C-630/23

WYROK TRYBUNAŁU (dziesiąta izba) z dnia 30 kwietnia 2025 r. ( *1 ) [Tekst sprostowany postanowieniem z dnia 8 lipca 2025 r.] Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki zawarte w umowach konsumenckich – Umowa leasingu denominowana w walucie obcej – Artykuły 6 i 7 – Nieuczciwy warunek obciążający konsumenta ryzykiem kursowym – Skutki stwierdzenia nieuczciwego charakteru takiego warunku – Unieważnienie umowy – Skutki unieważnienia umowy w całości W sprawie C‑630/23 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Kúria (sąd najwyższy, Węgry) postanowieniem z dnia 26 września 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 17 października 2023 r., w postępowaniu: ZH, KN przeciwko AxFina Hungary Zrt., TRYBUNAŁ (dziesiąta izba), w składzie: D. Gratsias, prezes izby, E. Regan i B. Smulders (sprawozdawca), sędziowie, rzecznik generalny: D. Spielmann, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu ZH i KN – L. Marczingós, ügyvéd, – w imieniu AxFina Hungary Zrt. – G. Stanka, ügyvéd, – w imieniu rządu węgierskiego – M.Z. Fehér i K. Szíjjártó, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – P. Kienapfel i Zs. Teleki, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 1 ust. 2, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29). Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy ZH i KN (zwanymi dalej łącznie „rzeczonymi dwoma konsumentami”) a spółką AxFina Hungary Zrt. (zwaną dalej „AxFina”) w przedmiocie skutków prawnych usunięcia warunku dotyczącego ryzyka kursowego zamieszczonego w umowie leasingu denominowanego w walucie obcej zawartej między AxFina a ZH (zwanego dalej „warunkiem dotyczącym ryzyka kursowego”). Ramy prawne Prawo Unii Motywy dwudziesty pierwszy i dwudziesty czwarty dyrektywy 93/13 mają następujące brzmienie: „Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby nieuczciwe warunki nie były zamieszczane w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami oraz, jeżeli jednak takie warunki zostają w nich zawarte, aby nie były one wiążące dla konsumenta, oraz zagwarantować, żeby umowa obowiązywała strony zgodnie z zawartymi w niej postanowieniami, pod warunkiem że po wyłączeniu z umowy nieuczciwych warunków może ona nadal obowiązywać; […] Sądy i organy administracyjne państw członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i skuteczne środki zapobiegające dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich”. Zgodnie z art. 1 ust. 2 wspomnianej dyrektywy: „Warunki umowy odzwierciedlające [bezwzględnie] obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze oraz postanowienia lub zasady konwencji międzynarodowych, których stroną są państwa członkowskie lub Wspólnota [Europejska], zwłaszcza w dziedzinie transportu, nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy”. Artykuł 6 ust. 1 rzeczonej dyrektywy stanowi: „Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”. Artykuł 7 ust. 1 tej dyrektywy ma następujące brzmienie: „Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów [konkurujących przedsiębiorców] państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”. Prawo węgierskie Były kodeks cywilny Paragraf 209/A Polgári Törvénykönyvről szóló 1959. évi IV. törvény (ustawy nr IV z 1959 r. – kodeks cywilny), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „dawnym kodeksem cywilnym”), przewiduje, że nieuczciwe warunki zawarte w umowach konsumenckich, które stanowią element ogólnych warunków umownych oraz które zostały sformułowane jednostronnie i bez indywidualnego uzgodnienia przez przedsiębiorstwo zawierające umowę z konsumentem, są nieważne. Zgodnie z tym przepisem na nieważność można powołać się jedynie na korzyść konsumenta. Zgodnie z § 237 ust. 1 dawnego kodeksu cywilnego w przypadku nieważności umowy należy przywrócić stan istniejący przed jej zawarciem. Paragraf 237 ust. 2 tego kodeksu stanowił: „Jeżeli nie można przywrócić stanu istniejącego przed zawarciem unieważnionej umowy, sąd może uznać, że umowa pozostaje skuteczna do chwili wydania orzeczenia. Wspomniana umowa może zostać konwalidowana, jeżeli można usunąć powód jej nieważności, w szczególności poprzez usunięcie nieproporcjonalnej korzyści, w przypadku gdy istnieje oczywista nierówność pomiędzy świadczeniami stron, a także w umowach lichwiarskich. W takich przypadkach nakazuje się zwrot należnego i wymagalnego świadczenia, bez świadczenia wzajemnego, jeżeli zachodzi taka okoliczność”. Z § 361 ust. 1 owego kodeksu wynika, że każda osoba, która uzyskała korzyść majątkową kosztem innej osoby, jest zobowiązana do zwrotu tej korzyści. Zgodnie z § 363 tego kodeksu „[p]rzepisy dotyczące posiadania bez tytułu prawnego […] mają zastosowanie do zwrotu korzyści majątkowych związanych ze wzbogaceniem; osoba zobowiązana do zwrotu może żądać zwrotu poniesionych niezbędnych wydatków, które zostały poczynione w tym względzie”. Ustawa DH1 Paragraf 3 ust. 1 i 2 Kúriának a pénzügyi intézmények fogyasztói kölcsönszerződéseire vonatkozó jogegységi határozatával kapcsolatos egyes kérdések rendezéséről szóló 2014. évi XXXVIII. törvény [ustawy nr XXXVIII z 2014 r. regulującej niektóre kwestie związane z orzeczeniem wydanym przez Kúria (sąd najwyższy) w celu ujednolicenia wykładni prawa dotyczącego umów kredytu zawieranych przez instytucje finansowe z konsumentami], w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą DH1”), przewiduje: „1.   W umowach o kredyt konsumencki są nieważne – z wyjątkiem warunków umownych negocjowanych indywidualnie z konsumentem – te warunki, na podstawie których instytucja finansowa postanawia, że przy uruchomieniu środków przeznaczonych na nabycie rzeczy będącej przedmiotem kredytu lub leasingu będzie stosować kurs kupna waluty, a przy spłacie długu – kurs sprzedaży lub jakikolwiek kurs wymiany waluty inny niż kurs ustalony w chwili uruchomienia środków. 2.   