zakres – Artykuł 17 – Zindywidualizowane badanie – Prawo do bycia wysłuchanym W sprawie C‑63/23 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Juzgado de lo Contencioso-Administrativo n.o 5 de Barcelona (sąd administracyjny szczebla prowincji nr 5 w Barcelonie, Hiszpania) postanowieniem z dnia 9 stycznia 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 6 lutego 2023 r., w postępowaniu: Sagrario, Joaquín, Prudencio przeciwko Subdelegación del Gobierno en Barcelona, TRYBUNAŁ (piąta izba), w składzie: E. Regan (sprawozdawca), prezes izby, I. Jarukaitis i D. Gratsias, sędziowie, rzecznik generalny: J. Richard de la Tour, sekretarz: L. Carrasco Marco, administratorka, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 17 stycznia 2024 r., rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Sagrario oraz jej dwojga małoletnich dzieci – E. Leiva Vojkovic, abogado, – w imieniu rządu hiszpańskiego – I. Herranz Elizalde, w charakterze pełnomocnika, – w imieniu Komisji Europejskiej – I. Galindo Martín i J. Hottiaux, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 7 marca 2024 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 15 ust. 3 i art. 17 dyrektywy Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin (Dz.U. 2003, L 251, s. 12), a także art. 7, 24, art. 33 ust. 1 i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między matką i jej dwojgiem małoletnich dzieci, obywatelami państwa trzeciego, a Subdelegación del Gobierno en Barcelona (delegaturą rządu w Barcelonie, Hiszpania, zwaną dalej „właściwym organem krajowym”) w przedmiocie odmowy przedłużenia ważności ich zezwoleń na pobyt udzielonych w celu łączenia rodziny. Ramy prawne Prawo Unii Dyrektywa 2003/86 Motywy 2, 4, 6 i 15 dyrektywy 2003/86 brzmią następująco: „(2) Środki dotyczące łączenia rodziny powinny zostać przyjęte zgodnie z obowiązkiem ochrony rodziny i poszanowania życia rodzinnego zawartym w wielu instrumentach prawa międzynarodowego. Niniejsza dyrektywa szanuje prawa podstawowe i przestrzega zasad uznanych w szczególności w art. 8 [europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zwanej dalej »EKPC«] oraz w [Karcie]. […] (4) Łączenie rodziny jest niezbędne w celu umożliwienia życia rodzinnego. Pomaga ono stworzyć stabilność socjokulturową ułatwiającą integrację obywateli państw trzecich w danym państwie członkowskim, a także wspiera spójność gospodarczą i społeczną, będącą podstawowym celem Wspólnoty [Europejskiej] określonym w traktacie. […] (6) W celu ochrony rodziny i ustanowienia lub zachowania życia rodzinnego powinno się ustalić istotne warunki dla wykonania prawa do łączenia rodziny na podstawie wspólnych kryteriów. […] (15) Należy wspierać integrację członków rodziny. W tym celu należy im przyznać status niezależny od statusu członka rodziny rozdzielonej, w szczególności w przypadkach rozpadu małżeństwa lub związku partnerskiego, a także dostęp do edukacji, zatrudnienia, szkolenia i kształcenia zawodowego na tych samych warunkach, jakie posiadają osoby, z którymi zostali połączeni”. Zgodnie z art. 1 tej dyrektywy, znajdującym się w jej rozdziale I, zatytułowanym „Przepisy ogólne”: „Niniejsza dyrektywa ma na celu określenie warunków wykonania prawa do łączenia rodziny przez obywateli państwa trzeciego zamieszkujących legalnie na terytorium państw członkowskich”. W ramach tego rozdziału art. 2 tej dyrektywy stanowi: „Do celów niniejszej dyrektywy: […] c) »członek rodziny rozdzielonej« oznacza obywatela państwa trzeciego mieszkającego zgodnie z prawem w państwie członkowskim i składającego wniosek lub którego członkowie rodziny składają wniosek o przyłączenie się do niego; d) »łączenie rodziny« oznacza wjazd i pobyt w państwie członkowskim przez członków rodziny obywatela państwa trzeciego mieszkającego zgodnie z prawem w tym państwie członkowskim w celu zachowania komórki rodzinnej, bez względu na to, czy związek rodzinny powstał przed wjazdem rezydenta czy po; […]”. Artykuł 15, zawarty w rozdziale VI rzeczonej dyrektywy, zatytułowanym „Wjazd i pobyt członków rodziny”, stanowi: „1.   Nie później niż po pięciu latach pobytu oraz pod warunkiem, że członkowi rodziny nie udzielono dokumentu pobytowego ze względów innych niż łączenie rodziny, małżonek lub niepoślubiony partner i dziecko, które osiągnęło pełnoletność, mają prawo, po złożeniu wniosku, jeśli jest wymagany, do samoistnego dokumentu pobytowego, niezależnego od dokumentu pobytowego członka rodziny rozdzielonej. Państwa członkowskie mogą ograniczyć przyznanie dokumentu pobytowego określonego w pierwszym akapicie do małżonka lub niepoślubionego partnera w przypadku rozpadu więzi rodzinnych. 2.   Państwa członkowskie mogą wydać autonomiczny dokument pobytowy dorosłym dzieciom i wstępnym w prostej linii, do których ma zastosowanie art. 4 ust. 2. 3.   W przypadku owdowienia, rozwodu, separacji lub śmierci wstępnego pierwszego stopnia w prostej linii lub zstępnej, samoistny dokument pobytowy może zostać wydany, po złożeniu wniosku, jeśli jest wymagany, osobom, które przybyły na mocy łączenia rodziny. Państwa członkowskie ustanawiają przepisy zapewniające udzielenie samoistnego dokumentu pobytowego w przypadku szczególnie trudnych warunków. 4.   Warunki odnoszące się do udzielenia i okresu ważności samoistnego dokumentu pobytowego ustanawiane są przez prawo krajowe”. Artykuł 16 ust. 3 dyrektywy 2003/86, zawarty w rozdziale VII, zatytułowanym „Kary i zadośćuczynienie”, przewiduje: „Państwa członkowskie mogą cofnąć dokument pobytowy członkowi rodziny lub odmówić przedłużenia jego ważności, w przypadku gdy pobyt członka rodziny rozdzielonej dobiega końca, a członek jego rodziny jeszcze nie posiada autonomicznego prawa pobytu na mocy art. 15”. Zawarty w tym samym rozdziale art. 17 tej dyrektywy stanowi: „Państwa członkowskie należycie uwzględniają charakter i trwałość więzi rodzinnych danej osoby oraz czas pobytu tej osoby w państwie członkowskim oraz istnienie rodziny, a także więzi kulturowych i społecznych z państwem pochodzenia, w przypadku gdy odrzucają wniosek, wycofują lub odmawiają przedłużenia ważności dokumentu pobytowego bądź gdy podejmują decyzję o nakazaniu wydalenia członka rodziny rozdzielonej lub członków jego rodziny”. Dyrektywa 2004/38 Artykuł 13 dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniającej rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylającej dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. 