C-63/25

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO ANDREI BIONDIEGO przedstawiona w dniu 4 czerwca 2026 r.(1) Sprawa C‑63/25 K. Sz., H. Sz., W. Sz. przeciwko Z. Funduszowi Inwestycyjnemu Zamkniętemu w likwidacji [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Apelacyjny w Warszawie (Polska)] Odesłanie prejudycjalne – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrektywa 93/13/EWG – Zakres stosowania – Pojęcia konsumenta i sprzedawcy lub dostawcy (przedsiębiorcy) – Przystąpienie do funduszu inwestycyjnego – Statut funduszu inwestycyjnego zamkniętego I.      Wprowadzenie 1.        W niniejszej sprawie poruszono kwestię, której – o ile mi wiadomo – Trybunał nie rozpatrywał bezpośrednio, a mianowicie czy dyrektywa 93/13/EWG(2) może mieć zastosowanie do stosunku prawnego, który zostaje nawiązany między funduszem inwestycyjnym zamkniętym(3) a osobami fizycznymi, które obejmują jego certyfikaty inwestycyjne. Kwestia ta jest delikatna: chodzi o ustalenie, czy jednolita ochrona przyznana konsumentom na mocy dyrektywy obejmuje stosunek prawny, który w prawie krajowym traktuje się jako instrument o charakterze spółki – statut funduszu – lecz który pod względem funkcjonalnym ma cechy typowe dla umowy adhezyjnej. 2.        Sąd odsyłający przedkłada trzy pytania. Dwa pierwsze dotyczą kwalifikacji stron: osoby obejmującej certyfikaty jako „konsumenta” oraz funduszu emitującego certyfikaty jako „przedsiębiorcy”. Stanowią one jednak jedynie logiczne przesłanki dla pytania trzeciego. Wydaje się, że to ostatnie – dotyczące tego, czy postanowienia statutu mogą stanowić „warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane” – porusza nową kwestię w orzecznictwie Trybunału. Niniejsza opinia skupi się na tym pytaniu. 3.        Na samym wstępie pragnę zaznaczyć, że zaproponuję Trybunałowi udzielenie odpowiedzi twierdzącej na pytanie trzecie oraz że odniosę się do dwóch pierwszych pytań jedynie w zakresie niezbędnym do określenia zakresu rozważań. II.    Ramy prawne A.      Dyrektywa 93/13/EWG 4.        Motyw dziesiąty dyrektywy 93/13/EWG ma następujące brzmienie: „[B]ardziej skuteczną ochronę konsumenta można osiągnąć poprzez przyjęcie jednolitych norm prawnych dotyczących nieuczciwych warunków; powyższe normy powinny odnosić się do wszelkich umów zawieranych pomiędzy sprzedawcami lub dostawcami a konsumentami; przy czym niniejsza dyrektywa nie będzie dotyczyła między innymi umów o pracę, umów dotyczących sukcesji praw, umów dotyczących praw z zakresu prawa rodzinnego oraz umów dotyczących tworzenia i organizowania spółek lub porozumień partnerskich; […]”. 5.        Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi: „Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem. […]”. 6.        Artykuł 2 lit. b) i c) dyrektywy 93/13 stanowi: „[…] b)      »konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem; c)      »sprzedawca lub dostawca [przedsiębiorca]« oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu, bez względu na to, czy należy do sektora publicznego, czy prywatnego”. 7.        Artykuł 3 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13 przewiduje: „1.      Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. 2.      Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Jeśli sprzedawca lub dostawca [przedsiębiorca] twierdzi, że standardowe warunki umowne zostały wynegocjowane indywidualnie, ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim. […]”. B.      Prawo polskie 8.        Artykuł 221 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny(4) (zwanej dalej „polskim kodeksem cywilnym”) stanowi: „Za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. […]”. 9.        Artykuł 431 tego kodeksu cywilnego stanowi: „Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. […]”. 10.      Artykuł 66 § 1 owego kodeksu cywilnego przewiduje: „Oświadczenie drugiej stronie woli zawarcia umowy stanowi ofertę, jeżeli określa istotne postanowienia tej umowy. […]”. 11.      Artykuł 3851 polskiego kodeksu cywilnego, który transponuje zasady dyrektywy 93/13/EWG, stanowi: „§ 1.      Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. § 2.      Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. § 3.      Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. § 4.      Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje”. 12.      Artykuł 3 ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (zwanej dalej „ustawą o funduszach inwestycyjnych”)(5) stanowi: „1.      Fundusz inwestycyjny jest osobą prawną, której wyłącznym przedmiotem działalności jest lokowanie środków pieniężnych zebranych w drodze proponowania nabycia jednostek uczestnictwa albo certyfikatów inwestycyjnych w określone w ustawie papiery wartościowe, instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe. […] 3.      Fundusz inwestycyjny prowadzi działalność, ze szczególnym uwzględnieniem interesu uczestników, przestrzegając zasad ograniczania ryzyka inwestycyjnego określonych w ustawie”. 13.      Artykuł 6 ust. 1 i 2 ustawy o funduszach inwestycyjnych stanowi: „1.      Uczestnikami funduszu inwestycyjnego są osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej: […] 2)      będące posiadaczami rachunku papierów wartościowych, na którym są zapisane certyfikaty inwestycyjne, albo będące osobami uprawnionymi z certyfikatów inwestycyjnych zapisanych na rachunku zbiorczym […]. 2.      Jednostki uczestnictwa lub certyfikaty inwestycyjne reprezentują prawa majątkowe uczestników funduszu, określone ustawą i statutem funduszu inwestycyjnego”. 14.      Artykuł 117 ust. 1 i 3 tej ustawy przewiduje: „1.      Fundusz inwestycyjny zamknięty emituje certyfikaty inwestycyjne. […] 3.      Osoby fizyczne mogą nabywać certyfikaty inwestycyjne funduszu inwestycyjnego, o którym mowa w art. 15 ust. 1a, jeżeli wartość certyfikatu inwestycyjnego pierwszej emisji tego funduszu będzie nie mniejsza niż równowartość w złotych kwoty 40 000 euro”. 15.      Artykuł 139 ustawy o funduszach inwestycyjnych stanowi: „1.      Fundusz inwestycyjny zamknięty może wykupywać certyfikaty inwestycyjne, które wyemitował, jeżeli statut funduszu tak stanowi. […] 3.      W statucie funduszu inwestycyjnego zamkniętego należy określić przesłanki, tryb i warunki wykupywania certyfikatów inwestycyjnych oraz terminy i sposób dokonywania ogłoszeń o wykupie certyfikatów. […]”. III. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne 16.      Trzy osoby fizyczne – osoba będąca lekarką i jej będący emerytami rodzice – nabyły, na podstawie rekomendacji pracownika ich banku, certyfikaty inwestycyjne wyemitowane przez polski fundusz inwestycyjny zamknięty (zwany dalej „FIZ”), który jest przedsiębiorstwem zbiorowego inwestowania posiadającym osobowość prawną, utworzonym i zarządzanym przez towarzystwo funduszy inwestycyjnych, oraz którego działanie jest regulowane statutem przyjętym przez to towarzystwo. Nabycie miało miejsce w 2016 r. poprzez podpisanie standardowych formularzy, w których każdy uczestnik funduszu oświadczył, że zapoznał się z warunkami emisji i statutem funduszu oraz że je przyjmuje. Całkowita wartość inwestycji każdego z tych uczestników funduszu wynosiła około 91 000 EUR. 17.      W 2019 r. wskazani uczestnicy funduszu wystąpili z żądaniem wykupu wszystkich ich certyfikatów. FIZ dokonał wykupu jedynie w części, powołując się na zawarte w statucie postanowienie umożliwiające mu ograniczenie żądań wykupu, w przypadku gdy całkowita wartość certyfikatów, które mają zostać wykupione, przekracza 20 % wartości aktywów płynnych funduszu. 18.      Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska) oddalił powództwo tych uczestników funduszu, uznając, że statut FIZ nie stanowi umowy i nie podlega kontroli pod względem nieuczciwego charakteru na podstawie art. 3851 polskiego kodeksu cywilnego. 19.      Sąd Apelacyjny w Warszawie (Polska), do którego wniesiono apelację, zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy konsumentem w rozumieniu art. 2 lit. b) dyrektywy Rady 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29, zwanej dalej „dyrektywą 93/13”) jest osoba fizyczna – uczestnik funduszu inwestycyjnego zamkniętego i nabywca wyemitowanych przez ten fundusz papierów wartościowych imiennych w postaci certyfikatów inwestycyjnych, jeżeli ich nabycie następuje w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem tej osoby, a celem przystąpienia do funduszu jest przede wszystkim inwestowanie oszczędności? 