Warunek dotknięty nieważnością zgodnie z ust. 1 jest zastępowany […] przez postanowienie przewidujące stosowanie zarówno w odniesieniu do uruchomienia środków, jak i do ich spłaty (w tym spłaty rat i wszystkich kosztów, opłat i prowizji określonych w walucie obcej) urzędowego kursu wymiany ustalonego przez Magyar Nemzeti Bank [(narodowy bank węgierski)] dla danej waluty obcej”. Ustawa DH2 Paragraf 3 ust. 1 Kúriának a pénzügyi intézmények fogyasztói kölcsönszerződéseire vonatkozó jogegységi határozatával kapcsolatos egyes kérdések rendezéséről szóló 2014. évi XXXVIII. törvényben rögzített elszámolás szabályairól és egyes egyéb rendelkezésekről szóló 2014. évi XL. törvény [ustawy nr XL z 2014 r. o przepisach obowiązujących w zakresie rozliczania rachunków przewidzianych w ustawie XXXVIII z 2014 r., regulującej niektóre kwestie związane z orzeczeniem wydanym przez Kúria (sąd najwyższy) w celu ujednolicenia wykładni prawa dotyczącego umów kredytu zawieranych przez instytucje kredytowe z konsumentami i o niektórych innych przepisach], w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą DH2”), stanowi: „W przypadku wykonania warunku uznanego za nieważny w § 3 ust. 1 [ustawy DH1], należy rozliczyć na rzecz konsumenta, jako nadpłatę wynikającą z różnicy kursowej, różnicę między kwotą kredytu udzielonego na podstawie tego warunku a kwotą wynikającą z przeliczenia zgodnie z ust. 2 oraz między kwotami spłaty wypłaconymi na podstawie tego warunku a kwotami spłaty wypłaconymi w wyniku przeliczenia zgodnie z ust. 2”. Paragraf 37 ust. 1 ustawy DH2 przewiduje: „W odniesieniu do umów objętych zakresem stosowania niniejszej ustawy strona może żądać, aby sąd stwierdził nieważność umowy lub niektórych jej warunków […] – niezależnie od podstaw nieważności – jedynie wówczas, gdy strona żąda jednocześnie zastosowania przez sąd skutków prawnych nieważności, a mianowicie aby sąd stwierdził, iż umowa pozostaje ważna lub iż wywołuje skutki prawne do dnia wydania orzeczenia [w sprawie nieważności] […]”. Ustawa DH7 Paragraf 3 Egyes fogyasztói kölcsönszerződésekből eredő követelések forintra átváltásával kapcsolatos kérdések rendezéséről szóló 2015. évi CXLV. törvény (ustawy nr CXLV z 2015 r. o uregulowaniu kwestii związanych z przeliczeniem na forinty niektórych wierzytelności wynikających z umów kredytu konsumenckiego), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą DH7”), przewiduje: „Instytucja kredytowa jest zobowiązana do: a) przeliczenia swoich wierzytelności wynikających z umów kredytu denominowanego w walucie obcej, objętych niniejszą ustawą, na wierzytelności denominowane w forintach (zwanego dalej »przeliczeniem na forinty«) na podstawie rozdziału 4, b) przeliczenia swoich wierzytelności wynikających umów kredytu denominowanego w walucie obcej, objętych niniejszą ustawą, które zostały zawarte z konsumentami i które zostały już rozwiązane, na wierzytelności denominowane w forintach zgodnie z rozdziałem 5”. Paragraf 9 ust. 1 ustawy DH7 stanowi: „Zmiana umowy kredytu denominowanego w walucie obcej na podstawie niniejszego rozdziału nie może mieć miejsca ze szkodą dla danego konsumenta pod względem wysokości odsetek, opłat i kosztów związanych z transakcją”. Zgodnie z § 12 ust. 1 omawianej ustawy: „Kurs wymiany stosowany przy przeliczaniu na forinty to kurs urzędowo ustalony dla waluty obcej przez narodowy bank węgierski w dniu 19 sierpnia 2015 r.”. Paragraf 15 ust. 1 wspomnianej ustawy stanowi: „Wierzytelności wynikające z umów kredytu denominowanego w walucie obcej, które zostały już rozwiązane przez instytucję kredytową, są przeliczane przez instytucję kredytową na wierzytelności denominowane w forintach zgodnie z procedurą przewidzianą w niniejszym rozdziale oraz według kursu wymiany przewidzianego w § 12 ust. 1”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne W dniu 21 czerwca 2007 r. ZH zawarł z AxFina, w celu zakupu pojazdu samochodowego, umowę leasingu denominowaną w walucie obcej, a mianowicie we frankach szwajcarskich (CHF), przy czym KN był poręczycielem ponoszącym odpowiedzialność solidarną za wykonanie przez ZH jego zobowiązań umownych. Strony uzgodniły, że kredyt będący przedmiotem postępowania głównego ma zostać spłacony w 120 stałych ratach denominowanych w forintach węgierskich (HUF). Umowa ta zawierała ponadto warunek dotyczący ryzyka kursowego, zgodnie z którym zmiany kursu wymiany tej waluty obcej miały być rozliczane po zakończeniu tej umowy i który skutkował tym, że ryzyko związane z aprecjacją wspomnianej waluty obcej w stosunku do forintów węgierskich obciążało w całości rzeczonych dwóch konsumentów. W dniu 7 maja 2013 r. AxFina rozwiązała rozpatrywaną w postępowaniu głównym umowę leasingu ze skutkiem natychmiastowym z powodu opóźnień w płatnościach ze strony dwóch rzeczonych konsumentów, przy czym całość długu obliczonego w forintach węgierskich i wynikającego z tej umowy stała się wymagalna w ramach jednej płatności. Od tego długu AxFina w szczególności odliczyła kwotę wynikającą z rozliczenia przewidzianego w § 3 ust. 1 ustawy DH2 jako nadpłatę wynikającą z różnicy kursowej, o której mowa w § 3 ust. 1 ustawy DH1, a także kwotę uzyskaną ze sprzedaży odnośnego pojazdu. AxFina wniosła powództwo zmierzające do tego, aby w przypadku stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego ryzyka kursowego, a w konsekwencji nieważności wspomnianej umowy, umowa ta została uznana za ważną z mocą wsteczną od dnia jej zawarcia, a od obu konsumentów zasądzono solidarnie zapłatę kwoty 1637682 HUF (około 4000 EUR) tytułem kwoty głównej wraz z odsetkami za zwłokę. W ramach tej kwoty 972960 HUF (około 2250 EUR) byłoby należne z tytułu ryzyka kursowego. W swoim wyroku sąd pierwszej instancji, stwierdzając nieważność umowy leasingu rozpatrywanej w postępowaniu głównym ze względu na nieuczciwy charakter warunku dotyczącego ryzyka kursowego, orzekł, że rzeczeni dwaj konsumenci byli niemniej zobowiązani do poniesienia tego ryzyka w ograniczonym zakresie. W tym celu obniżył on wynikającą z tej umowy wierzytelność AxFina, którą sąd ten uznał za ważną, o kwotę, którą ZH utracił w porównaniu z sytuacją, w której umowa ta byłaby denominowana w forintach węgierskich. Sąd orzekający w przedmiocie apelacji wniesionej przez rzeczonych dwóch konsumentów od tego wyroku utrzymał go w mocy. Jego zdaniem rozwiązanie przyjęte we wspomnianym wyroku pozwalało wyeliminować naruszenie interesów tych konsumentów spowodowane przez warunek dotyczący ryzyka kursowego. Ponadto nieodwracalny charakter świadczeń przewidzianych we wspomnianej umowie uniemożliwiał przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowaliby się ci konsumenci w braku warunku dotyczącego ryzyka kursowego. Konsumenci ci wnieśli skargę kasacyjną od orzeczenia wydanego w postępowaniu apelacyjnym do Kúria (sądu najwyższego, Węgry), który jest sądem odsyłającym. W tym kontekście wnoszą oni w szczególności o wydanie orzeczenia oddalającego pierwotne powództwo wniesione przez AxFina, podnosząc w tym względzie, że wykluczenie rozwiązania polegającego na przywróceniu sytuacji, w jakiej znaleźliby się w braku warunku dotyczącego ryzyka kursowego, jest sprzeczne z prawem Unii oraz że sąd nie jest ponadto uprawniony do zmiany treści tego nieuczciwego warunku. Sąd odsyłający zauważa, że ma zatem za zadanie wypowiedzieć się w przedmiocie losu umowy leasingu denominowanego w walucie obcej, jeżeli warunek zawarty w tej umowie, zgodnie z którym ryzyko kursowe jest w całości ponoszone przez danego konsumenta, zostaje uznany za nieuczciwy ze względu na niewystarczające poinformowanie tego konsumenta co do charakteru tego ryzyka, a usunięcie tego warunku, określającego główny przedmiot wspomnianej umowy, prowadziłoby do nieważności tej umowy w całości. W tym względzie sąd odsyłający wyjaśnia w pierwszej kolejności, że w prawie węgierskim skutki