2004, L 158, s. 77), zatytułowany „Zachowanie prawa pobytu przez członków rodziny w przypadku rozwodu, unieważnienia małżeństwa lub ustania zarejestrowanego związku partnerskiego”, stanowi ust. 2: „Bez uszczerbku dla akapitu drugiego, rozwód, unieważnienie małżeństwa lub ustanie zarejestrowanego związku partnerskiego, o którym mowa w art. 2 ust. 2 lit. b), nie prowadzi do utraty prawa pobytu przez członków rodziny obywatela Unii, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich, jeżeli: […] c) istnieją szczególnie trudne okoliczności, na przykład fakt bycia ofiarą przemocy domowej w trakcie trwania małżeństwa lub zarejestrowanego związku partnerskiego; […] […]”. Wytyczne dotyczące stosowania dyrektywy 2003/86 Punkt 5.3 komunikatu Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie wytycznych dotyczących stosowania dyrektywy 2003/86/WE w sprawie prawa do łączenia rodzin, noszący tytuł „Dostęp do samoistnego dokumentu pobytowego”, brzmi następująco: „Artykuł 15 ust. 1 stanowi, że nie później niż po pięciu latach pobytu oraz pod warunkiem, że członkowi rodziny nie udzielono dokumentu pobytowego z innych względów, państwa członkowskie muszą wydać małżonkowi lub niepoślubionemu partnerowi i dziecku, które osiągnęło pełnoletność, po złożeniu wniosku, samoistny dokument pobytowy, niezależny od dokumentu pobytowego członka rodziny rozdzielonej. Pobyt należy rozumieć jako pobyt legalny. Komisja [Europejska] podkreśla, że państwa członkowskie mogą udzielić zezwolenia na pobyt we wcześniejszym terminie. W przypadku rozpadu więzi rodzinnych prawo do samoistnego dokumentu pobytowego w każdym razie nadal musi przysługiwać małżonkowi lub niepoślubionemu partnerowi, ale państwa członkowskie mogą wykluczyć pełnoletnie dziecko. Chociaż art. 15 ust. 4 stanowi, że warunki ustanawiane są przez prawo krajowe, to w art. 15 ust. 3 wskazano, że rozpad można rozumieć jako owdowienie, rozwód, separację, śmierć itp. Zgodnie z art. 15 ust. 2 i art. 15 ust. 3 (zdanie pierwsze) w przypadku owdowienia, rozwodu, separacji lub śmierci wstępnego pierwszego stopnia w prostej linii lub zstępnej państwa członkowskie mogą w dowolnym momencie wydać samoistny dokument pobytowy dorosłym dzieciom i wstępnym w prostej linii, do których ma zastosowanie art. 4 ust. 2, oraz, po złożeniu wniosku, jeśli jest wymagany, osobom, które przybyły na mocy łączenia rodziny. Artykuł 15 ust. 3 (zdanie drugie) stanowi, że państwa członkowskie muszą w przypadku szczególnie trudnych warunków wydać samoistny dokument pobytowy członkom rodziny, którzy przybyli na mocy łączenia rodzin. Państwa członkowskie zobowiązane są do ustanowienia w prawie krajowym przepisów służących temu celowi. Szczególnie trudne warunki muszą być spowodowane przez sytuację rodzinną lub rozpad więzi rodzinnych, a nie trudności związane z innymi przyczynami. Przykładami szczególnie trudnych warunków mogą być na przykład przypadki przemocy w rodzinie wobec kobiet i dzieci, pewne przypadki małżeństw przymusowych, ryzyko okaleczania narządów płciowych kobiet lub przypadki, w których osoba znalazłaby się w szczególnie trudnej sytuacji rodzinnej, gdyby została zmuszona do powrotu do państwa pochodzenia”. Prawo hiszpańskie Artykuł 19 Ley Orgánica 4/2000 sobre derechos y libertades de los extranjeros en España y su integración social (ustawy organicznej 4/2000 dotyczącej praw i swobód cudzoziemców w Hiszpanii i ich integracji społecznej) z dnia 11 stycznia 2000 r. (BOE nr 10 z dnia 12 stycznia 2000 r., s. 1139), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, stanowi: „1.   Zezwolenie na pobyt w celu łączenia rodziny, które przysługuje dołączającym małżonkowi i dzieciom w chwili osiągnięcia przez nich wieku, w którym mogą podjąć pracę, daje im prawo do pracy bez konieczności podejmowania innych czynności administracyjnych. 2.   Małżonek korzystający z prawa do łączenia rodzin może uzyskać niezależne zezwolenie na pobyt, jeżeli posiada wystarczające środki finansowe na utrzymanie. W przypadku gdy małżonka korzystająca z prawa do łączenia rodzin jest ofiarą przemocy ze względu na płeć, może uzyskać samoistne zezwolenie na pobyt i pracę bez konieczności spełnienia powyższego warunku, o ile wydano na jej rzecz postanowienie o przyznaniu ochrony lub, w jego braku, raport Ministerio Fiscal (prokuratury, Hiszpania) wskazujący na istnienie znamion przemocy ze względu na płeć. 3.   Dzieci korzystające z prawa do łączenia rodzin mogą uzyskać niezależne zezwolenie na pobyt, gdy osiągną pełnoletność i dysponują wystarczającymi środkami finansowymi na utrzymanie. 4.   Postać i wysokość środków finansowych uznanych za wystarczające, aby umożliwić członkom połączonej rodziny uzyskanie niezależnego zezwolenia, określana jest w drodze rozporządzenia. 5.   W przypadku śmierci przyjmującego członka rodziny rozdzielonej dołączający członkowie rodziny rozdzielonej mogą uzyskać niezależne zezwolenie na pobyt na warunkach, które zostaną określone”. Artykuł 59 Real Decreto 557/2011 por el que se aprueba el Reglamento de la Ley Orgánica 4/2000, tras su reforma por Ley Orgánica 2/2009 (dekretu królewskiego 557/2011 w sprawie przyjęcia rozporządzenia do ustawy organicznej 4/2000 po zmianach wprowadzonych ustawą organiczną 2/2009) z dnia 20 kwietnia 2011 r. (BOE nr 103 z dnia 30 kwietnia 2011 r., s. 43821, zwanego dalej „dekretem królewskim 557/2011”), zatytułowany „Pobyt dołączających członków rodziny rozdzielonej niezależnie od pobytu przyjmującego członka rodziny rozdzielonej”, stanowi: „1.   Małżonek lub partner korzystający z prawa do łączenia rodziny może uzyskać niezależne zezwolenie na pobyt i pracę, jeżeli spełnia jeden z następujących warunków i nie ma zadłużenia wobec organów podatkowych lub organów zabezpieczenia społecznego: a) posiada wystarczające środki finansowe, aby uzyskać zezwolenie na pobyt czasowy bez prowadzenia działalności zarobkowej; b) po złożeniu wniosku zawarł co najmniej jedną umowę o pracę przewidującą wynagrodzenie nie niższe od miesięcznego minimalnego wielobranżowego wynagrodzenia za pracę w przeliczeniu na ustawowy dzień pracy lub od wynagrodzenia wynikającego z obowiązującego układu zbiorowego pracy; c) spełnia warunki udzielenia zezwolenia na pobyt czasowy i zezwolenia na pracę na własny rachunek. […] 2.   Ponadto małżonek lub partner może uzyskać niezależne zezwolenie na pobyt i pracę w następujących przypadkach: a) jeżeli związek małżeński, z którym wiązał się pobyt, ulega rozwiązaniu z powodu separacji prawnej, rozwodu, unieważnienia małżeństwa lub ustania wspólnego życia pary – pod warunkiem wykazania wspólnego pożycia w Hiszpanii z małżonkiem lub partnerem będącym przyjmującym rodziny rozdzielonej przez co najmniej dwa lata; b) w przypadku gdy kobieta jest ofiarą przemocy ze względu na płeć – od chwili wydania na jej korzyść postanowienia o ochronie sądowej lub, w jego braku, sporządzenia raportu prokuratury wskazującego na istnienie znamion przemocy ze względu na płeć. Powyższy przepis ma również zastosowanie, w przypadku gdy małżonek lub partner padł ofiarą przestępstwa z użyciem przemocy w rodzinie, o ile na rzecz ofiary wydane zostało postanowienie o ochronie sądowej lub, w jego braku, został sporządzony raport prokuratury wskazujący na istnienie agresywnego zachowania w rodzinie. Rozpatrywanie wniosków złożonych na podstawie niniejszego ustępu ma charakter priorytetowy, a okres ważności niezależnego zezwolenia na pobyt i pracę wynosi pięć lat. c) w przypadku śmierci przyjmującego członka rodziny rozdzielonej. 3.   W przypadkach, o których mowa w poprzednim ustępie, jeżeli oprócz małżonka lub partnera łączeniem rodziny objęto innych członków rodziny, zachowują oni wydane zezwolenie na pobyt, przy czym przedłużenie ważności ich zezwolenia na pobyt do celów łączenia rodziny jest uzależnione od zezwolenia na pobyt członka rodziny, z którym mieszkają. 4.   