2)      Czy sprzedawcą lub dostawcą [przedsiębiorcą] w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 jest fundusz inwestycyjny zamknięty, którego wyłącznym przedmiotem działalności jest lokowanie środków pieniężnych zebranych w drodze proponowania nabycia certyfikatów inwestycyjnych w określone w przepisach papiery wartościowe, instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe? 3)      Czy warunkiem umowy nieuzgodnionym indywidualnie w rozumieniu art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13 jest postanowienie statutu funduszu inwestycyjnego zamkniętego określające prawa i obowiązki uczestnika, w tym zasady i terminy wykupu certyfikatów inwestycyjnych przez ten fundusz od jego uczestników, jeżeli uczestnik mógł zapoznać się ze statutem przed przystąpieniem do funduszu i zaakceptował jego treść w oświadczeniu pisemnym przy objęciu certyfikatów inwestycyjnych?”. IV.    Analiza 20.      Niniejsza opinia dotyczy pytania trzeciego. Dwa pierwsze pytania prejudycjalne mają znaczenie jedynie jako przesłanki rozumowania w zakresie, w jakim pozwalają na zbadanie, czy sporne postanowienie statutu może stanowić warunek umowny, który nie był indywidualnie negocjowany w rozumieniu art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13. 21.      W związku z tym wskażę jedynie, że z akt sprawy wynika, iż wydaje się, że wnoszący apelację, będący osobami fizycznymi, które nabyły certyfikaty inwestycyjne w celach oszczędnościowych niezwiązanych z działalnością zawodową, mogą zostać uznani za konsumentów oraz że FIZ, jako osoba prawna, która oferuje ten produkt inwestycyjny i zarządza nim w sposób zorganizowany, jest, w odniesieniu do spornego postanowienia, drugą stroną umowy, będącą przedsiębiorcą. W każdym wypadku do sądu odsyłającego będzie należało zbadanie w świetle wszystkich okoliczności niniejszej sprawy, czy przesłanki wymagane przez prawo Unii są rzeczywiście spełnione. A.      W przedmiocie pytania trzeciego 22.      Pytanie trzecie stanowi sedno niniejszej sprawy. Sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy postanowienia statutu funduszu inwestycyjnego zamkniętego, które określają prawa i obowiązki uczestnika funduszu, w tym warunki wykupu certyfikatów, można uznać za „warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane” w rozumieniu art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13. 23.      Kwestia ta ma dwa aspekty: należy ustalić, po pierwsze, czy istnieje „umowa” w rozumieniu dyrektywy 93/13, a po drugie, czy sporne postanowienie można uznać za takie, „które nie był[o] indywidualnie negocjowane”. 1.      Istnienie umowy w rozumieniu dyrektywy 93/13 oraz włączenie postanowień statutu 24.      Dyrektywę 93/13 stosuje się do „wszelkich umów” zawieranych pomiędzy przedsiębiorcami a konsumentami(6). Chodzi o ogólną dyrektywę o ochronie konsumentów, która ma zastosowanie we wszystkich sektorach działalności gospodarczej(7). Tak szerokie podejście przyjęte przez prawodawcę powoduje jednocześnie, że wyłączenia z zakresu stosowania dyrektywy 93/13 podlegają ścisłej wykładni w celu zapewnienia jej skuteczności (effet utile)(8). 25.      W zakresie, w jakim statut FIZ zawiera postanowienia dotyczące charakteru i przedmiotu działalności funduszu, nazwy i siedziby towarzystwa zarządzającego funduszem, sposobu reprezentacji oraz zasad polityki inwestycyjnej, posiada on cechy, które mogą uzasadniać traktowanie go jako „umow[y] dotycząc[ej] tworzenia i organizowania spółek”, która zgodnie z motywem dziesiątym dyrektywy 93/13 uzasadnia wyłączenie go z zakresu stosowania tej dyrektywy. 26.      Jednakże w niniejszej sprawie, jak zauważa sąd odsyłający, statut FIZ pełni dwojaką rolę. Stanowi on jednocześnie akt założycielski osoby prawnej oraz instrument określający prawa majątkowe uczestników funduszu: warunki i zasady wykupu certyfikatów, ograniczenia dotyczące zmniejszenia żądań wykupu, zasady ustalania wartości aktywów płynnych. Postanowienia dotyczące tego drugiego aspektu mają pod względem funkcjonalnym cechy analogiczne do cech warunków umownych regulujących treść stosunku wzajemnego. 27.      