prawne nieważności umowy w całości reguluje art. 237 ust. 1 i 2 dawnego kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem głównymi skutkami prawnymi tej nieważności „oraz mającymi tę samą rangę” są przywrócenie pierwotnej sytuacji lub, jeżeli podstawa nieważności mogłaby zostać wyeliminowana, stwierdzenie, że dana umowa jest ważna ex tunc, przy czym umowa ta mogłaby być konwalidowana w szczególności wtedy, gdy przywrócenie sytuacji sprzed zawarcia tej umowy byłoby niemożliwe. Jeżeli taka konwalidacja również nie byłaby możliwa, sąd, przed którym zawisł spór, uznałby rzeczoną umowę za skuteczną do czasu wydania orzeczenia i nakazałby zapłatę rekompensaty pieniężnej w stosunku do wartości świadczenia, które pozostało bez świadczenia wzajemnego. Co się tyczy w szczególności umów objętych zakresem stosowania ustaw DH1 i DH2, takich jak umowa leasingu będąca przedmiotem postępowania głównego, zdaniem sądu odsyłającego § 37 ust. 1 ustawy DH2 nakazuje uznać, że skutki nieważności takiej umowy polegają na konwalidacji umowy lub stwierdzeniu, że jest ona skuteczna do czasu wydania orzeczenia stwierdzającego nieważność, i umożliwia tym samym przywrócenie pierwotnej sytuacji. Podobnie w węgierskiej doktrynie i orzecznictwie uznano, że ze względu na charakter umów kredytu i umów leasingu w przypadku unieważnienia takich umów przywrócenie pierwotnej sytuacji nie jest możliwe. W tym kontekście sąd odsyłający uważa, że o ile Trybunał wielokrotnie, a w szczególności w wyrokach z dnia 27 kwietnia 2023 r., AxFina Hungary (C‑705/21, EU:C:2023:352), i z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną) (C‑520/21, EU:C:2023:478), orzekł w przedmiocie skutków prawnych w świetle dyrektywy 93/13 ze względu na nieuczciwy charakter warunku, którego usunięcie pociąga za sobą nieważność danej umowy, orzecznictwo wynikające z tych wyroków nie dotyczy wszystkich kwestii interpretacyjnych istotnych dla węgierskich przepisów i praktyki oraz nie może być w każdym razie zgodne z tymi postanowieniami. W niniejszej sprawie, zdaniem sądu odsyłającego, stosowanie ustaw DH1 i DH2 skutkuje tym, że wartość świadczenia, które ma zostać wykonane na podstawie umowy leasingu rozpatrywanej w postępowaniu głównym, może być nadal obliczana – we frankach szwajcarskich lub w forintach węgierskich – nawet jeśli warunek dotyczący ryzyka kursowego jest „bezskuteczny”, co pozwala na dalsze wywoływanie skutków przez ową umowę. Ogólniej rzecz ujmując, w prawie węgierskim unieważnienie umowy niekoniecznie pociąga za sobą jej nieważność, w związku z czym uznanie „restitutio in integrum” za jedyny możliwy skutek prawny takiej nieważności byłoby logicznie nieprawidłowym wnioskiem. Sąd odsyłający podkreśla w tym względzie, że nie wydaje się, aby dyrektywa 93/13, która dokonała jedynie minimalnej harmonizacji w tej dziedzinie, uregulowała kwestię, jakie skutki prawne powstają w przypadku nieważności umowy. W związku z tym określenie tych skutków wchodzi w zakres autonomii proceduralnej państw członkowskich, z zastrzeżeniem, że sąd krajowy ma obowiązek czuwania nad tym, by dany konsument znalazł się ostatecznie w sytuacji, w jakiej znajdowałby się, gdyby warunek uznany za nieuczciwy nigdy nie istniał. W związku z tym sąd odsyłający zastanawia się, czy nie należy uznać, że umowa „[mogłaby] nadal obowiązywać” po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, w przypadku gdy w sytuacji nieważności tej umowy w całości w następstwie usunięcia jednego z jej warunków uznanych za nieuczciwe sąd krajowy mógłby na podstawie swojego ustawodawstwa krajowego konwalidować ową umowę, z mocą wsteczną od dnia zawarcia umowy, w taki sposób, że zawarty w niej nieuczciwy warunek nie nakładałby żadnego obowiązku na danego konsumenta, podczas gdy pozostałe nieuczciwe warunki tej samej umowy nadal wiązałyby strony w ten sam sposób. Takie rozwiązanie nie oznaczałoby zakazanej zgodnie z orzecznictwem zmiany umowy, ponieważ warunek dotyczący ryzyka kursowego zostałby wyeliminowany, a umowa leasingu będąca przedmiotem postępowania głównego mogłaby nadal obowiązywać bez owego warunku. Charakter tej umowy również nie uległby zmianie, ponieważ rozliczenie sporządzone na podstawie waluty obcej, w której kredyt był denominowany, pozostałoby niezmienione, ponieważ odtąd to instytucja kredytowa ponosiłaby ryzyko kursowe. Ponadto odstraszający skutek związany ze zwykłym usunięciem nieuczciwego warunku byłby zapewniony, z poszanowaniem zasady proporcjonalności sankcji, a mianowicie dany kredyt byłby utrzymany według stopy procentowej dostosowanej do waluty obcej ustalonej i korzystnej dla danego konsumenta, przy czym nie wykluczałoby to możliwości uzyskania „odszkodowania” związanego z ryzykiem kursowym ponoszonym przez tego konsumenta, a instytucja kredytowa byłaby wówczas zobowiązana do zwrotu temu konsumentowi kwot otrzymanych na podstawie warunku dotyczącego ryzyka kursowego. Na wypadek gdyby wykładnia zaproponowana przez sąd odsyłający nie była zgodna z prawem Unii, sąd ten zwraca się do Trybunału o udzielenie wskazówek co do tego, jakie skutki prawne mógłby on wyciągnąć bezpośrednio z tego prawa w przypadku nieważnej umowy, w zakresie, w jakim uzna on, że w takim przypadku może być zmuszony dokonać wykładni prawa krajowego contra legem. W drugiej kolejności sąd odsyłający wskazuje, że rozpatrywana w postępowaniu głównym umowa leasingu jest również objęta zakresem stosowania ustawy DH7. Zgodnie z tą ustawą wierzytelności wynikające z tej umowy powinny w przyszłości zostać przeliczone na wierzytelności wyrażone w forintach węgierskich według kursu wymiany ustalonego przez narodowy bank węgierski w dniu 19 sierpnia 2015 r. dla ustalonej waluty obcej. W tym względzie z przepisów i uzasadnienia ustawy DH7 nie wynika, że ma ona na celu usunięcie jakiejkolwiek nieważności, a wręcz przeciwnie, prawodawca zamierzał zwolnić w sposób ogólny zainteresowanych konsumentów z konieczności ponoszenia, w przypadku dużej liczby ważnych umów, ryzyka kursowego w przyszłości. Niemniej jednak sąd ten skłania się do uznania, że chociaż warunki umowy odzwierciedlające bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe, takie jak przewidziane w ustawie DH7, nie podlegają przepisom dyrektywy 93/13, ustawa ta jest jednak sprzeczna z tą dyrektywą, ponieważ skutkuje obciążeniem danego konsumenta ryzykiem kursowym na określonym poziomie, podczas gdy konsument ten powinien być z niego całkowicie zwolniony, w związku z czym należy odstąpić od stosowania wspomnianej ustawy. W tej sytuacji Kúria (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy dokonywanie wykładni wyrażenia »[umowa] będzie nadal obowiązywała […], jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków« zawartego w art. 6 ust. 1 dyrektywy [93/13] w ten sposób, że umowa konsumencka denominowana w walucie obcej może nadal obowiązywać