Dzieci i małoletni, których przyjmujący członek rodziny rozdzielonej jest przedstawicielem prawnym, uzyskują niezależne zezwolenie na pobyt w przypadku osiągnięcia pełnoletności, jeśli mogą wykazać, że znajdują się w jednej z sytuacji opisanych w ust. 1 niniejszego artykułu, lub gdy osiągną pełnoletność i wcześniej zamieszkiwali w Hiszpanii przez okres pięciu lat. […]”. Artykuł 61 dekretu królewskiego 557/2011, zatytułowany „Przedłużenie ważności zezwoleń na pobyt do celów łączenia rodzin”, stanowi w ust. 3: „Przedłużenie ważności zezwolenia na pobyt do celów łączenia rodziny jest uzależnione od spełnienia następujących przesłanek: a) w przypadku osoby korzystającej z prawa do łączenia rodzin: 1) posiadanie ważnego zezwolenia na pobyt do celów łączenia rodziny lub upływ nie więcej niż 90 dni kalendarzowych od wygaśnięcia tego zezwolenia; 2) utrzymanie więzi rodzinnych lub pokrewieństwa albo związku nieformalnego, na podstawie których przyznano przedłużenie ważności. […] b) w przypadku przyjmującego członka rodziny rozdzielonej: 1) posiadanie ważnego zezwolenia na pobyt lub upływ nie więcej niż 90 dni kalendarzowych od wygaśnięcia tego zezwolenia; […]”. Zgodnie z ust. 4 pierwszego przepisu dodatkowego dekretu królewskiego 557/2011: „Na wniosek przewodniczącego Secretaría de Estado de Inmigración y Emigración (sekretariatu stanu ds. imigracji i emigracji, Hiszpania), uwzględniając sprawozdanie przewodniczącego Secretaría de Estado de Seguridad (sekretariatu stanu ds. bezpieczeństwa, Hiszpania) oraz w odpowiednim przypadku przewodniczącego Subsecretarías de Asuntos Exteriores y de Cooperación y de Política Territorial y Administración Pública (podsekretariatów ds. cudzoziemców, współpracy i polityki terytorialnej oraz administracji publicznej, Hiszpania) Consejo de Ministros (rada ministrów, Hiszpania) może wydać, jeżeli uzasadniają to okoliczności gospodarcze, społeczne lub zawodowe, oraz w nieuregulowanych przypadkach o szczególnym znaczeniu, po poinformowaniu Comisión Laboral Tripartita de Inmigración (trójstronnej komisji pracy ds. imigracji, Hiszpania) i przeprowadzeniu konsultacji z tym organem, instrukcje dotyczące udzielenia zezwoleń na pobyt czasowy lub na pracę, które mogą dotyczyć okresów, stanowisk lub miejsc, określonych w tych instrukcjach, lub zezwoleń na pobyt […]. Przewodniczący sekretariatu stanu ds. imigracji i emigracji, na podstawie sprawozdania przewodniczącego sekretariatu stanu ds. bezpieczeństwa, może też udzielać indywidualnych zezwoleń na pobyt czasowy w wyjątkowych okolicznościach nieprzewidzianych w niniejszym rozporządzeniu”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne Troje skarżących w postępowaniu głównym, matka i dwoje małoletnich dzieci, posiada dokument pobytowy w ramach łączenia rodziny, przy czym przyjmującym członkiem rodziny rozdzielonej był mąż tejże kobiety i ojciec dwojga dzieci. W dniu 22 kwietnia 2021 r. czterech członków rodziny złożyło wniosek o zezwolenie na pobyt długoterminowy. Decyzją z dnia 27 maja 2021 r. właściwy organ krajowy oddalił wniosek przyjmującego członka rodziny rozdzielonej ze względu na wcześniejszą karalność. Decyzją z dnia 22 czerwca 2021 r. ów organ krajowy oddalił również wnioski złożone w ramach łączenia rodziny przez skarżących w postępowaniu głównym ze względu na to, że z naruszeniem warunku przewidzianego w art. 61 ust. 3 lit. b) pkt 1 dekretu królewskiego 557/2011 przyjmujący członek rodziny rozdzielonej nie posiadał zezwolenia na pracę lub zezwolenia na pobyt. Juzgado de lo Contencioso-Administrativo n.o 5 de Barcelona (sąd administracyjny szczebla prowincji nr 5 w Barcelonie, Hiszpania), który jest sądem odsyłającym w niniejszej sprawie i do którego skarżący w postępowaniu głównym wnieśli skargę o stwierdzenie nieważności tej decyzji, zauważa, że wspomnianą decyzję wydano bez przeprowadzenia przez właściwy organ krajowy, zgodnie z art. 17 dyrektywy 2003/86, oceny charakteru i trwałości więzi rodzinnych zainteresowanych osób, czasu ich pobytu oraz istnienia więzi rodzinnych, kulturowych i społecznych z państwem, w którym zamieszkują, oraz z państwem pochodzenia. Ponieważ zaś – zdaniem tego sądu – art. 15 ust. 3 dyrektywy 2003/86 nie precyzuje przypadków „szczególnie trudnych warunków” uzasadniających udzielenie dołączającym członkom rodziny rozdzielonej samoistnego dokumentu pobytowego, nie można wykluczyć, że takie pojęcie obejmuje sytuację wynikającą z utraty przez tych ostatnich ich zezwolenia na pobyt w celu łączenia rodziny z przyczyn niezależnych od ich woli, zwłaszcza w przypadku małoletnich dzieci i osób znajdujących się w sytuacji dyskryminacji strukturalnej w państwie pochodzenia, jak ma to miejsce w przypadku kobiet pochodzących z niektórych państw trzecich, w których osoby płci żeńskiej są pozbawione jakiejkolwiek ochrony. Niemniej z jednej strony sąd odsyłający zwraca uwagę, że ustawodawstwo hiszpańskie nie przewiduje procedury umożliwiającej zainteresowanym powołanie się na indywidualne okoliczności ani przeprowadzenia uprzedniego wysłuchania małoletnich, w związku z czym właściwe organy krajowe orzekają bez uwzględnienia osobistych uwarunkowań członków rodziny korzystających z prawa do łączenia rodzin. Ci ostatni od razu znajdują się zatem w sytuacji nieuregulowanej. Tymczasem w ocenie tego sądu z orzecznictwa Trybunału, którego źródłem są wyroki z dnia 27 czerwca 2006 r., Parlament/Rada (C‑540/03, EU:C:2006:429, pkt 62–64), a także z dnia 14 marca 2019 r., Y.Z. i in. (Oszustwo przy łączeniu rodziny) (C‑557/17, EU:C:2019:203, pkt 51–55), wynika, że przed wydaniem decyzji w sprawie łączenia rodzin owe organy krajowe powinny ocenić wszystkie szczególne okoliczności danego przypadku, a jakakolwiek automatyczna decyzja jest wykluczona. Z drugiej strony sąd odsyłający zauważa jednak, że pomimo bezwzględnie obowiązującego charakteru art. 15 ust. 3 dyrektywy 2003/86 art. 59 dekretu królewskiego 557/2011 nie wymienia przypadków „szczególnie trudnych warunków”, o których mowa w tym przepisie dyrektywy. Ponadto według tego sądu, o ile ust. 4 pierwszego przepisu dodatkowego rzeczonego dekretu królewskiego przewiduje przyznanie zezwolenia na pobyt w wyjątkowych przypadkach nieprzewidzianych w przepisach, o tyle ustęp ten nie wydaje się zgodny z dyrektywą 2003/86. Sąd ten wskazuje bowiem, że kompetencja w zakresie udzielenia takiego zezwolenia na pobyt przysługuje nie organom administracji regionalnej państwa, które są ogólnie właściwe do wydawania zezwoleń na pobyt, lecz centralnej administracji publicznej, która dysponuje w odniesieniu do takiego przyznania zakresem uznania, co w jego ocenie nie zapobiega jednak temu, by wydawanie decyzji w sprawie zezwolenia na pobyt cechowało się automatyzmem. W tych okolicznościach Juzgado de lo Contencioso-Administrativo no 5 de Barcelona (sąd administracyjny szczebla prowincji nr 5 w Barcelonie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 15 ust. 3 [zdanie drugie] i art. 17 dyrektywy [2003/86], które odnoszą się do »szczególnie trudnych warunków«, powinny obejmować automatycznie wszystkie sytuacje dotyczące małoletniego dziecka lub [analogiczne] do tych przewidzianych w samym art. 15? 2) Czy uregulowanie krajowe, które nie przewiduje udzielenia samoistnego zezwolenia na pobyt gwarantującego, że status administracyjny członków rodziny członka rodziny rozdzielonej nie pozostanie nieuregulowany w przypadku zaistnienia takich szczególnie trudnych warunków, jest zgodne z art. 15 ust. 3 [zdanie drugie] i art. 17 dyrektywy [2003/86]? 3) Czy art. 15 ust. 3 [zdanie drugie] i art. 17 dyrektywy [2003/86] dopuszczają wykładnię, zgodnie z którą to prawo do samoistnego zezwolenia na pobyt przysługuje, w przypadku gdy połączona rodzina pozostaje bez zezwolenia na pobyt z przyczyn od niej niezależnych? 4) Czy uregulowanie krajowe, które nie przewiduje, że przed odmową przedłużenia zezwolenia na pobyt członków rodziny członka rodziny rozdzielonej należy obowiązkowo przeprowadzić ocenę okoliczności, o których mowa w art. 17 dyrektywy [2003/86], jest zgodne z art. 15 ust. 3 i art. 17 dyrektywy [2003/86]? 