C-65/03

Sprawa C-65/03 Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Królestwu Belgii   Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego – Artykuły 12 WE, 149 WE i 150 WE – Świadectwo ukończenia szkoły średniej uzyskane w innym Państwie Członkowskim – Dostęp do szkolnictwa wyższego Streszczenie wyroku Prawo wspólnotowe – Zasady – Równość traktowania – Dyskryminacja ze względu na przynależność państwową – Dostęp do szkolnictwa wyższego – Odmienne warunki dla posiadaczy świadectwa ukończenia szkoły średniej uzyskanego w innym Państwie Członkowskim – Niedopuszczalność (art.12 WE, 149 WE i 150 WE) Uchybia zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy art. 12 WE, w związku z art. 149 WE i 150 WE Państwo Członkowskie, które nie podejmuje działań niezbędnych do zapewnienia posiadaczom świadectw ukończenia szkoły średniej uzyskanych w innych Państwach Członkowskich dostępu do szkolnictwa wyższego na takich samych warunkach, jak posiadaczom świadectwa ukończenia ponadgimnazjalnej szkoły średniej (CESS) uzyskanego w danym Państwie Członkowskim. (por. pkt 31 i sentencja) WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba) z dnia 1 lipca 2004 r. (*) Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego – Artykuły 12 WE, 149 WE i 150 WE – Świadectwo ukończenia szkoły średniej uzyskane w innym Państwie Członkowskim – Dostęp do szkolnictwa wyższego W sprawie C-65/03 Komisja Wspólnot Europejskich, reprezentowana przez D. Martina, działającego w charakterze pełnomocnika, z adresem do doręczeń w Luksemburgu, strona skarżąca, przeciwko Królestwu Belgii, reprezentowanemu przez A. Snoecx, działającą w charakterze pełnomocnika, strona pozwana, mającej za przedmiot stwierdzenie, że nie podejmując działań niezbędnych do zapewnienia posiadaczom świadectw ukończenia szkoły średniej uzyskanych w innych Państwach Członkowskich dostępu do szkolnictwa wyższego prowadzonego przez Wspólnotę Francuską Belgii na takich samych warunkach, jak posiadaczom certificat d’enseignement secondaire supérieur (CESS), Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy art. 12 WE, 149 WE i 150 WE, TRYBUNAŁ (trzecia izba), w składzie: A. Rosas, prezes izby, R. Schintgen i N. Colneric (sprawozdawca), sędziowie, rzecznik generalny: C. Stix-Hackl, sekretarz: R. Grass, uwzględniając sprawozdanie sędziego sprawozdawcy, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok 1        Pismem złożonym w Trybunale w dniu 14 lutego 2003 r. Komisja Wspólnot Europejskich wniosła, na podstawie art. 226 WE, skargę o stwierdzenie, że nie podejmując działań niezbędnych do zapewnienia posiadaczom świadectw ukończenia szkoły średniej uzyskanych w innych Państwach Członkowskich dostępu do szkolnictwa wyższego prowadzonego przez Wspólnotę Francuską Belgii (zwaną dalej „Wspólnotą Francuską”) na takich samych warunkach, jak posiadaczom certificat d’enseignement secondaire supérieur (świadectw ukończenia ponadgimnazjalnej szkoły średniej, zwanych dalej CESS), Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy art. 12 WE, 149 WE i 150 WE.  Ramy prawne  Uregulowania wspólnotowe 2        Zgodnie z art. 12 ust. 1 WE: „W zakresie zastosowania niniejszego Traktatu i bez uszczerbku dla postanowień szczególnych, które on przewiduje, zakazana jest wszelka dyskryminacja ze względu na przynależność państwową”. 3        Artykuł 149 ust. 1 i 2 WE stanowi: „1. Wspólnota przyczynia się do rozwoju edukacji o wysokiej jakości poprzez zachęcanie do współpracy między Państwami Członkowskimi oraz, jeśli jest to niezbędne, poprzez wspieranie i uzupełnianie ich działalności, w pełni szanując odpowiedzialność Państw Członkowskich za treść nauczania i organizację systemów edukacyjnych, jak również ich różnorodność kulturową i językową. 2. Działanie Wspólnoty zmierza do: […] –        sprzyjania mobilności studentów i nauczycieli, między innymi poprzez zachęcanie do akademickiego uznawania dyplomów i okresów studiów; […]”. 4        Artykuł150 WE ma następujące brzmienie: „1. Wspólnota urzeczywistnia politykę kształcenia zawodowego, która wspiera i uzupełnia działanie Państw Członkowskich, w pełni szanując odpowiedzialność Państw Członkowskich za treść i organizację kształcenia zawodowego. 