bez postanowienia umownego, które wchodzi w zakres głównego świadczenia umowy i które przypisuje konsumentowi ryzyko kursowe w sposób nieograniczony, zważywszy, że prawo państwa członkowskiego reguluje mechanizm przeliczania walut za pomocą bezwzględnie obowiązujących przepisów ustawowych, jest prawidłowe? Czy praktyka sądowa państwa członkowskiego (oparta na wykładni prawa państwa członkowskiego dokonanej w świetle tej dyrektywy i zgodna z zasadami wykładni ustanowionymi przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej), zgodnie z którą, biorąc pod uwagę zasadę bezpodstawnego wzbogacenia a) nakazuje się zwrot na rzecz konsumenta (lub rozliczenie na rzecz konsumenta) kwot pobranych przez kredytodawcę na podstawie warunku umownego uznanego za nieuczciwy, lecz nakaz ten nie został wydany w kontekście restitutio in integrum, ponieważ przepis szczególny prawa krajowego wyklucza taki ewentualny skutek prawny nieważności, a zasady bezpodstawnego wzbogacenia nie mają również zastosowania w sposób autonomiczny, gdyż prawo krajowe nie przewiduje takiego skutku prawnego nieważności umowy, lecz konsument zostaje uwolniony od skutków, które są dla niego szczególnie niekorzystne, a jednocześnie równowaga umowy między stronami umowy zostaje przywrócona poprzez zastosowanie głównego skutku prawnego, który prawo państwa członkowskiego przewiduje w przypadku nieważności, a mianowicie konwalidację umowy, w związku z czym nieuczciwe warunki umowne nie nakładają na konsumenta żadnych zobowiązań, jednak inne elementy umowy (które nie są nieuczciwe) (w tym odsetki umowne i inne koszty) są nadal wiążące dla stron na tych samych warunkach; b) w przypadku gdy konwalidacja nie jest możliwa, określa się skutki prawne nieważności poprzez stwierdzenie, do celów rozliczenia, że umowa wywołuje skutki do czasu wydania wyroku i dokonanie rozliczenia między stronami poprzez zastosowanie zasady bezpodstawnego wzbogacenia – jest zgodna z art. 1 ust. 2, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13? 2) Czy przy ustalaniu skutków prawnych umowy, która jest nieważna z przedstawionego powyżej powodu, można odstąpić od stosowania przepisu prawa państwa członkowskiego, który wszedł w życie później i który od tego czasu wprowadził obowiązkowe przeliczenie na forinty węgierskie […], ponieważ przepis ten w konsekwencji ustalenia kursu wymiany przypisuje pewną część ryzyka kursowego konsumentowi, który powinien być całkowicie uwolniony od tego ryzyka ze względu na nieuczciwe postanowienie umowne? 3) W przypadku gdy zgodnie z prawem Unii ustalenie skutków prawnych nieważności nie jest możliwe ani poprzez konwalidację, ani poprzez stwierdzenie skuteczności, jakie są skutki prawne, wraz z odpowiadającą im podstawą w orzecznictwie, które należy zatem ustalić contra legem, niezależnie od przepisów prawa państwa członkowskiego dotyczących skutków prawnych i wyłącznie na podstawie prawa Unii, biorąc pod uwagę, że dyrektywa 93/13 nie reguluje skutków prawnych nieważności?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytań pierwszego i trzeciego Pytania pierwsze i trzecie dotyczą uregulowania w art. 1 ust. 2, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 zasad, zgodnie z którymi należy oceniać możliwość dalszego obowiązywania umowy leasingu denominowanego w walucie obcej, w przypadku gdy warunek nakładający na danego konsumenta pełną odpowiedzialność za ryzyko kursowe związane z tą walutą został wyłączony jako nieuczciwy. Na wstępie należy uściślić, że ponieważ pytania te dotyczą umowy zawierającej warunek uznany za nieuczciwy na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, zakładają one w sposób nieuchronny, że warunek ten jest objęty zakresem stosowania tej dyrektywy, a zatem że nie jest on z niego wyłączony na podstawie art. 1 ust. 2 tej dyrektywy, który to przepis wyłącza z owego zakresu stosowania w szczególności warunki umowy odzwierciedlające bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze. W tym względzie, chociaż sąd odsyłający odnosi się w ramach pytania pierwszego do „mechanizmu przeliczania walut [przewidzianego w] bezwzględnie obowiązujących przepis[ach] ustawowych”, nic w aktach sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wskazuje na to, by wspomniany warunek, który dotyczy ryzyka kursowego jako takiego, a nie sposobu przeliczania walut, odzwierciedlał treść takich przepisów, przy czym sąd ten nie przedstawia ponadto powodów, dla których byłoby jednak konieczne, aby Trybunał dokonał wykładni art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13. W tych okolicznościach należy uznać, że poprzez pytania pierwsze i trzecie, które trzeba rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z jej art. 7 ust. 1 należy interpretować w ten sposób, że pozwala on uznać, iż umowa leasingu denominowana w walucie obcej, która stała się nieważna po wyłączeniu z niej jako nieuczciwego warunku obciążającego danego konsumenta ryzykiem kursowym związanym z tą walutą obcą, może „nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków” w rozumieniu pierwszego z tych przepisów, w przypadku gdy umowa ta podlega ustawodawstwu krajowemu, zgodnie z którym skutkiem prawnym nieważności takich umów jest całkowite zwolnienie tego konsumenta z niekorzystnych konsekwencji owego nieuczciwego warunku przy jednoczesnym zachowaniu ważności i wiążącego charakteru pozostałych elementów danej umowy. Na wypadek udzielenia przez Trybunał odpowiedzi przeczącej sąd ten zwraca się ponadto o wyjaśnienie skutków, jakie powinien wyciągnąć z nieważności tej umowy, przy czym uważa on, że w takim przypadku może być zmuszony dokonać wykładni prawa krajowego contra legem. W przedmiocie możliwości dalszego obowiązywania umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że z uwagi na słabszą pozycję, w jakiej konsument znajduje się względem przedsiębiorcy, art. 6 ust. 1 pierwszy człon zdania dyrektywy 93/13 przewiduje, że nieuczciwe warunki nie są wiążące dla konsumenta. Przepis ten stanowi przepis bezwzględnie wiążący, który zmierza do zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionej w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron [wyrok z dnia 9 kwietnia 2024 r., Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem),C‑582/21, EU:C:2024:282, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo]. Ponadto z uwagi na charakter i znaczenie interesu publicznego, jakim jest ochrona konsumentów, dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie, co wynika z jej art. 7 ust. 1 w związku z jej motywem dwudziestym czwartym, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków „mając[ych] na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami” [wyrok z dnia 9 kwietnia 2024 r., Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem),C‑582/21, EU:C:2024:282, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo]. Mając