5) Czy uregulowanie krajowe, które nie przewiduje, jako procedury poprzedzającej odmowę wydania zezwolenia na pobyt jako członek rodziny członka rodziny rozdzielonej lub przedłużenia ważności tego zezwolenia, szczególnej procedury wysłuchania małoletnich dzieci, w sytuacji gdy przyjmującemu członkowi rodziny rozdzielonej odmówiono wydania zezwolenia na pobyt lub przedłużenia ważności tego zezwolenia, jest zgodne z art. 15 ust. 3 i art. 17 dyrektywy [2003/86] oraz art. 6 ust. 1, art. 8 ust. 1 i 2 [EKPC], a także art. 47, 24, 7 i art. 33 ust. 1 [Karty]? 6) Czy uregulowanie krajowe, które nie przewiduje procedury poprzedzającej odmowę wydania zezwolenia na pobyt jako małżonek członka rodziny rozdzielonej lub przedłużenia ważności tego zezwolenia, w sytuacji gdy przyjmującemu członkowi rodziny rozdzielonej odmówiono wydania zezwolenia na pobyt lub przedłużenia ważności tego zezwolenia, w której to procedurze mógłby on powołać się na okoliczności przewidziane w art. 17 dyrektywy [2003/86], aby złożyć wniosek o przyznanie możliwości utrzymania pobytu w sposób nieprzerwany w stosunku do wcześniejszego pobytu, jest zgodne z art. 15 ust. 3 i art. 17 dyrektywy [2003/86] oraz art. 6 ust. 1, art. 8 ust. 1 i 2 [EKPC], a także art. 47, 24, 7 i art. 33 ust. 1 [Karty]?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytań od pierwszego do trzeciego Poprzez pytania od pierwszego do trzeciego, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które nie przewiduje, że właściwy organ krajowy jest zobowiązany do wydania, w oparciu o istnienie „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu tego przepisu, samoistnego dokumentu pobytowego członkom rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, jeżeli utracili oni swoje zezwolenie na pobyt z przyczyn niezależnych od ich woli lub gdy są wśród nich małoletnie dzieci. W celu rozważenia tych pytań należy na wstępie przypomnieć, że zgodnie z art. 16 ust. 3 tej dyrektywy państwa członkowskie mogą cofnąć dokument pobytowy członkowi rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej lub odmówić przedłużenia jego ważności, w przypadku gdy pobyt tego ostatniego dobiega końca, a danemu członkowi jego rodziny nie przysługuje jeszcze, na podstawie art. 15 wspomnianej dyrektywy, prawo do samoistnego dokumentu pobytowego. W tym względzie przede wszystkim z art. 15 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2003/86 wynika, że małżonek lub niepoślubiony partner i dziecko, które osiągnęło pełnoletność, przyjmującego członka rodziny rozdzielonej mają prawo do samoistnego dokumentu pobytowego, niezależnego od dokumentu pobytowego przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, nie później niż po pięciu latach pobytu oraz pod warunkiem, że nie udzielono im dokumentu pobytowego ze względów innych niż łączenie rodziny, przy czym zgodnie z akapitem drugim tego przepisu państwa członkowskie mogą w przypadku rozpadu więzi rodzinnych ograniczyć przyznanie takiego samoistnego dokumentu pobytowego do małżonka lub niepoślubionego partnera. Na mocy art. 15 ust. 2 tej dyrektywy państwa członkowskie mogą również wydać samoistny dokument pobytowy dorosłym dzieciom i wstępnym w prostej linii przyjmującego członka rodziny rozdzielonej. Następnie zgodnie z art. 15 ust. 3 zdanie pierwsze owej dyrektywy samoistny dokument pobytowy może zostać wydany, nawet przed ukończeniem pięcioletniego okresu pobytu przewidzianego w rzeczonym art. 15 ust. 1, osobom, które przybyły na mocy łączenia rodziny, w przypadku owdowienia, rozwodu, separacji lub śmierci wstępnych lub zstępnych pierwszego stopnia w prostej linii. Artykuł 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 przewiduje z kolei, że państwa członkowskie ustanawiają przepisy zapewniające udzielenie samoistnego dokumentu pobytowego w przypadku „szczególnie trudnych warunków”. Wreszcie w myśl art. 15 ust. 4 tej dyrektywy warunki odnoszące się do udzielenia i okresu ważności samoistnego dokumentu pobytowego są ustanawiane przez prawo krajowe. Ustalenia zakresu art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86, którego dotyczą pytania od pierwszego do trzeciego, trzeba dokonywać w świetle powyższych rozważań wstępnych. Na wstępie należy stwierdzić, że ani ten przepis, ani żaden inny przepis tej dyrektywy nie definiuje pojęcia „szczególnie trudnych warunków” ani nie dostarcza przykładu takich warunków. Nie wynika z tego jednak, wbrew temu, co podniósł rząd hiszpański na rozprawie, że państwa członkowskie mogą określać zakres tego pojęcia jednostronnie, skutkiem czego dysponują one nieograniczonym zakresem swobody przy definiowaniu go w swoim prawie krajowym. Należy bowiem stwierdzić, podobnie jak uczynił to rzecznik generalny w pkt 40 opinii, że art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 ustanawia na rzecz członków rodziny, o których mowa w tym przepisie, prawo, co wymaga od państw członkowskich przyjęcia przepisów gwarantujących udzielenie samoistnego dokumentu pobytowego w przypadku „szczególnie trudnych warunków” i ustanawia w tym względzie podstawową materialną przesłankę wydania takiego dokumentu pobytowego, a zarazem w żaden sposób nie odsyła do prawa państw członkowskich. Prawdą jest, że z uwagi na to, iż art. 15 ust. 4 dyrektywy 2003/86 uściśla, że warunki odnoszące się do udzielania i okresu ważności tego samoistnego dokumentu pobytowego ustanawiane są przez prawo krajowe, Trybunał orzekł, że zakres uznania przyznany państwom członkowskim w ramach wspomnianej dyrektywy należy uznać za szeroki w odniesieniu do przesłanek udzielenia, na podstawie art. 15 ust. 3 zdanie drugie tej dyrektywy, samoistnego dokumentu pobytowego obywatelowi państwa trzeciego, który wjechał na terytorium danego państwa członkowskiego w ramach łączenia rodzin, w przypadku gdy doświadcza on „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu tego ostatniego przepisu [zob. podobnie wyrok z dnia 2 września 2021 r., État belge (Prawo pobytu w przypadku przemocy domowej), C‑930/19, EU:C:2021:657, pkt 85, 86]. I tak, poprzez dokonanie w art. 15 ust. 4 dyrektywy 2003/86 odesłania do prawa krajowego, prawodawca Unii wskazał, że jego wolą było pozostawienie uznaniu każdego z państw członkowskich kwestii określenia, na jakich zasadach należy wydawać samoistny dokument pobytowy obywatelowi państwa trzeciego, który wjechał na terytorium tego państwa w ramach łączenia rodzin, w przypadku gdy doświadcza on takich trudnych warunków [zob. podobnie wyrok z dnia 2 września 2021 r., État belge (Prawo pobytu w przypadku przemocy domowej), C‑930/19, EU:C:2021:657, pkt 87 i przytoczone tam orzecznictwo]. Jednakże zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zakres uznania przyznany państwom członkowskim nie powinien być przez nie wykorzystywany w sposób naruszający skuteczność tej dyrektywy lub jej cel czy też zasadę proporcjonalności [zob. podobnie wyrok z dnia 2 września 2021 r., État belge (Prawo pobytu w przypadku przemocy domowej), C‑930/19, EU:C:2021:657, pkt 88 i przytoczone tam orzecznictwo]. Wobec tego państwo członkowskie nie może narzucać warunków aż tak surowych, by stanowiły one trudną do pokonania przeszkodę uniemożliwiającą w praktyce uzyskanie samoistnego dokumentu pobytowego (zob. podobnie wyrok z dnia 7 listopada 2018 r., C i A, C‑257/17, EU:C:2018:876, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego, że aby uniknąć naruszenia skuteczności (effet utile) lub celu ciążącego na nich na mocy art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 obowiązku przyjęcia przepisów gwarantujących danemu członkowi rodziny prawo do uzyskania samoistnego dokumentu pobytowego w przypadku „szczególnie trudnych warunków”, państwa członkowskie nie mogą dysponować nieograniczonym zakresem uznania przy określaniu okoliczności stwarzających takie warunki. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać jego brzmienie, kontekst, w jaki się on wpisuje, oraz cele regulacji, której część on stanowi (wyrok z dnia 18 kwietnia 2024 r., Girelli Alcool, C‑509/22, EU:C:2024:341, pkt 77). Geneza tego przepisu może również dostarczyć informacji istotnych dla jego wykładni [zob. podobnie wyrok z dnia 7 września 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Charakter prawa pobytu na podstawie art. 20 TFUE), C‑624/20, EU:C:2022:639, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo]. W pierwszej kolejności, co się tyczy brzmienia art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86, należy stwierdzić, że zważywszy na jego znaczenie w języku potocznym, wyrażenie „szczególnie trudne warunki” zakłada – co zauważył rzecznik generalny w pkt 49 opinii – istnienie okoliczności, które ze względu na swój charakter są w wysokim stopniu poważne lub uciążliwe dla danego członka rodziny lub które narażają go na wysoki poziom niepewności lub podatności na zagrożenia, wykraczający poza typowe zawirowania zwykłego życia rodzinnego. Wykładnia ta jest zgodna, po drugie, z celem przyświecającym temu przepisowi oraz uregulowaniu Unii, którego część on stanowi. Należy bowiem przypomnieć, że jak wynika z motywów 2, 4 i 6 dyrektywy 2003/86, ogólnym celem tej dyrektywy jest zapewnienie ochrony rodziny oraz ułatwienie integracji obywateli państw trzecich w państwach członkowskich poprzez umożliwienie im prowadzenia życia rodzinnego i pomoc w stworzeniu stabilności socjokulturowej dzięki łączeniu rodzin [zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 21 kwietnia 2016 r., Khachab, C‑558/14, EU:C:2016:285, pkt 26; z dnia 2 września 2021 r., État belge (Prawo pobytu w przypadku przemocy domowej), C‑930/19, EU:C:2021:657, pkt 83; a także z dnia 1 sierpnia 2022 r., Bundesrepublik Deutschland (Łączenie rodziny obejmujące małoletniego uchodźcę), C‑273/20 i C‑355/20, EU:C:2022:617, pkt 58]. Poza tym środki dotyczące łączenia rodziny muszą być zgodne z prawami podstawowymi, w szczególności z prawem do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego zagwarantowanym w art. 7 oraz art. 24 ust. 2 i 3 Karty, które nakazują państwom członkowskim rozpatrywanie wniosków w sprawie łączenia rodzin w interesie dzieci, których one dotyczą, oraz w trosce o sprzyjanie życiu rodzinnemu [zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 13 marca 2019 r., E., C‑635/17, EU:C:2019:192, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 1 sierpnia 2022 r., Bundesrepublik Deutschland (Łączenie rodziny obejmujące małoletniego uchodźcę), C‑273/20 i C‑355/20, EU:C:2022:617, pkt 59]. Artykuł 15 dyrektywy 2003/86, jak wynika z jej motywu 15, w pełni wpisuje się w ramy tego celu ochrony rodziny poprzez umożliwienie członkom rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, którzy uzyskali dokument pobytowy na potrzeby łączenia rodziny, uzyskania statusu niezależnego od przyjmującego członka rodziny rozdzielonej w celu wspierania ich integracji poprzez ułatwienie im dostępu do edukacji, zatrudnienia i kształcenia zawodowego. W tym kontekście art. 15 ust. 3 zdanie drugie tej dyrektywy realizuje szczególny cel w postaci ochrony członków rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej poprzez nadanie im statusu niezależnego od tego członka rodziny rozdzielonej, i to przed upływem pięcioletniego okresu zamieszkania dającego dostęp do tego statusu z mocy prawa na podstawie tego art. 15 ust. 1 akapit pierwszy, poprzez zapewnienie tym członkom rodziny prawa pobytu w przyjmującym państwie członkowskim, które nie wynika z ich zależności od tego ostatniego, gdy zależność ta jest źródłem szczególnie trudnych warunków wynikających z sytuacji rodzinnej, rodzącej w ich przypadku, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 46 opinii, rzeczywistą potrzebę ochrony poprzez udzielenie samoistnego dokumentu pobytowego. W tym kontekście należy zauważyć, że wbrew temu, co twierdzi rząd hiszpański, nie ma znaczenia, że wydanie na podstawie art. 15 ust. 3 zdanie drugie wspomnianej dyrektywy samoistnego dokumentu pobytowego zainteresowanym członkom rodziny mogłoby skutkować rozdzieleniem tej rodziny, zważywszy, że przyjmujący członek rodziny rozdzielonej mógłby, z powodu utraty swojego zezwolenia na pobyt w przyjmującym państwie członkowskim, zostać zobowiązany do powrotu do państwa trzeciego pochodzenia, podczas gdy ci członkowie rodziny mogliby nadal przebywać w tym państwie członkowskim. Jak wynika bowiem z pkt 40–42 niniejszego wyroku, cel realizowany przez art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 niekoniecznie musi pokrywać się z bardziej ogólnym celem, którego realizacji służy ta dyrektywa. Podczas gdy sednem rzeczonej dyrektywy jako całości jest ochrona rodziny poprzez jej łączenie, jej art. 15 ust. 3 zdanie drugie ma ze swej strony na celu ochronę rodziny poprzez nadanie, w kontekście zaistniałego wcześniej połączenia rodziny, zainteresowanym członkom rodziny niezależnego statusu, który może w niektórych przypadkach ułatwić im odłączenie się od przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, a w rezultacie doprowadzić do odseparowania się niektórych członków rodziny. I tak Trybunał zauważył, że celem art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 jest w szczególności, poprzez wydanie samoistnego dokumentu pobytowego, ochrona obywatela państwa trzeciego, który wjechał na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego w ramach łączenia rodzin i który doświadczył przemocy domowej ze strony przyjmującego członka rodziny rozdzielonej podczas trwania małżeństwa [zob. podobnie wyrok z dnia 2 września 2021 r., État belge (Prawo pobytu w przypadku przemocy domowej), C‑930/19, EU:C:2021:657, pkt 69, 70, 85, 89]. Powyższa wykładnia pojęcia „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 znajduje potwierdzenie w uzasadnieniu wniosku dotyczącego dyrektywy Rady w sprawie prawa do łączenia rodzin, przedstawionego przez Komisję w dniu 1 grudnia 1999 r. [COM(1999) 638 wersja ostateczna, s. 22], zgodnie z którym przepis ten ma w szczególności na celu ochronę kobiet, które doświadczyły w swoich rodzinach przemocy i które nie powinny ponosić skutków w postaci cofnięcia ich dokumentu pobytowego, jeżeli zdecydują się opuścić swoje gospodarstwo domowe, jak również kobiet – wdów, rozwiedzionych lub odrzuconych, które znalazłyby się w szczególnie trudnej sytuacji, gdyby musiały powrócić do kraju pochodzenia. Przykłady te pokrywają się zresztą z tymi przytoczonymi w pkt 5.3 wytycznych dotyczących stosowania dyrektywy 2003/86, w których jako przykłady „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 wymieniono nie tylko przypadki przemocy domowej wobec kobiet i dzieci, a także przypadki, w których zainteresowana osoba znalazłaby się w szczególnie trudnej sytuacji rodzinnej, gdyby została zmuszona do powrotu do państwa pochodzenia, ale również niektóre przypadki przymusowych małżeństw lub ryzyko okaleczania żeńskich narządów płciowych [zob. podobnie wyrok z dnia 2 września 2021 r., État belge (Prawo pobytu w przypadku przemocy domowej), C‑930/19, EU:C:2021:657, pkt 64]. W trzeciej kolejności powyższa wykładnia znajduje potwierdzenie w kontekście, w jaki wpisuje się art. 15 ust. 3 dyrektywy 2003/86, który wynika, po pierwsze, z łącznej lektury dwóch zdań tworzących ten przepis. Zgodnie bowiem z art. 15 