2. Działanie Wspólnoty zmierza do: […] –        ułatwienia dostępu do kształcenia zawodowego i sprzyjania mobilności instruktorów i kształcących się, a zwłaszcza młodzieży; […]”.  Uregulowania krajowe 5        Artykuł 1 lit. b) zarządzenia królewskiego z dnia 20 lipca 1971 r. określającego warunki i tryb uznawania równoważności dyplomów i świadectw szkół zagranicznych (Moniteur belge z dnia 5 sierpnia 1971 r., str. 9254, zwane dalej „zarządzeniem z 1971 r”.) stanowi: „W żadnym wypadku uznanie równoważności przewidziane w art. 1 ustawy z dnia 19 marca 1971 r. nie może skutkować: […] b) przyznaniem absolwentowi dostępu do studiów, do których nie ma on dostępu w państwie, w którym dyplom lub świadectwo zostało wydane”. 6        Zarządzeniem rządu Wspólnoty Francuskiej z dnia 3 kwietnia 2003 r. zmieniającym zarządzenie z 1971 r. (Moniteur belge z dnia 16 maja 2003 r., str. 26867, zwane dalej „zarządzeniem z dnia 3 kwietnia 2003 r. zmieniającym zarządzenie z 1971 r.”) dodano do art. 1 lit. b) zarządzenia z 1971 r. następujące zdanie: „W każdym razie przepis lit. b) nie znajduje zastosowania do dokumentów wydanych w Państwie Członkowskim Unii Europejskiej”. 7        Artykuł 2 zarządzenia rządu Wspólnoty Francuskiej z dnia 17 maja 1999 r. ustalającego równoważność zagranicznych dokumentów ukończenia szkoły średniej i zalegalizowanego świadectwa ukończenia ponadgimnazjalnej szkoły średniej (Moniteur belge z dnia 25 września 1999 r., str. 36182, zwane dalej „zarządzeniem z 1999 r.”) stanowi: „Luksemburskie świadectwa ukończenia szkoły średniej nowego systemu, wydane począwszy od roku szkolnego 1993-1994 i zawierające jedną z następujących wzmianek: […] uznaje się za równoważne z zalegalizowanymi świadectwami ukończenia ponadgimnazjalnej szkoły średniej”. 8        Zarządzenie rządu Wspólnoty Francuskiej z dnia 3 kwietnia 2003 r. zmieniające zarządzenie z 1999 r. (Moniteur belge z dnia 15 maja 2003 r., str. 26497, zwane dalej „zarządzeniem z dnia 3 kwietnia 2003 r. zmieniającym zarządzenie z 1999 r”.) uchyliło, w szczególności, art. 2 zarządzenia z 1999 r.  Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi 9        Uznając, że przepisy zarządzenia z 1971 r. regulującego akademickie uznawanie dokumentów i świadectw ukończenia szkoły średniej oraz dostęp do studiów wyższych i uniwersyteckich we Wspólnocie Francuskiej Belgii są sprzeczne z art. 12 WE, 149 WE i 150 WE, Komisja rozpoczęła postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom Państwa Członkowskiego. Po umożliwieniu Królestwu Belgii przedstawienia uwag, Komisja wydała w dniu 23 października 2001 r. uzasadnioną opinię, zwracając się do tego Państwa Członkowskiego o podjęcie koniecznych działań w celu zastosowania się do tej opinii w terminie dwóch miesięcy licząc od dnia jej doręczenia. 10      Rząd Wspólnoty Francuskiej Belgii poinformował Komisję, że podczas swojego posiedzenia w dniu 20 grudnia 2001 r. podjął decyzję o zastosowaniu się do wniosków sformułowanych przez Komisję w uzasadnionej opinii. Ponadto poinformował również, że obowiązujące przepisy zostaną zmienione w celu usunięcia spornej dyskryminacji i że działania konieczne dla realizacji tej decyzji zostaną podjęte przed końcem roku akademickiego 2001/2002. 11      W związku z tym, że Wspólnota Francuska Belgii nie odpowiedziała na dwa monity Komisji, Komisja wniosła niniejszą skargę.  W przedmiocie skargi  Argumenty stron 12      Komisja przypomina, że z wyroku z dnia 13 lutego 1985 r. w sprawie 293/83 Gravier, Rec. str. 593, wynika, że warunki dostępu do kształcenia zawodowego wchodzą w zakres stosowania Traktatu. Z orzecznictwa Trybunału wynika jej zdaniem również, że pojęcie „kształcenia zawodowego” powinno być rozumiane bardzo szeroko. Ponadto na mocy art. 149 WE Traktat dotyczy wszystkich poziomów i typów edukacji. 13      Komisja wskazuje, że obywatele innych Państw Członkowskich, będący posiadaczami świadectw i dokumentów potwierdzających ukończenie szkoły średniej w innych Państwach Członkowskich, którzy chcieliby uzyskać dostęp do szkolnictwa wyższego w Belgii (studia medyczne, studia dentystyczne, weterynaryjne i inżynieria rolna), jeśli nie mogą wykazać, tytułem warunku uzupełniającego, że są w ich państwie pochodzenia uprawnieni do przyjęcia na studia uniwersyteckie bez egzaminu wstępnego lub spełnienia innego warunku dostępu, muszą przystąpić do egzaminu umiejętności i zdać ten egzamin. 