to na względzie, sądy krajowe są zobowiązane do odstąpienia od stosowania nieuczciwych warunków umowy, aby nie wywierały one, w braku sprzeciwu konsumenta co do tego, wiążących wobec niego skutków (wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Raiffeisen Bank i BRD Groupe Société Générale, C‑698/18 i C‑699/18, EU:C:2020:537, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo). Z powyższego wynika, że uznany za nieuczciwy warunek umowny należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć co do zasady skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku rzeczonego warunku [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo]. Spoczywający na sądzie krajowym obowiązek odstąpienia od stosowania nieuczciwego warunku umownego nakazującego zapłatę kwot, które okazują się nienależne, pociąga za sobą co do zasady odpowiedni skutek restytucyjny w odniesieniu do tych kwot, ponieważ brak takiego skutku mógłby naruszać skutek odstraszający, jaki art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 7 ust. 1 tej dyrektywy zamierza przypisać stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunków zamieszczonych w umowach zawieranych przez przedsiębiorcę z konsumentami [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo]. Ponadto choć art. 6 ust. 1 pierwszy człon zdania wspomnianej dyrektywy wymaga, aby państwa członkowskie przewidziały, że nieuczciwe warunki nie wiążą konsumentów „na mocy prawa krajowego”, krajowe ramy prawne ochrony zagwarantowanej konsumentom przez tę dyrektywę nie mogą zmieniać zakresu i – w związku z tym – istoty tej ochrony (wyrok z dnia 12 grudnia 2024 r., Kutxabank, C‑300/23, EU:C:2024:1026, pkt 160 i przytoczone tam orzecznictwo). W konsekwencji o ile do państw członkowskich należy określenie za pomocą prawa krajowego warunków, w ramach których następuje stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku zamieszczonego w umowie i w ramach których występują konkretne skutki tego stwierdzenia, o tyle jednak takie stwierdzenie powinno umożliwić przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w braku takiego nieuczciwego warunku, uzasadniając w szczególności prawo do zwrotu nienależnie nabytych ze szkodą dla konsumenta korzyści przez przedsiębiorcę w oparciu o wspomniany nieuczciwy warunek [wyrok z dnia 25 kwietnia 2024 r., Caixabank (Termin przedawnienia),C‑484/21, EU:C:2024:360, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo]. W niniejszej sprawie z wyjaśnień przedstawionych przez sąd odsyłający wynika, że w odniesieniu do umów leasingu denominowanych w walucie obcej zawierających nieuczciwy warunek dotyczący ryzyka kursowego, które stały się nieważne w następstwie usunięcia tego warunku, takich jak umowa rozpatrywana w postępowaniu głównym, prawo węgierskie przewiduje rozwiązanie polegające na „konwalidacji” lub „stwierdzeniu, że umowa wywołuje skutki do dnia wydania orzeczenia [o nieważności]”, zgodnie ze sformułowaniem użytym w § 37 ust. 1 ustawy DH2. W tym kontekście § 3 ustawy DH1 przewiduje mechanizm przeliczania walut, który gwarantuje, że po usunięciu nieuczciwego warunku dotyczącego ryzyka kursowego wartość świadczeń, które mają zostać wykonane na podstawie danej umowy, będzie nadal mogła być obliczana. Jak wyjaśnia ten sąd, wychodzi on z założenia, że takie rozwiązanie spełnia wymogi wynikające z art. 6 ust. 1 pierwszy człon zdania dyrektywy 93/13, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie przypomnianym w pkt 42–48 niniejszego wyroku, ponieważ rozwiązanie to pozwoliłoby jednocześnie na całkowite uwolnienie się danych konsumentów od skutków nieuczciwego warunku dotyczącego ryzyka kursowego zamieszczonego w zawartej przez nich umowie, przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy wszystkich pozostałych warunków tej umowy, a jednocześnie na zapewnienie skutku odstraszającego związanego z usunięciem owego nieuczciwego warunku. W następstwie zastosowania wspomnianego rozwiązania to nie owi konsumenci, lecz dana instytucja kredytowa ponosiłaby bowiem skutki finansowe wynikające ze wspomnianego nieuczciwego warunku, podczas gdy wspomniani konsumenci nadal korzystaliby z preferencyjnej stopy procentowej związanej z walutą obcą określonej w owej umowie, i to bez potrzeby dokonywania jakiejkolwiek zmiany tego warunku. Otóż akta sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie zawierają informacji mogących budzić wątpliwości co do tego, czy taki rezultat byłby co do zasady w stanie zapewnić zwrot tym samym konsumentom kwot nienależnie nabytych przez tę instytucję kredytową na podstawie tego samego nieuczciwego warunku, zgodnie z tym przepisem. Niemniej jednak art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi w drugim członie zdania, że – po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków – dana umowa „w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”. W tym względzie prawdą jest, że art. 6 ust. 1 drugi człon zdania dyrektywy 93/13 sam w sobie nie określa kryteriów dotyczących możliwości dalszego obowiązywania umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków, lecz pozostawia ich ustalenie zgodnie z prawem Unii krajowemu porządkowi prawnemu. To zatem co do zasady w świetle kryteriów przewidzianych w prawie krajowym należy w konkretnej sytuacji zbadać możliwość utrzymania w mocy umowy, której pewne warunki unieważniono (wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak,C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 40). Ponadto cel art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie polega na wyeliminowaniu z obrotu wszystkich zawierających nieuczciwe warunki umów, lecz na przywróceniu równowagi między stronami umowy, co do zasady przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy umowy jako całości (wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Dunai,C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo). Niemniej jednak zakres uznania przysługujący państwom członkowskim w odniesieniu do ustalania kryteriów regulujących możliwość dalszego obowiązywania umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków ma granice. I tak, po pierwsze, z brzmienia art. 6 ust. 1 drugi człon zdania dyrektywy 93/13 wynika, że dana umowa powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z usunięcia jej nieuczciwych warunków, o ile zgodnie z przepisami prawa krajowego takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe, przy czym sądy krajowe są w związku z tym zobowiązane wyłącznie do odstąpienia od stosowania nieuczciwego warunku umownego, aby nie wywierał on wiążących skutków wobec danego konsumenta, przy czym nie są one uprawnione do zmiany jego treści (zob. podobnie wyrok z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito,C‑618/10, EU:C:2012:349, pkt 65). W tym kontekście Trybunał orzekł, że gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, to takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniłoby się bowiem do wyeliminowania odstraszającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób uwzględnienie interesu rzeczonych przedsiębiorców (wyrok z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia, C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo). Po drugie, o ile spełniony jest warunek, o którym mowa w pkt 56 niniejszego wyroku, możliwość, że dana umowa może, zgodnie z przepisami prawa krajowego, zostać utrzymana w mocy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków, musi zostać zweryfikowana przy zastosowaniu obiektywnego podejścia (wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Provident Polska, C‑321/22, EU:C:2023:911, pkt 81 i przytoczone tam orzecznictwo). Tym samym sytuacja jednej ze stron tej umowy nie może zostać uznana za decydujące kryterium rozstrzygające o dalszym losie rzeczonej umowy (wyrok z dnia 15 marca 2012 r., Pereničová i Perenič, C‑453/10, EU:C:2012:144, pkt 32). Powstaje zatem pytanie, czy rozwiązanie, o którym mowa w pkt 49 i 50 niniejszego wyroku, jest zgodne z art. 6 ust. 1 drugi człon zdania tej dyrektywy, zgodnie z jego wykładnią dokonaną w orzecznictwie przypomnianym w pkt 53–58 tego wyroku. Sąd odsyłający skłania się do uznania, że jest tak w zakresie, w jakim w niniejszej sprawie nieuczciwy warunek dotyczący ryzyka kursowego jest jego zdaniem po prostu wyłączony z rozpatrywanej w postępowaniu głównym umowy leasingu, w związku z czym warunek ten nie wiąże się już z żadnym obowiązkiem dla rzeczonych dwóch konsumentów. Umowa ta mogłaby zatem „nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków” w rozumieniu art. 6 ust. 1 część druga zdania dyrektywy 93/13 w wyniku mechanizmu przeliczania przewidzianego w ustawach DH1 i DH2, a zatem „w pozostałej części […] nadal obowiązywa[ć] strony” w rozumieniu tego przepisu. Jednakże takie uregulowania prawa krajowego nie mogą same w sobie wystarczyć do uznania, że umowa może „nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków” w rozumieniu art. 6 ust. 1 drugi człon zdania dyrektywy 93/13. W tym celu należy bowiem wykazać, że takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe i że nie oznacza ono zmiany innej niż wynikająca z usunięcia tych warunków, jak wynika to z orzecznictwa przytoczonego w pkt 56 i 58 niniejszego wyroku, w przeciwnym razie utrzymanie tej umowy w mocy byłoby sprzeczne z owym przepisem. Tymczasem gdy – tak jak w niniejszej sprawie – sąd odsyłający stwierdził już, że warunek dotyczący ryzyka kursowego określa główny przedmiot umowy rozpatrywanej w postępowaniu głównym, a jego usunięcie skutkowałoby nieważnością tej umowy, utrzymanie umowy w mocy nie wydaje się możliwe z prawnego punktu widzenia, czego ocena należy jednak do tego sądu (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 czerwca 2019 r., GT,C‑38/17, EU:C:2019:461, pkt 43; z dnia 14 marca 2019 r., Dunai,C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 52). Ponadto Trybunał orzekł, że sąd krajowy nie może zaradzić nieważności umowy wynikającej z nieuczciwego charakteru zawartego w niej warunku poprzez konwalidację tej umowy oraz poprzez jednoczesną zmianę jej waluty. Taka interwencja sądu sprowadzałaby się ostatecznie do zmiany treści tego warunku (wyrok z dnia 27 kwietnia 2023 r., AxFina Hungary,C‑705/21, EU:C:2023:352, pkt 41). Tymczasem wbrew temu, co sugeruje sąd odsyłający, oceny tej nie podważają dodatkowe wyjaśnienia, streszczone w pkt 49 i 50 niniejszego wyroku, które sąd ten przedstawił w odniesieniu do „konwalidacji umowy”, której zamierza dokonać i w odniesieniu do której sąd ten wskazuje, że może w stosownym przypadku zastąpić ją „stwierdzeniem, że umowa wywołuje skutki do dnia wydania orzeczenia [o nieważności]”. Zważywszy bowiem, że takie rozwiązanie skutkuje ostatecznie, zgodnie z tymi dodatkowymi wyjaśnieniami, tym, że ryzyko kursowe i jego skutki finansowe, które pierwotnie ponosili dani konsumenci na podstawie warunku dotyczącego ryzyka kursowego, byłyby odtąd ponoszone przez instytucję kredytową, należy stwierdzić, że w sposób nieuchronny pociąga ono za sobą zmianę tego warunku. Z powyższego wynika, że nie można uznać, iż rozpatrywana umowa może „nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków” w rozumieniu art. 6 ust. 1 drugi człon zdania dyrektywy 93/13. Prawdą jest, że Trybunał orzekł, iż art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, w zastosowaniu zasad rządzących prawem zobowiązań, usunął nieuczciwy warunek poprzez zastąpienie go przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mającym zastosowanie w przypadku porozumienia stron tej umowy, w sytuacjach, w których unieważnienie owego nieuczciwego warunku zobowiązywałaby sąd do stwierdzenia nieważności danej umowy w całości, narażając przez to konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje i w ten sposób go penalizując (zob. podobnie wyrok z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia, C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 56, 59, 64 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym względzie należy podkreślić, że dla oceny skutków, w odniesieniu do sytuacji konsumenta, spowodowanych unieważnieniem umowy w całości, o których mowa w tym orzecznictwie, decydujące znaczenie ma wola wyrażona w tym względzie przez konsumenta [wyrok z dnia 8 września 2022 r., D.B.P. i in. (Kredyt hipoteczny denominowany w walucie obcej), od C‑80/21 do C‑82/21, EU:C:2022:646, pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo]. Tymczasem w niniejszej sprawie, niezależnie od istnienia lub braku istnienia przepisu prawa węgierskiego o charakterze dyspozytywnym lub mającego zastosowanie w przypadku porozumienia stron danej umowy w rozumieniu wspomnianego orzecznictwa, rzeczeni dwaj konsumenci jednoznacznie wyrazili życzenie, zarówno przed sądem odsyłającym, jak i w uwagach na piśmie przedstawionych Trybunałowi, by umowa leasingu będąca przedmiotem postępowania głównego została unieważniona w całości. W tych okolicznościach przesłanka, zgodnie z którą unieważnienie umowy w całości naraziłoby zainteresowanych konsumentów na szczególnie niekorzystne konsekwencje, wymagana do tego, aby sąd krajowy był uprawniony do zastąpienia nieuczciwego warunku, którego nieważność stwierdzono, przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mającym zastosowanie w przypadku porozumienia stron tej umowy, nie wydaje się być w niniejszej sprawie spełniona [zob. podobnie wyrok z dnia 8 września 2022 r., D.B.P. i in. (Kredyt hipoteczny denominowany w walucie obcej), od C‑80/21 do C‑82/21, EU:C:2022:646, pkt 78]. Po drugie, Trybunał orzekł, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stanowi dla państw członkowskich przeszkody w zapobiegnięciu za pośrednictwem przepisów krajowych