Trybunał nie orzekał dotychczas w przedmiocie zakresu wyłączenia przewidzianego w motywie dziesiątym dyrektywy 93/13. Przydatną wskazówkę interpretacyjną można jednak wywieść z wyroku Verein für Konsumenteninformation(9), dotyczącego zakresu stosowania rozporządzenia Rzym I(10). W wyroku tym Trybunał rozróżnił sferę transakcji podlegających prawu spółek i sferę umów leżących u podstaw tych transakcji, wykluczając możliwość, aby sam związek umowy z kwestiami z zakresu prawa spółek skutkował jej wyłączeniem z zakresu stosowania wskazanego rozporządzenia. 28.      Podejście to nie jest odosobnione. Już w wyroku E. Friz(11) Trybunał objął zakresem przepisów dotyczących ochrony konsumentów – w tym przypadku dyrektywy 85/577/EWG(12) – stosunek prawny wynikający z przystąpienia przez osobę fizyczną do funduszu rynku nieruchomości utworzonego w formie spółki osobowej prawa cywilnego, w przypadku gdy głównym celem przystąpienia nie było uzyskanie członkostwa w spółce, lecz dokonanie inwestycji finansowej. Trybunał potwierdził w ten sposób ogólną zasadę, zgodnie z którą forma spółki, jaką przybiera dany instrument, nie wyklucza sama w sobie możliwości zastosowania ochrony konsumentów do leżącego u jego podstaw stosunku umownego. To samo podejście funkcjonalne, oparte na odejściu od kwalifikacji formalnych na rzecz oceny istoty stosunku umownego, stanowi podstawę orzecznictwa Trybunału dotyczącego pojęcia „sprzedawcy lub dostawcy [przedsiębiorcy]”(13). 29.      Uważam zatem, że zasada wyrażona w wyroku Verein für Konsumenteninformation ma zastosowanie do dyrektywy 93/13. Uzasadnieniem wyłączenia przewidzianego w motywie dziesiątym dyrektywy 93/13 jest wyjęcie spod ochrony konsumentów elementów konstytutywnych sensu stricto osoby prawnej o charakterze spółki, a nie stosunków zobowiązaniowych, które się z nimi wiążą. 30.      Wydaje się, że konieczność dokonywania ścisłej wykładni potwierdza również orzecznictwo Trybunału dotyczące innego przypadku przewidzianego w art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13(14). W wyroku Gómez del Moral Guasch(15) Trybunał wyjaśnił, że wyłączenie to opiera się na założeniu, iż warunek umowny odzwierciedla przepis prawa krajowego mający zastosowanie między stronami umowy niezależnie od ich wyboru; natomiast w sytuacji gdy uregulowania krajowe jedynie ustanawiają ogólne ramy i pozostawiają przedsiębiorcy swobodę w zakresie określenia konkretnej treści warunku umownego, ten warunek umowny nie odzwierciedla przepisów bezwzględnie obowiązujących lub dyspozytywnych, lecz wyraża autonomiczną decyzję przedsiębiorcy. W takim przypadku wyłączenie to nie ma zastosowania. 31.      W każdym razie – i jest to kwestia decydująca – nawet przy założeniu, że statut FIZ jest objęty w swoim aspekcie konstytutywnym zakresem wyłączenia przewidzianego w motywie dziesiątym, nie byłoby to wystarczające, aby wyłączyć z zakresu stosowania dyrektywy 93/13 stosunek umowny, na którym wnoszący apelację opierają swoje roszczenie. 32.      Z akt sprawy wynika bowiem, że między FIZ a wnoszącymi apelację została zawarta odrębna umowa objęcia certyfikatów. Mechanizm jest jasny: FIZ złożył pisemną propozycję nabycia certyfikatów; wnoszący apelację przyjęli ją, podpisując standardowy formularz, w którym oświadczyli, że zapoznali się z warunkami emisji i statutem oraz że je przyjmują. Poprzez to oświadczenie wnoszący apelację przyjęli, bez jakiejkolwiek możliwości negocjacji, wszystkie postanowienia dotyczące warunków emisji i wykupu certyfikatów, w tym sporne postanowienie. 33.      Mamy zatem do czynienia z dwustronną czynnością prawną: pisemną ofertą przedsiębiorcy oraz przyjęciem jej poprzez podpisanie wcześniej sporządzonego formularza i zapłatę wynagrodzenia. Zawarta w ten sposób umowa objęcia certyfikatów jest moim zdaniem objęta zakresem stosowania dyrektywy 93/13. Nie ma potrzeby stwierdzania, że statut jako taki i w całości wchodzi w ten zakres: wystarczy stwierdzić, że postanowienia statutu, które stały się wiążące na mocy tej umowy, regulują jej treść. 34.      Uważam zatem, że nawet gdyby uznać, że statut FIZ jako taki nie jest objęty zakresem stosowania dyrektywy 93/13, postanowienia dotyczące warunków wykupu certyfikatów muszą jednak zostać uznane za integralną część umowy objęcia certyfikatów. 