14      Komisja podnosi, że warunek uzupełniający dostępu do studiów wyższych we Wspólnocie Francuskiej, o ile stosuje się wyłącznie do posiadaczy świadectw uzyskanych w innym Państwie Członkowskim, może być bardziej niekorzystny dla obywateli tych innych Państw Członkowskich niż dla obywateli belgijskich. 15      Komisja uważa, że warunek uzupełniający, który przybiera formę egzaminu zwanego „maturalnym” i któremu poddani są wyłącznie posiadacze świadectw uzyskanych w innym Państwie Członkowskim, stanowi warunek dostępu do studiów wyższych i uniwersyteckich w rozumieniu wyżej przywołanego orzecznictwa. 16      Komisja podnosi, że ten system tworzy podwójną dyskryminację: z jednej strony, dyskryminację posiadaczy świadectw uzyskanych w innym Państwie Członkowskim oraz, z drugiej strony, nierówne traktowanie obywateli innych Państw Członkowskich w zależności od systemu szkolnictwa, w jakim uzyskali świadectwo ukończenia szkoły średniej. 17      W odpowiedzi na skargę rząd belgijski twierdzi, że wydanie dwóch zarządzeń z dnia 3 kwietnia 2003 r., zmieniających zarządzenie z 1971 r. i zarządzenie z 1999 r., stanowiło podjęcie niezbędnych działań w celu zapewnienia posiadaczom świadectw ukończenia szkoły średniej uzyskanych w innych Państwach Członkowskich dostępu do szkolnictwa wyższego prowadzonego przez Wspólnotę Francuską na takich samych warunkach jak posiadaczom CESS. 18      W replice Komisja podnosi, że zmiany legislacyjne wprowadzone przez władze belgijskie biorą pod uwagę zarzuty Komisji tylko na przyszłość. Wielu posiadaczy świadectw ukończenia szkoły średniej uzyskanych w innym Państwie Członkowskim, którzy chcieli mieć dostęp do szkolnictwa wyższego w Belgii, ucierpiało w przeszłości wskutek naruszenia prawa wspólnotowego przedstawionego w skardze Komisji. Wydanie przez Trybunał wyroku wskutek tej skargi miałoby zatem znaczenie dla ustalenia podstaw odpowiedzialności Królestwa Belgii względem tych osób. Ponadto Komisja pragnie, by Trybunał zajął się pewnym istotnym zagadnieniem prawnym, które zostało poruszone w skardze. 19      Ponadto według Komisji dla usunięcia zarzucanego uchybienia wystarczyłaby tylko zmiana zarządzenia z 1971 r.; nie było konieczności zmiany zarządzenia z 1999 r., które uznawało za równoważne z CESS luksemburskie świadectwa ukończenia szkoły średniej. Komisja dodaje, że w ramach postępowania poprzedzającego wniesienie skargi nie sformułowała oddzielnego zarzutu dotyczącego szczególnej sytuacji posiadaczy świadectw luksemburskich. Odniesienie do tej szczególnej sytuacji służy wyłącznie podkreśleniu faktu, że zarzucana dyskryminacja posiadaczy świadectw ukończenia szkoły uzyskanych w innym Państwie Członkowskim nakłada się na nierówne traktowanie obywateli innych Państw Członkowskich w zależności od tego, w którym Państwie Członkowskim otrzymali świadectwo ukończenia szkoły średniej.  Ocena Trybunału 20      Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że istnienie uchybienia należy oceniać na podstawie sytuacji, jaka ma miejsce w danym Państwie Członkowskim w chwili upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, a zmiany zaistniałe po tym terminie nie mogą przez Trybunał być brane pod uwagę (zob. w szczególności wyroki z dnia 30 stycznia 2002 r. w sprawie C-103/00 Komisja przeciwko Grecji, Rec. str. I-1147, pkt 23, oraz z dnia 20 listopada 2003 r. w sprawie C-296/01 Komisja przeciwko Francji, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 43). 21      W niniejszej sprawie zarządzenie z dnia 3 kwietnia 2003 r. zmieniające zarządzenie z 1971 r. zostało wydane dopiero po upływie terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii. 22      W konsekwencji ten środek nie może być brany pod uwagę przez Trybunał w ramach rozpatrywania niniejszej skargi. 23      Zgodnie z art. 12 ust. 1 WE w zakresie zastosowania Traktatu i bez uszczerbku dla postanowień szczególnych, które on przewiduje, zakazana jest wszelka dyskryminacja ze względu na przynależność państwową. 