stosowania nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich zawieranych przez przedsiębiorcę, chroniąc w ten sposób ważność tych umów, pod warunkiem że prawodawca spełnia w tym kontekście wymogi wynikające z art. 6 ust. 1 tej dyrektywy (zob. podobnie wyroki: z dnia 14 marca 2019 r., Dunai,C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 40, 42; a także z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH,C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 77 i przytoczone tam orzecznictwo). Jednakże z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wydaje się wynikać, by w niniejszej sprawie istniały takie przepisy w odniesieniu do warunku dotyczącego ryzyka kursowego, ponieważ sąd odsyłający odnosi się wyłącznie w tych ramach do przepisów krajowych regulujących warunki dotyczące różnic kursowych i mających na celu „zwolnienie konsumentów z ponoszenia, w przypadku dużej liczby ważnych umów, ryzyka kursowego w przyszłości”. W tym względzie Trybunał orzekł, że istnienie przepisów mających na celu rozwiązanie problemów związanych z warunkami dotyczącymi różnic kursowych pozostaje bez uszczerbku dla kontroli, jaką należy przeprowadzić w świetle dyrektywy 93/13 w odniesieniu do innych warunków danych umów, takich jak warunki dotyczące ryzyka kursowego (zob. podobnie wyroki: z dnia 14 marca 2019 r., Dunai,C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 46; a także z dnia 2 września 2021 r., OTP Jelzálogbank i in., C‑932/19, EU:C:2021:673, pkt 45). W przedmiocie konsekwencji, jakie należy wyciągnąć z niemożności dalszego obowiązywania umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków Co się tyczy konsekwencji, jakie należy wyciągnąć ze stwierdzenia, że umowa zawierająca nieuczciwy warunek nie może dalej obowiązywać bez tego warunku w rozumieniu art. 6 ust. 1 drugi człon zdania dyrektywy 93/13, należy przypomnieć, że prawdą jest, iż dyrektywa 93/13 nie reguluje wyraźnie skutków nieważności umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem po usunięciu zawartych w niej nieuczciwych warunków. W związku z tym do państw członkowskich należy określenie skutków, jakie pociąga za sobą takie stwierdzenie, przy czym ustanowione przez nie w tym względzie przepisy powinny być zgodne z prawem Unii, a w szczególności z celami tej dyrektywy [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 64]. Jednakże w tym kontekście Trybunał przypomniał również skutek odstraszający, jaki powinien wywierać zwykły brak stosowania nieuczciwych warunków wobec konsumenta, przy czym takie niestosowanie powinno pociągać za sobą prawo tego konsumenta do zwrotu korzyści nienależnie uzyskanych przez danego przedsiębiorcę na podstawie tego rodzaju warunków. Trybunał orzekł zatem, że w zakresie, w jakim brak takiego skutku restytucyjnego mógłby naruszyć ów odstraszający skutek, należy uznać podobny skutek restytucyjny, w sytuacji gdy nieuczciwy charakter warunków umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem powoduje nie tylko nieważność tych warunków, lecz również nieważność tej umowy w całości [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną),C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 65, 66]. Wynika z tego, że zgodność z prawem Unii przepisów krajowych regulujących praktyczne skutki nieważności umowy kredytu hipotecznego z powodu istnienia nieuczciwych warunków zależy od tego, czy przepisy te, po pierwsze, pozwalają na przywrócenie pod względem prawnym i faktycznym sytuacji danego konsumenta, w której znajdowałby się on w braku tej umowy, a po drugie, nie zagrażają realizacji odstraszającego skutku zamierzonego w dyrektywie 93/13 [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 68]. W celu dokonania takiego przywrócenia do wcześniejszej sytuacji pod względem prawnym i faktycznym w odniesieniu do umowy leasingu takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, po pierwsze, konsumenci powinni mieć prawo co najmniej do zwrotu miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy, a także do zapłaty ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 74]. W niniejszej sprawie nie wystarczy zatem zwrócić rzeczonym dwóm konsumentom jedynie kwot uzyskanych przez daną instytucję kredytową na podstawie warunku dotyczącego ryzyka kursowego, jak sugeruje sąd odsyłający, ponieważ konsumenci ci powinni, przeciwnie, być uprawnieni do zwrotu wszystkich miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu rozpatrywanej w postępowaniu głównym umowy leasingu. [Sprostowany postanowieniem z dnia 8 lipca 2025 r.] Co się tyczy, po drugie, zainteresowanego przedsiębiorcy, czyli w niniejszym przypadku instytucji kredytowej, nie można przyznać mu prawa do żądania od konsumentów rekompensaty wykraczającej poza zwrot towaru udostępnionego im z tytułu wykonania umowy leasingu lub zwrot odpowiadającej mu wartości oraz, w stosownym przypadku, zapłatę odsetek za zwłokę. Przyznanie tej instytucji kredytowej takiego prawa, a tym samym prawa do otrzymania wynagrodzenia za korzystanie z tego towaru przez tych konsumentów, przyczyniłoby się bowiem do wyeliminowania odstraszającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez uznanie tej umowy za nieważną [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 76, 78]. Wykładni tej nie podważa wspomniana przez sąd odsyłający konieczność zapewnienia, aby „nałożona sankcja była […] proporcjonalna”. Po pierwsze bowiem, Trybunał orzekł, że unieważnienie umowy, której nieuczciwy charakter został stwierdzony, nie może stanowić sankcji przewidzianej w dyrektywie 93/13 (postanowienie z dnia 30 maja 2024 r., Deutsche Bank Polska, C‑325/23, EU:C:2024:453, pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo). Po drugie, o ile cel polegający na przywróceniu pod względem prawnym i faktycznym sytuacji, w jakiej znajdowałby się dany konsument w braku nieuczciwego warunku w zawartej przez niego umowie, powinien być realizowany z poszanowaniem zasady proporcjonalności, o tyle zasada ta może stać na przeszkodzie stwierdzeniu nieważności tej umowy w całości tylko wtedy, gdy ustalenie w oparciu o obiektywne podejście skutków, jakie należy wyciągnąć zgodnie z prawem krajowym ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku w odniesieniu do dalszego istnienia umowy, w której jest on zawarty, pozostawia sądowi krajowemu pewien zakres uznania lub pewną swobodę oceny (zob. podobnie wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Provident Polska, C‑321/22, EU:C:2023:911, pkt 85, 86). Tymczasem w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym istnienie takiego zakresu uznania należy wykluczyć, jak wynika z pkt 67 niniejszego wyroku. W zakresie, w jakim sąd odsyłający uważa, że w świetle prawa krajowego nie jest w stanie dokonać przywrócenia sytuacji pod względem prawnym i faktycznym do sytuacji, w jakiej znajdowaliby się dani