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy 2003/86 w przypadku owdowienia, rozwodu, separacji lub śmierci wstępnego lub zstępnego pierwszego stopnia w prostej linii, właściwe organy krajowe mają – co wynika z określenia „może” – zwykłą możliwość wydania samoistnego dokumentu pobytowego osobom, które przybyły na mocy łączenia rodziny, w ramach której korzystają z przysługującego im zakresu uznania, nawet jeśli takie sytuacje można już same w sobie uznać za sytuacje stwarzające znaczne trudności dla zainteresowanych osób. Natomiast, jak wskazano w pkt 32 i 36 niniejszego wyroku, art. 15 ust. 3 zdanie drugie tej dyrektywy nakłada na państwa członkowskie obowiązek ustanowienia przepisów zapewniających udzielenie samoistnego dokumentu pobytowego w przypadku „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu tego przepisu. Zastosowanie takiego stopniowania w systematyce art. 15 ust. 3 omawianej dyrektywy wskazuje na to, że zdanie drugie tego przepisu dotyczy sytuacji rodzinnych, które z punktu widzenia narażenia danego członka rodziny na niepewność lub podatność na zagrożenia są jeszcze bardziej poważne niż sytuacje objęte już zdaniem pierwszym, w tym znaczeniu, że powinny one wykraczać poza typowe zawirowania zwykłego życia rodzinnego. Niemniej nie można z tego wnioskować, wbrew temu, co twierdzi rząd hiszpański, że między dwoma zdaniami art. 15 ust. 3 dyrektywy 2003/86 istnieje związek w tym sensie, że „szczególnie trudne warunki”, o których mowa w zdaniu drugim tego przepisu, koniecznie muszą być spowodowane rozkładem pożycia małżeńskiego wynikającym ze śmierci, rozwodu lub separacji, o których mowa w zdaniu pierwszym tego przepisu. W istocie, żeby uniknąć pozbawienia art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 wszelkiej skuteczności (effet utile) i naruszenia przyświecającego temu przepisowi celu w postaci nadania zainteresowanym członkom rodziny statusu niezależnego od statusu przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, sytuacji objętych tym przepisem nie można ograniczać wyłącznie do trudności wypływających z rozkładu pożycia małżeńskiego, ponieważ poważny charakter trudności, z jakimi może zostać skonfrontowany członek rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, może pozostawać bez związku z takim rozkładem i, przeciwnie, wynikać z utrzymywania pożycia małżeńskiego, w szczególności w przypadku przemocy domowej, przymusowych małżeństw lub ryzyka okaleczania żeńskich narządów płciowych, zwłaszcza gdy w razie utraty prawa pobytu przyjmujący członek rodziny rozdzielonej mógłby zostać zobowiązany do powrotu do swojego państwa pochodzenia. Stąd też, jak słusznie podnosi Komisja, „szczególnie trudne warunki”, o których mowa w art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86, muszą być rezultatem sytuacji rodzinnej zainteresowanych obywateli państw trzecich w szerokim znaczeniu, niezależnie od tego, czy sytuacja ma związek z rozkładem pożycia małżeńskiego, czy też nie. Wykładnię tę potwierdza, po drugie, art. 13 ust. 2 akapit pierwszy lit. c) dyrektywy 2004/38, który w odniesieniu do członków rodziny obywateli Unii dzieli z art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 cel polegający na zapewnieniu ochrony członkom rodziny będącym ofiarami przemocy domowej [zob. podobnie wyrok z dnia 2 września 2021 r., État belge (Prawo pobytu w przypadku przemocy domowej), C‑930/19, EU:C:2021:657, pkt 70, 89]. W art. 13 ust. 2 akapit pierwszy lit. c) dyrektywy 2004/38 przewidziano bowiem również, że rozwód, unieważnienie małżeństwa lub ustanie zarejestrowanego związku partnerskiego nie prowadzi do utraty prawa pobytu przez członków rodziny obywatela Unii, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich, jeżeli istnieją szczególnie trudne okoliczności, i przytoczono wyraźnie jako przykład fakt bycia ofiarą przemocy domowej „w trakcie trwania małżeństwa lub zarejestrowanego związku partnerskiego”, z czego wyraźnie wynika, iż takie sytuacje mogą powstać w braku jakiegokolwiek rozkładu pożycia małżeńskiego. Z całości powyższych rozważań wynika, że istnienie „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 wymaga wykazania, iż obywatel państwa trzeciego, który przebywa na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego w ramach łączenia rodzin, doświadcza wynikających z sytuacji rodzinnej okoliczności, które ze względu na swój charakter są w wysokim stopniu poważne lub uciążliwe albo narażają go na wysoki poziom niepewności lub podatności na zagrożenia, a przez to rodzą w jego przypadku rzeczywistą potrzebę ochrony zapewnianą przez udzielenie samoistnego dokumentu pobytowego, niezależnie od tego, czy doszło do rozkładu pożycia małżeńskiego. Wynika z tego, że sama obecność małoletnich dzieci wśród członków rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej lub okoliczność, że utrata zezwolenia na pobyt przez tych członków rodziny jest konsekwencją okoliczności dotyczących jedynie przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, takich jak popełnienie przez niego przestępstwa, nie mogą wystarczyć do uzasadnienia wydania samoistnego dokumentu pobytowego w oparciu o istnienie „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86. W szczególności, co się tyczy tej drugiej okoliczności, należy podkreślić, że utrata zezwolenia na pobyt przez członków rodziny z powodu okoliczności niezależnych od ich woli odzwierciedla zasadę, według której – zgodnie z celami przyświecającymi dyrektywie 2003/86, przypomnianymi w pkt 40 i 41 niniejszego wyroku, dopóki zainteresowani członkowie rodziny nie uzyskali samoistnego prawa pobytu na podstawie art. 15 tej dyrektywy, ich prawo pobytu jest prawem pochodnym względem prawa pobytu przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, mającym na celu wspieranie integracji tego członka rodziny rozdzielonej [zob. podobnie wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Y.Z. i in. (Oszustwo przy łączeniu rodziny), C‑557/17, EU:C:2019:203, pkt 47]. W tym względzie należy przypomnieć, że biorąc pod uwagę kluczowe znaczenie przyjmującego członka rodziny rozdzielonej w systemie ustanowionym przez dyrektywę 2003/86, zgodne z celami realizowanymi przez tę dyrektywę i z logiką leżącą u jej podstaw jest to, by utrata przez niego zezwolenia na pobyt lub nieprzedłużenie jego ważności z dotyczących go względów wywoływała co do zasady skutki w zakresie procesu łączenia rodziny, a w szczególności w odniesieniu do zezwolenia na pobyt udzielonego członkom rodziny tego członka rodziny rozdzielonej [zob. analogicznie wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Y.Z. i in. (Oszustwo przy łączeniu rodziny), C‑557/17, EU:C:2019:203, pkt 46]. Podobnie, ponieważ dyrektywa 2003/86 ma na celu, zgodnie z jej art. 1, określenie warunków wykonania prawa do łączenia rodziny przez obywateli państwa trzeciego zamieszkujących legalnie na terytorium państw członkowskich, prawo to jest zastrzeżone dla takich obywateli, co znajduje potwierdzenie w definicji pojęć „członka rodziny rozdzielonej” i „łączenia rodziny” zawartych w art. 2 lit. c) i d) tej dyrektywy. Tymczasem członek rodziny rozdzielonej, któremu cofnięto dokument pobytowy, nie może już być uważany za zamieszkującego legalnie na terytorium państwa członkowskiego. Jest zatem a priori uzasadnione, by dokumenty pobytowe wydane członkom jego rodziny na podstawie dyrektywy 2003/86 mogły również zostać cofnięte lub nieprzedłużone bez możliwości powołania się przez nich na „szczególnie trudne warunki” w rozumieniu art. 15 ust. 3 zdanie