35.      Postanowienia te zostały włączone do stosunku umownego w drodze oświadczenia podpisanego przez konsumenta w chwili nabycia, w którym to oświadczeniu przyjął on treść statutu. Jest to mechanizm typowy dla umowy adhezyjnej: stosunek prawny zostaje nawiązany poprzez przystąpienie jednej strony umowy do systemu sporządzonego jednostronnie przez drugą stronę umowy. 36.      Taka wykładnia, z którą Komisja i rząd polski zgadzają się w swoich uwagach, jest jedyną wykładnią zgodną z celem dyrektywy 93/13. Podejście formalistyczne – wyłączające z zakresu stosowania wspomnianej dyrektywy postanowienie (umowne) tylko dlatego, że formalnie wynika ono ze statutu emitenta – umożliwiłoby przedsiębiorcy łatwe obejście ochrony konsumentów. Wystarczyłoby przenieść do postanowień statutu przepisy najbardziej niekorzystne dla konsumenta i doprowadzić do ich przyjęcia poprzez odesłanie, aby wyłączyć je spod kontroli pod względem nieuczciwego charakteru. Nie uważam, aby prawo Unii zezwalało na taki rezultat. 37.      Ponadto Trybunał wielokrotnie wyjaśniał, że system ochrony ustanowiony na mocy dyrektywy 93/13 opiera się na idei, że konsument znajduje się w gorszym położeniu niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi się on na warunki uprzednio sformułowane przez przedsiębiorcę, nie mając wpływu na ich treść. Właśnie z tego powodu do celów stosowania dyrektywy 93/13 znaczenie ma istota stosunku prawnego – a mianowicie rzeczywiste położenie pod względem asymetrii informacji i możliwości negocjacyjnych między stronami – a nie formalna kwalifikacja instrumentu prawnego(16). 2.      Brak indywidualnych negocjacji 38.      Zgodnie z art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Niewynegocjowanymi indywidualnie warunkami umownymi są warunki, które są sporządzone w celu ich uogólnionego stosowania(17). 39.      W niniejszej sprawie brak indywidualnych negocjacji jest oczywisty. Postanowienia statutu zostały sporządzone przez towarzystwo zarządzające funduszem w chwili utworzenia funduszu, a zatem przed nawiązaniem jakiegokolwiek kontaktu z przyszłymi uczestnikami funduszu. Mają one na celu uregulowanie stosunków z wszystkimi uczestnikami funduszu: w związku z tym ze swej natury mają one charakter uogólniony i standardowy. 40.      W tym względzie należy również zauważyć, że sporne postanowienie stanowi część tekstu statutu przygotowanego w celu jednolitego uregulowania wielu różnorodnych stosunków prawnych z uczestnikami funduszu. Ponieważ chodzi o standardowe postanowienia przeznaczone do ich uogólnionego stosowania, kontrola sądowa musi skupiać się na obiektywnej strukturze postanowienia oraz na sposobie, w jaki jest ono podawane do wiadomości konsumenta i staje się dla niego wiążące(18). 41.      Należy także wskazać – i jest to okoliczność decydująca – że zgodnie z art. 6 ust. 7.3 lit. e) statutu FIZ(19) zgromadzenie inwestorów co do zasady nie może zmienić statutu. Uczestnicy funduszu są zatem związani postanowieniami statutu bez jakiejkolwiek możliwości ich negocjowania. Nie jest to postanowienie, które teoretycznie podlega negocjacjom, lecz nie było negocjowane; jest to postanowienie strukturalnie niepodlegające negocjacjom, narzucone konsumentowi jako warunek nawiązania stosunku umownego. 42.      Okoliczność, że konsument podpisał pisemne oświadczenie o przyjęciu, nie podważa tego wniosku. Wyraźne przyjęcie wcześniej ustalonych warunków stanowi istotę umowy adhezyjnej; nie jest ono w żaden sposób oznaką indywidualnych negocjacji. A zgodnie z art. 3 ust. 2 akapit trzeci dyrektywy 93/13 jeżeli przedsiębiorca twierdzi, że jest inaczej, ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim. 3.      Zbiorowy charakter funduszu 43.      Muszę jeszcze odnieść się do argumentu FIZ, zgodnie z którym poddanie statutu kontroli na podstawie dyrektywy 93/13 mogłoby naruszyć zasadę równego traktowania uczestników funduszu. Gdyby postanowienie ograniczające żądania wykupu nie wiązało niektórych uczestników funduszu (tych uznanych za konsumentów), a wiązało pozostałych, to – zgodnie ze stanowiskiem FIZ – doszłoby do zróżnicowania praw majątkowych, którego nie można pogodzić z charakterem przedsiębiorstwa zbiorowego inwestowania. 