konsumenci w braku zawarcia umowy, chyba że dokonałby wykładni contra legem tego prawa, należy przypomnieć, iż w sytuacji gdy orzecznictwo Trybunału udziela jasnej odpowiedzi na pytanie dotyczące wykładni prawa Unii, sąd krajowy winien uczynić wszystko co niezbędne do tego, aby ta wykładnia została wprowadzona w życie (wyrok z dnia 10 marca 2022 r., Grossmania,C‑177/20, EU:C:2022:175, pkt 42). Otóż, co się tyczy w niniejszej sprawie przepisów dyrektywy, prawdą jest, że nie mogą one same w sobie tworzyć obowiązków wobec jednostki i nie można zatem powoływać się na dyrektywę jako taką przeciwko jednostce przed sądem krajowym (wyrok z dnia 18 stycznia 2022 r., Thelen Technopark Berlin,C‑261/20, EU:C:2022:33, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo). Tym niemniej zasada wykładni zgodnej prawa krajowego jest nierozłącznie związana z systemem traktatów, gdyż pozwala sądom krajowym na zapewnienie, w ramach ich właściwości, pełnej skuteczności prawa Unii przy rozpoznawaniu zawisłych przed nimi sporów [wyrok z dnia 9 kwietnia 2024 r., Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem),C‑582/21, EU:C:2024:282, pkt 61]. W tym względzie Trybunał wielokrotnie orzekał, że sąd krajowy, który rozstrzyga spór pomiędzy jednostkami, podczas stosowania przepisów prawa wewnętrznego wydanych w celu transpozycji zobowiązań przewidzianych przez dyrektywę ma obowiązek uwzględnić całość przepisów prawa krajowego i interpretować je tak dalece, jak jest to możliwe, w świetle treści, jak również celu dyrektywy, aby uzyskać wynik zgodny z zamierzonym przez nią celem (wyrok z dnia 18 stycznia 2022 r., Thelen Technopark Berlin,C‑261/20, EU:C:2022:33, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo). Oczywiście zasada wykładni zgodnej prawa krajowego podlega pewnym ograniczeniom. Spoczywający na sądzie krajowym obowiązek odniesienia się do treści dyrektywy przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu odpowiednich przepisów prawa krajowego jest bowiem ograniczony przez ogólne zasady prawa i nie może służyć jako podstawa dla dokonywania wykładni prawa krajowego contra legem (wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai, C‑26/13, EU:C:2014:282, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo). Jednak Trybunał orzekł również, że wymóg dokonywania wykładni zgodnej może w danym wypadku obejmować konieczność zmiany utrwalonego orzecznictwa przez sądy krajowe, jeżeli opiera się ono na wykładni prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami decyzji ramowej, oraz odstąpienia od stosowania, z własnej inicjatywy, wszelkiej wykładni przyjętej przez sąd wyższej instancji, którą sądy te powinny stosować na podstawie prawa krajowego, jeżeli wykładnia ta nie jest zgodna z tą dyrektywą (zob. podobnie wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski,C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 78 i przytoczone tam orzecznictwo). Sąd krajowy nie może zatem ważnie stwierdzić, iż nie można dokonać wykładni przepisu prawa krajowego zgodnie z prawem Unii jedynie ze względu na to, że do tej pory niezmiennie interpretowano ten przepis w sposób niezgodny z tym prawem (zob. podobnie wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski,C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 79 i przytoczone tam orzecznictwo). Jednakże w przypadku stwierdzenia takiej niemożności rzeczeni dwaj konsumenci, jako strony poszkodowane w wyniku niezgodności prawa krajowego z prawem Unii, będą mogli powołać się na orzecznictwo wynikające z wyroku z dnia 19 listopada 1991 r., Francovich i in. (C‑6/90 i C‑9/90, EU:C:1991:428) w celu ewentualnego uzyskania naprawienia poniesionej szkody (zob. podobnie wyrok z dnia 18 stycznia 2022 r., Thelen Technopark Berlin,C‑261/20, EU:C:2022:33, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo). W świetle całości powyższych rozważań na pytania pierwsze i trzecie trzeba odpowiedzieć, iż art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z jej art. 7 ust. 1 należy interpretować w ten sposób, że nie pozwala on uznać, iż umowa leasingu denominowana w walucie obcej, która stała się nieważna po wyłączeniu z niej jako nieuczciwego warunku obciążającego danego konsumenta ryzykiem kursowym związanym z tą walutą obcą, może „nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków” w rozumieniu pierwszego z tych przepisów, w przypadku gdy umowa ta podlega ustawodawstwu krajowemu, które jako skutku prawnego nieważności takiej umowy wymaga całkowitego zwolnienia tego konsumenta z niekorzystnych konsekwencji owego nieuczciwego warunku, przy jednoczesnym zachowaniu ważności i wiążącego charakteru pozostałych elementów owej umowy. W takim przypadku, ponieważ owa umowa nie może dalej obowiązywać bez rzeczonego warunku, wspomniane przepisy nakazują przywrócenie sytuacji tego konsumenta, jaka istniałaby w braku tej umowy. W przedmiocie pytania drugiego Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywa 93/13 pozwala sądowi krajowemu na odstąpienie od stosowania przepisów krajowych, które przewidują w odniesieniu do umów leasingu denominowanych w walucie obcej objętych zakresem stosowania tej dyrektywy, że kwota danego kredytu jest przeliczana na walutę krajową, począwszy od daty określonej w tych przepisach, w celu zwolnienia w przyszłości konsumentów, którzy zawarli takie umowy, ze skutków finansowych związanych z zawartym w tych umowach warunkiem dotyczącym ryzyka kursowego, niezależnie od tego, czy są one ważne, czy też nie, w przypadku gdy takie przepisy sprowadzają się do obciążenia tych konsumentów ryzykiem kursowym na określonym poziomie. W tym względzie wystarczy zauważyć, że w świetle odpowiedzi udzielonej na pytania pierwsze i trzecie nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie drugie. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (dziesiąta izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z jej art. 7 ust. 1   należy interpretować w ten sposób, że:   nie pozwala on uznać, iż umowa leasingu denominowana w walucie obcej, która stała się nieważna po wyłączeniu z niej jako nieuczciwego warunku obciążającego danego konsumenta ryzykiem kursowym związanym z tą walutą, może „nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków” w rozumieniu pierwszego z tych przepisów, w przypadku gdy umowa ta podlega ustawodawstwu krajowemu, zgodnie z którym skutkiem prawnym nieważności takiej umowy jest całkowite zwolnienie tego konsumenta z niekorzystnych konsekwencji owego nieuczciwego warunku, przy jednoczesnym zachowaniu ważności i wiążącego charakteru pozostałych elementów owej umowy. W takim przypadku, ponieważ owa umowa nie może dalej obowiązywać bez rzeczonego warunku, wspomniane przepisy nakazują przywrócenie sytuacji tego konsumenta, jaka istniałaby w braku tej umowy.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: węgierski.