drugie tej dyrektywy wyłącznie ze względu na niezależny od ich woli charakter podstawy cofnięcia [zob. analogicznie wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Y.Z. i in. (Oszustwo przy łączeniu rodziny), C‑557/17, EU:C:2019:203, pkt 48]. W konsekwencji odpowiedź na pytania od pierwszego do trzeciego winna brzmieć: art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które nie przewiduje, że właściwy organ krajowy jest zobowiązany do wydania, w oparciu o istnienie „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu tego przepisu, samoistnego dokumentu pobytowego członkom rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, jeżeli utracili oni swoje zezwolenie na pobyt z przyczyn niezależnych od ich woli lub gdy są wśród nich małoletnie dzieci. W przedmiocie pytań od czwartego do szóstego W przedmiocie dopuszczalności Rząd hiszpański podnosi, że pytanie piąte jest niedopuszczalne, ponieważ nie dotyczy wykładni prawa Unii. Ani art. 15 ust. 3, ani art. 17 dyrektywy 2003/86 nie przewidują bowiem zasad dotyczących wysłuchania osób innych niż osoba ubiegająca się o łączenie rodziny, a prawo Unii nie zawiera żadnego przepisu dotyczącego zdolności do czynności prawnych małoletnich dzieci w postępowaniu administracyjnym. Ponadto pytanie to wydaje się hipotetyczne, ponieważ postanowienie odsyłające, po pierwsze, nie zawiera żadnej wskazówki dotyczącej wieku małoletnich dzieci, których dotyczy postępowanie główne, a po drugie, wspomina, że wszyscy zainteresowani członkowie rodziny złożyli wniosek o zezwolenie na pobyt długoterminowy do celów łączenia rodziny, co wskazuje na to, że wszyscy ci członkowie rodziny wspólnie uczestniczyli w postępowaniu administracyjnym. Ponadto pytanie to opiera się na „nierealistycznym założeniu”, zgodnie z którym małoletnie dzieci mogą powoływać się na prawo pobytu w oderwaniu od jednostki rodzinnej. W każdym razie z postanowienia odsyłającego nie wynika, że matka tych dzieci zwróciła się o ich wysłuchanie, i nie istnieje żadna przesłanka wskazująca na konflikt interesów między nimi. Należy przypomnieć utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy na gruncie stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny, przy czym prawidłowość tych ustaleń nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odrzucenie przez Trybunał wniosku sądu krajowego jest możliwe tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, jakie zostały mu przedstawione (wyrok z dnia 11 kwietnia 2024 r., Sozialministeriumservice, C‑116/23, EU:C:2024:292, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie należy zaś w pierwszej kolejności stwierdzić, że kwestia, czy małoletnie dzieci mają na podstawie prawa Unii prawo do bycia wysłuchanym przed wydaniem decyzji o odmowie przedłużenia ważności ich dokumentów pobytowych w ramach łączenia rodziny, dotyczy istoty zadanego pytania, a nie jego dopuszczalności. W drugiej kolejności pytanie to nie może zostać uznane za hipotetyczne, ponieważ sprawa w postępowaniu głównym dotyczy, zgodnie z wyraźnym brzmieniem postanowienia odsyłającego, zgodności z prawem decyzji, na mocy której właściwy organ krajowy odmówił dwojgu małoletnich dzieci, których dotyczy postępowanie główne i które posiadały dokument pobytowy w ramach łączenia rodziny, przedłużenia jego ważności w następstwie utraty zezwolenia na pobyt przez przyjmującego członka rodziny rozdzielonej. Nie ma w tym względzie znaczenia, że postanowienie odsyłające nie wskazuje dokładnego wieku tych dwojga małoletnich dzieci. Brak takiej wskazówki dotyczącej okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym, których ustalenie należy do wyłącznej właściwości sądu odsyłającego, nie wpływa bowiem w żaden sposób na dopuszczalność zadanego pytania, ponieważ nie uniemożliwia Trybunałowi udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi na to pytanie poprzez dokonanie wykładni prawa Unii, o którą się zwrócono. Podobnie, co się tyczy podnoszonych przez rząd hiszpański okoliczności, zgodnie z którymi w niniejszym przypadku dwoje małoletnich dzieci złożyło wniosek wspólnie z innymi członkami rodziny, ich matka nie wniosła o ich wysłuchanie i nie podniesiono żadnych przesłanek wskazujących na konflikt interesów, należy stwierdzić, że również one dotyczą okoliczności faktycznych, których ocena na potrzeby rozstrzygnięcia sporu głównego należy do wyłącznej właściwości sądu odsyłającego. Okoliczności te nie mają zatem wpływu na dopuszczalność pytania piątego. W konsekwencji należy uznać, że pytanie to jest dopuszczalne. Co do istoty Poprzez pytania od czwartego do szóstego, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 17 dyrektywy 2003/86 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które pozwala właściwemu organowi krajowemu na wydanie decyzji o odmowie przedłużenia ważności dokumentu pobytowego wydanego członkom rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, bez uprzedniego przeprowadzenia zindywidualizowanego badania ich sytuacji i bez ich wysłuchania, a jeśli tak, to czy w sytuacji gdy decyzja ta dotyczy małoletniego dziecka, należy również wysłuchać to ostatnie. Co się tyczy w pierwszej kolejności zakresu badania, jakie powinien przeprowadzić właściwy organ krajowy, należy przypomnieć, że zgodnie z wyraźnym brzmieniem art. 17 dyrektywy 2003/86 państwa członkowskie powinny, w przypadku odrzucenia wniosku, wycofania lub odmowy przedłużenia ważności dokumentu pobytowego, należycie uwzględnić charakter i trwałość więzi rodzinnych danej osoby oraz czas pobytu tej osoby w przyjmującym państwie członkowskim, a także istnienie rodziny, jak również więzi kulturowych i społecznych z państwem pochodzenia. W związku z tym przy wdrażaniu dyrektywy 2003/86 właściwy organ krajowy powinien przeprowadzać w szczególności zindywidualizowaną ocenę sytuacji danego członka rodziny, która uwzględnia wszystkie istotne aspekty sprawy oraz, w stosownych przypadkach, zwraca szczególną uwagę na interesy dzieci, których sprawa dotyczy, oraz jest podyktowana troską o sprzyjanie życiu rodzinnemu. W szczególności okoliczności takie jak wiek dzieci, których sprawa dotyczy, ich sytuacja w państwie pochodzenia oraz stopień zależności od rodziców mogą mieć wpływ na zakres i stopień szczegółowości wymaganej analizy [zob. podobnie wyrok z dnia 13 marca 2019 r., E., C‑635/17, EU:C:2019:192, pkt 58, 59 i przytoczone tam orzecznictwo]. Oceny tej należy dokonywać w świetle celów rzeczonej dyrektywy [wyrok z dnia 1 sierpnia 2022 r., Bundesrepublik Deutschland (Łączenie rodziny obejmujące małoletniego uchodźcę), C‑273/20 i C‑355/20, EU:C:2022:617, pkt 61] w drodze zrównoważonego i racjonalnego rozważenia wszystkich zbiegających się interesów (wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Khachab, C‑558/14, EU:C:2016:285, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo). W związku z tym odmowa wydania dokumentu pobytowego nie może nastąpić automatycznie [zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 14 marca 2019 r., Y.Z. i in. (Oszustwo przy łączeniu rodziny), C‑557/17, EU:C:2019:203, pkt 51; a także z dnia 12 grudnia 2019 r., G.S. i V.G. (Zagrożenie dla porządku publicznego), C‑381/18 i C‑382/18, EU:C:2019:1072, pkt 65]. Z powyższego wynika, że decyzja o odmowie przedłużenia ważności dokumentu pobytowego udzielonego członkom rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej może zostać wydana dopiero po przeprowadzeniu zindywidualizowanego badania, które uwzględnia wszystkie istotne okoliczności dotyczące sytuacji tych członków rodziny, a w szczególności okoliczności umożliwiające właściwemu organowi krajowemu dokonanie oceny, czy istnieją w stosunku do nich powody uzasadniające wydanie, na podstawie art. 