44.      Rozumiem te obawy, ale moim zdaniem nie mogą one prowadzić do wyłączenia stosowania dyrektywy 93/13 z następujących powodów. 45.      Po pierwsze, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem(20) dyrektywa 93/13 ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów, a art. 6 i 7 tej dyrektywy wymagają stosownych i skutecznych środków w celu zapewnienia pełnej skuteczności ochrony sądowej. Wynika z tego, że nie można traktować niedogodności o charakterze systemowym lub organizacyjnym, nawet jeśli są one rzeczywiste, jako wstępnego kryterium określenia zakresu stosowania dyrektywy 93/13, ponieważ dotyczą one raczej kolejnego etapu, polegającego na ustaleniu skutków ewentualnego stwierdzenia nieuczciwego charakteru. 46.      Kwestia przedłożona Trybunałowi dotyczy zakresu stosowania dyrektywy 93/13, to znaczy tego, czy stosunek prawny między funduszem a uczestnikami funduszu jest objęty zakresem ochrony konsumentów. Skutki systemowe, które mogłyby wyniknąć z ewentualnego stwierdzenia nieuczciwego charakteru konkretnego postanowienia statutu, stanowią odrębną kwestię, będącą jego logicznym następstwem. Nie można wywodzić z drugiego aspektu ograniczenia pierwszego z nich: oznaczałoby to dostosowanie zakresu dyrektywy 93/13 do potrzeb organizacyjnych przedsiębiorcy, co byłoby niezgodne z funkcją odstraszającą, do realizacji której wyraźnie dąży art. 7 tej dyrektywy. Ponadto Trybunał wielokrotnie podkreślał, że przewidziany w art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 mechanizm „braku mocy wiążącej” nieuczciwego warunku umownego ma na celu przywrócenie równowagi formalnej między stronami poprzez zastąpienie jej równowagą rzeczywistą, którą nieuczciwy warunek umowny zakłócił, oraz że wyłączenie stosowania tego warunku stanowi normalną konsekwencję, nawet jeśli narusza równowagę umowną jednostronnie ustaloną przez przedsiębiorcę(21). 47.      Po drugie, prawo Unii zawiera już kryteria zarządzania systemowymi konsekwencjami wyłączenia stosowania. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał wyjaśnił, że jeżeli warunek umowny uznany za nieuczciwy nie określa istotnego elementu regulacji umownej, umowa pozostaje wiążąca dla stron z wyłączeniem nieuczciwego warunku, przy czym nie ma konieczności dokonywania jakichkolwiek uzupełnień(22). Sąd krajowy nie może – i jest to okoliczność decydująca – zmienić treści warunku umownego ani zastąpić go kryteriami wynikającymi z przepisów ogólnych, takimi jak zasada słuszności lub ustalone zwyczaje(23). W przypadku gdy w grę wchodzi istotny warunek umowny, którego nieważność spowodowałaby szczególnie niekorzystne konsekwencje dla konsumenta, wyłącznie do sądu krajowego należy zastąpienie, w sposób zgodny z prawem krajowym, nieuczciwego warunku umownego przepisem prawa krajowego względnie obowiązującym – to znaczy przepisem o charakterze dyspozytywnym, mającym zastosowanie w braku odmiennego porozumienia między stronami – lub, jeżeli takie przepisy nie istnieją, skorzystanie z innych środków przewidzianych w porządku prawnym, umożliwiających przywrócenie równowagi między prawami i obowiązkami stron, w granicach określonych w orzecznictwie Kásler(24). Sąd odsyłający dysponuje zatem wystarczająco szczegółowymi ramami, aby dostosować konsekwencje stwierdzenia nieuczciwego charakteru danego warunku, z poszanowaniem całego prawa polskiego oraz, w stosownym przypadku, poprzez podjęcie „wszelkich niezbędnych środków mających na celu ochronę konsumenta przed szczególnie szkodliwymi konsekwencjami” stwierdzenia nieważności warunku umownego, z zastrzeżeniem zakazu dokonywania „swobodnej zmiany lub ograniczenia treści nieuczciwych warunków”(25). 48.      Po trzecie, jak podkreśla sam sąd odsyłający, prawo polskie zapewnia już ramy, w których można dokonać takiego wyważenia. Artykuł 3 ust. 3 ustawy o funduszach inwestycyjnych zobowiązuje fundusz do prowadzenia działalności „ze szczególnym uwzględnieniem interesu uczestników”; art. 64 ust. 1 tej ustawy nakłada na towarzystwo zarządzające funduszem odpowiedzialność wobec uczestników funduszu za wszelkie szkody spowodowane niewykonaniem przez nie obowiązków. Stwierdzenie potencjalnie nieuczciwego charakteru postanowienia ograniczającego żądania wykupu niekoniecznie naruszałoby zatem interesy innych uczestników funduszu: do sądu krajowego należałoby określenie konkretnych konsekwencji tego stwierdzenia w świetle wszystkich mających zastosowanie przepisów. 