24      Z powyższych rozważań wynika, że należy ustalić, czy przepisy prawa belgijskiego obowiązujące w momencie upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii odnośnie do dostępu do szkolnictwa wyższego prowadzonego przez Wspólnotę Francuską były zgodne z tym przepisem Traktatu. 25      Jak Trybunał orzekł już w pkt 25 ww. wyroku w sprawie Gravier, warunki dostępu do kształcenia zawodowego wchodzą w zakres stosowania Traktatu (zob. również wyrok z dnia 2 lutego 1988 r. w sprawie 24/86 Blaizot, Rec. str. 379, pkt 11, wyrok z dnia 27 września 1988 r. w sprawie 42/87 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. 5445, pkt 7, oraz wyrok z dnia 7 lipca 1992 r. w sprawie C-295/90 Parlament przeciwko Radzie, Rec. str. I‑4193, pkt 15). W tym zakresie art. 149 ust. 2 tiret drugie WE przewiduje wyraźnie, że działanie Wspólnoty zmierza do sprzyjania mobilności studentów i nauczycieli, między innymi poprzez zachęcanie do akademickiego uznawania dyplomów i okresów studiów. Ponadto art. 150 ust. 2 tiret trzecie WE stanowi, że działanie Wspólnoty zmierza do ułatwienia dostępu do kształcenia zawodowego i sprzyjania mobilności instruktorów i kształcących się, a zwłaszcza młodzieży. 26      Co się tyczy dostępu do kształcenia zawodowego, Traktat nie zawiera postanowień szczególnych, jakie należałoby, wobec brzmienia art.12 ust. 1 WE, poddać analizie na pierwszym miejscu. 27      Artykuł 12 ust. 1 WE znajduje zatem zastosowanie do warunków dostępu do szkolnictwa wyższego ustalonych przez Państwa Członkowskie. 28      Z orzecznictwa Trybunału wynika, że zasada równości traktowania, której szczególnym wyrazem jest zakaz wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową zawarty w art. 12 ust. 1 WE, zabrania nie tylko jawnej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, ale również wszelkich form ukrytej dyskryminacji, które – przez zastosowanie innych kryteriów rozróżniania – prowadzą do tych samych rezultatów (zob. w szczególności wyrok z dnia 5 grudnia 1989 r. w sprawie C-3/88 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. 4035, pkt 8, oraz wyrok z dnia 16 stycznia 2003 r. w sprawie C-388/01 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑721, pkt 13). 29      W niniejszym przypadku sporne przepisy były niekorzystne dla posiadaczy świadectw ukończenia szkoły średniej uzyskanych w innym Państwie Członkowskim niż Belgia, ponieważ nie mieli oni dostępu do szkolnictwa wyższego zorganizowanego Wspólnotę Francuską na takich samych warunkach, co posiadacze CESS lub równoważnego świadectwa luksemburskiego. Stosowane kryterium rozróżniania stawia w niekorzystnej sytuacji głównie obywateli innych Państw Członkowskich. 30      Królestwo Belgii nie wysuwa żadnego argumentu mogącego uzasadnić to kryterium. 31      W konsekwencji należy stwierdzić, że nie podejmując środków niezbędnych do zapewnienia posiadaczom świadectw ukończenia szkoły średniej uzyskanych w innych Państwach Członkowskich dostępu do szkolnictwa wyższego prowadzonego przez Wspólnotę Francuską na takich samych warunkach, jak posiadaczom CESS, Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy art. 12 WE w związku z art. 149 WE i 150 WE.  W przedmiocie kosztów 32      Zgodnie z art. 69 ust. 2 regulaminu postępowania kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Królestwa Belgii kosztami postępowania a Królestwo Belgii przegrało sprawę, należy obciążyć je kosztami postępowania. Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje: 1)      Nie podejmując działań niezbędnych do zapewnienia posiadaczom świadectw ukończenia szkoły średniej uzyskanych w innych Państwach Członkowskich dostępu do szkolnictwa wyższego prowadzonego przez Wspólnotę Francuską na takich samych warunkach, jak posiadaczom certificat d’enseignement secondaire supérieur (CESS), Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy art. 12 WE w związku z art. 149 WE i 150 WE. 2)      Królestwo Belgii zostaje obciążone kosztami postępowania. Rosas Schintgen Colneric Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 1 lipca 2004 r. Sekretarz          Prezes trzeciej izby R. Grass          A. Rosas * Język postępowania francuski.