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy 2003/86, samoistnego dokumentu pobytowego ze względu na istnienie „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu tego przepisu. W tym względzie prawdą jest, że utrata przez zainteresowanych członków rodziny ich zezwolenia na pobyt z przyczyn niezależnych od ich woli lub obecność wśród nich małoletnich dzieci nie mogą same w sobie dowodzić, jak wynika z pkt 59–63 niniejszego wyroku, takich „szczególnie trudnych warunków”. Niemniej nie można wykluczyć, że w połączeniu z innymi okolicznościami dotyczącymi życia rodzinnego zainteresowanych osób, które nie zostały jednak, jak się wydaje, podniesione w sprawie w postępowaniu głównym, okoliczności te mogłyby pomóc uzasadnić wydanie samoistnego dokumentu pobytowego na podstawie tego art. 15 ust. 3 zdanie drugie [zob. analogicznie wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Y.Z. i in. (Oszustwo przy łączeniu rodziny), C‑557/17, EU:C:2019:203, pkt 54, 55]. Co się tyczy w drugiej kolejności prawa do bycia wysłuchanym, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem to prawo podstawowe, którego poszanowanie jest wymagane nawet wtedy, gdy właściwe uregulowanie nie przewiduje tego wyraźnie (zob. w szczególności wyrok z dnia 11 grudnia 2014, Boudjlida, C‑249/13, EU:C:2014:2431, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo) gwarantuje każdej osobie możliwość użytecznego i skutecznego przedstawienia jej stanowiska w trakcie postępowania administracyjnego przed wydaniem jakiejkolwiek decyzji, która mogłaby negatywnie wpłynąć na jej interesy (zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 12 maja 2022 r., Boshab/Rada, C‑242/21 P, EU:C:2022:375, pkt 57, 58; a także z dnia 29 września 2022 r., HIM/Komisja, C‑500/21 P, EU:C:2022:741, pkt 42, 43), przy czym prawo to niekoniecznie oznacza obowiązek umożliwienia tej osobie wypowiedzenia się ustnie (postanowienie z dnia 21 maja 2019 r., Le Pen/Parlament, C‑525/18 P, EU:C:2019:435, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo). Ponadto z orzecznictwa Trybunału wynika, że prawo do bycia wysłuchanym oznacza również, iż właściwy organ krajowy zwraca należytą uwagę na przedstawione w ten sposób przez zainteresowanego uwagi, oceniając starannie i w sposób bezstronny wszystkie istotne elementy danej sprawy i uzasadniając decyzję w szczegółowy sposób, a obowiązek uzasadnienia decyzji w sposób wystarczająco szczegółowy i konkretny, aby umożliwić zainteresowanemu zrozumienie powodów odmowy uwzględnienia jego wniosku, stanowi zatem konsekwencję zasady przestrzegania prawa do obrony (wyrok z dnia 11 grudnia 2014 r., Boudjlida, C‑249/13, EU:C:2014:2431, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszym przypadku należy stwierdzić, podobnie jak uczyniła to Komisja, że decyzja o odmowie przedłużenia ważności dokumentu pobytowego udzielonego członkom rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej może w sposób oczywisty negatywnie wpłynąć na interesy tych członków, w związku z czym przed wydaniem takiej decyzji powinni oni zostać wysłuchani przez właściwy organ krajowy. Co się tyczy kwestii, czy małoletnie dzieci również powinny być wysłuchane przez ten organ, należy przypomnieć, że art. 24 ust. 1 Karty wymaga, aby dzieci mogły swobodnie wyrażać swoje poglądy i aby poglądy te były brane pod uwagę w sprawach, które ich dotyczą, stosownie do ich wieku i stopnia dojrzałości. Ponadto art. 24 ust. 2 Karty nakłada na właściwy organ krajowy obowiązek uwzględnienia we wszystkich działaniach dotyczących dzieci najlepszego interesu dziecka. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem to ostatnie postanowienie wymaga, aby we wszystkich działaniach podejmowanych przez państwa członkowskie w ramach stosowania dyrektywy 2003/86, które dotyczą dzieci, nadrzędne znaczenie miał najlepszy interes dziecka [zob. podobnie wyrok z dnia 1 sierpnia 2022 r., Bundesrepublik Deutschland (Łączenie rodziny obejmujące małoletniego uchodźcę), C‑273/20 i C‑355/20, EU:C:2022:617, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo]. Tak więc możliwość wysłuchania, która nie jest koniecznie wymagana ze względu na najlepszy interes dziecka, musi w każdym indywidualnym przypadku podlegać ocenie opartej na wymogach związanych z tym najlepszym interesem dziecka (zob. podobnie wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Aguirre Zarraga, C‑491/10 PPU, EU:C:2010:828, pkt 63, 64). Wynika stąd, że postanowienia art. 24 Karty wymagają nie tyle wysłuchania dziecka jako takiego, ile posiadania przez dziecko możliwości bycia wysłuchanym (zob. podobnie wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., Aguirre Zarraga, C‑491/10 PPU, EU:C:2010:828, pkt 62). Stąd też prawo dziecka do bycia wysłuchanym nie wymaga, aby koniecznie wysłuchanie się odbyło, ale nakłada obowiązek zapewnienia, że istnieją procedury i warunki prawne pozwalające dziecku na swobodne wyrażenie jego poglądów i że poglądy te będą brane pod uwagę. W rezultacie, w przypadku gdy decyzja o odmowie przedłużenia ważności dokumentu pobytowego dotyczy małoletniego dziecka, do państw członkowskich należy podjęcie wszelkich właściwych środków w celu zapewnienia temu dziecku rzeczywistej i skutecznej możliwości bycia wysłuchanym, stosownie do jego wieku lub stopnia dojrzałości. W konsekwencji odpowiedź na pytania od czwartego do szóstego winna brzmieć: art. 17 dyrektywy 2003/86 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które pozwala właściwemu organowi krajowemu na wydanie decyzji o odmowie przedłużenia ważności dokumentu pobytowego wydanego członkom rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, bez uprzedniego przeprowadzenia zindywidualizowanego badania ich sytuacji i bez ich wysłuchania. Jeżeli decyzja ta dotyczy małoletniego dziecka, do państw członkowskich należy podjęcie wszelkich właściwych środków w celu zapewnienia temu dziecku rzeczywistej i skutecznej możliwości bycia wysłuchanym, stosownie do jego wieku lub stopnia dojrzałości. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:   1) Artykuł 15 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin należy interpretować w ten sposób, że: nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które nie przewiduje, że właściwy organ krajowy jest zobowiązany do wydania, w oparciu o istnienie „szczególnie trudnych warunków” w rozumieniu tego przepisu, samoistnego dokumentu pobytowego członkom rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej, jeżeli utracili oni swoje zezwolenie na pobyt z przyczyn niezależnych od ich woli lub gdy są wśród nich małoletnie dzieci.   2) Artykuł 17 dyrektywy 2003/86 należy interpretować w ten sposób, że: stoi on na przeszkodzie uregulowaniu państwa członkowskiego, które pozwala właściwemu organowi krajowemu na wydanie decyzji o odmowie przedłużenia ważności dokumentu pobytowego wydanego członkom rodziny przyjmującego członka rodziny rozdzielonej bez uprzedniego przeprowadzenia zindywidualizowanego badania ich sytuacji i bez ich wysłuchania. Jeżeli decyzja ta dotyczy małoletniego dziecka, do państw członkowskich należy podjęcie wszelkich właściwych środków w celu zapewnienia temu dziecku rzeczywistej i skutecznej możliwości bycia wysłuchanym, stosownie do jego wieku lub stopnia dojrzałości.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: hiszpański.