49.      Wreszcie, i jest to moim zdaniem decydujący aspekt, całkowite wykluczenie ochrony konsumentów w odniesieniu do indywidualnego inwestora poprzez powołanie się na zbiorowy charakter funduszu oznaczałoby pozbawienie ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13 słabszej strony umowy, której prawa majątkowe zależą w całości od jednostronnych ustaleń strony silniejszej. Taki rezultat byłby nie do pogodzenia z celem systemu ustanowionego dyrektywą 93/13 oraz z funkcją odstraszającą, jaką art. 7 tej dyrektywy nadaje przepisom dotyczącym niewiążącej mocy nieuczciwych warunków umownych. Obawy FIZ co do zarządzania skutkami między uczestnikami funduszu są uzasadnione, ale mają one charakter wtórny w stosunku do oceny nieuczciwego charakteru i nie mogą służyć zawężeniu z góry przesłanki jej stosowania. 50.      Ostatecznie w niniejszej sprawie Trybunał musi jedynie ustalić, czy sporne postanowienie można uznać za „warunek umowy, który nie był indywidualnie negocjowany” w rozumieniu art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13. Z powodów przedstawionych powyżej proponuję udzielić odpowiedzi twierdzącej. V.      Wnioski 51.      W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na trzecie pytanie prejudycjalne przedłożone mu przez Sąd Apelacyjny w Warszawie (Polska) Trybunał odpowiedział w następujący sposób: Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że: postanowienie statutu funduszu inwestycyjnego zamkniętego określające zasady i terminy wykupu certyfikatów inwestycyjnych może stanowić warunek umowy, który nie był indywidualnie negocjowany, jeżeli stało się ono wiążące dla uczestnika na mocy umowy o objęciu certyfikatów, a uczestnik nie miał możliwości wpłynięcia na jego treść, nawet jeśli mógł zapoznać się z nim przed przystąpieniem do umowy i przyjął jego treść w oświadczeniu pisemnym; do sądu krajowego należy zbadanie w świetle wszystkich okoliczności sprawy i ewentualnego znaczenia art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, czy sporne postanowienie jedynie odzwierciedla bezwzględnie obowiązujące lub dyspozytywne przepisy prawa krajowego. 1      Język oryginału: włoski. 2      Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29). 3      Fundusz inwestycyjny zamknięty (zwany dalej „FIZ”) jest przedsiębiorstwem zbiorowego inwestowania posiadającym własną osobowość prawną, w którym udziały mają formę certyfikatów inwestycyjnych. W odróżnieniu od funduszy otwartych emituje on z góry określoną liczbę certyfikatów i nie jest zobowiązany do ich wykupu na żądanie: wykup jest dopuszczalny wyłącznie w przypadkach i na warunkach ewentualnie przewidzianych w statucie funduszu. Jest to instrument należący do kategorii alternatywnych funduszy inwestycyjnych uregulowanych dyrektywą 2011/61/UE z dnia 8 czerwca 2011 r. w sprawie zarządzających alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i zmiany dyrektyw 2003/41/WE i 2009/65/WE oraz rozporządzeń (WE) nr 1060/2009 i (UE) nr 1095/2010 (Dz.U. 2011, L 174, s. 1). 4      Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 2023, poz. 1610). 5      Dz.U. 2004 nr 146, Dz.U. 2024, poz. 1034. 6      Zobacz wyrok z dnia 30 maja 2013 r., Asbeek Brusse i de Man Garabito (C‑488/11, EU:C:2013:341, pkt 29). 7      Zobacz wyrok z dnia 20 marca 2025 r., Arce (C‑365/23, EU:C:2025:192, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo). 8      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 20 września 2018 r., OTP Bank i OTP Faktoring (C‑51/17, EU:C:2018:750, pkt 52); z dnia 9 lipca 2020 r., Banca Transilvania (C‑81/19, EU:C:2020:532, pkt 24); z dnia 6 lipca 2023 r., First Bank (C‑593/22, EU:C:2023:555, pkt 20). 9      Zobacz wyrok z dnia 3 października 2019 r., Verein für Konsumenteninformation (C‑272/18, EU:C:2019:827, pkt 37). 10      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6). 11      Zobacz wyrok z dnia 15 kwietnia 2010 r., E. Friz (C‑215/08, EU:C:2010:186, pkt 25–29). 12      Dyrektywa Rady 85/577/EWG z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa (Dz.U. 1985, L 372, s. 31), obecnie zastąpiona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającą dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającą dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2011, L 304, s. 64). 13      Zobacz podobnie wyrok z dnia 17 maja 2018 r., Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen (C‑147/16, EU:C:2018:320, pkt 47–59), w którym Trybunał uznał za „sprzedawcę lub dostawcę [przedsiębiorcę]” instytucję szkolnictwa w związku z jej działalnością dodatkową polegającą na przyznawaniu planu spłaty, mimo iż jej główna działalność nie miała charakteru gospodarczego. 14      „Warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze […] nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy”. 15      Wyrok z dnia 3 marca 2020 r., Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2020:138, pkt 31–37), odnoszący się do warunku dotyczącego kredytu hipotecznego, który odsyła do wskaźnika referencyjnego przewidzianego w rozpatrywanych przepisach hiszpańskich: Trybunał wykluczył możliwość zastosowania art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, zauważając, że przepisy te nie wymagają stosowania wskaźnika, a jedynie regulują niektóre jego wymogi, pozostawiając przedsiębiorcy swobodę wyboru co do jego przyjęcia. Podobnie jak wskaźnik referencyjny kredytu był wskaźnikiem „dozwolonym”, ale nie narzuconym, na mocy hiszpańskich przepisów, tak warunek umowny ograniczający żądania wykupu jest „dozwolony”, lecz nie wymagany, na mocy wspomnianej wyżej polskiej ustawy o funduszach inwestycyjnych: wybór mechanizmów ograniczenia żądania pozostaje autonomiczną decyzją przedsiębiorcy, w niniejszej sprawie towarzystwa zarządzającego funduszem, podejmowaną przy sporządzaniu statutu. 16      Zobacz wyrok z dnia 17 maja 2018 r., Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen (C‑147/16, EU:C:2018:320, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo). 17      Zobacz podobnie wyrok z dnia 15 stycznia 2015 r., Šiba (C‑537/13, EU:C:2015:14, pkt 31); zob. także wyrok z dnia 16 stycznia 2014 r., Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10, pkt 18). 18      Zobacz wyroki: z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 73); z dnia 20 września 2017 r., Andriciuc i in. (C‑186/16, EU:C:2017:703, pkt 44). 19      Artykuł 6 ust. 7 pkt 3 lit. e) statutu Z. Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego, w brzmieniu obowiązującym w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym. Dokument ten jest zawarty w aktach niniejszej sprawy. 20      Zobacz wyroki: z dnia 26 stycznia 2017 r., Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60, pkt 41); z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 49, 50). 21      Zobacz wyroki: z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:349, pkt 40, 69); z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH (C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B. (C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo). 22      Zobacz wyroki: z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito (C‑618/10, EU:C:2012:349, pkt 63–65); z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 56–58). 23      Zobacz wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 61, 62). 24      Zobacz wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 82–85); zob. także wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 48): uprawnienie sądu krajowego do zastąpienia nieuczciwego warunku umownego przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym jest ograniczone tylko do przypadków, w których rozwiązanie umowy jako całości naraziłoby konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki. 25      Zobacz wyroki: z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B. (C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 41–44); z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH (C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 84); z dnia 31 marca 2022 r., Lombard Pénzügyi és Lízing (C‑472/20, EU:C:2022:242, pkt 54–56).