C-660/24

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ TAMARY ĆAPETY przedstawiona w dniu 12 marca 2026 r.(1) Sprawa C‑660/24 Komisja Europejska przeciwko Węgrom Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Artykuł 258 TFUE – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa 2013/48/UE – Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym – Artykuł 3 ust. 3 lit. b) – Prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania – Artykuł 3 ust. 6 lit. b) – Czasowe odstępstwo w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek – Artykuł 9 – Zrzeczenie się praw – Ustawodawstwo krajowe przewidujące przesłuchiwanie podejrzanych lub oskarżonych bez obecności adwokata, w sytuacji gdy adwokat nie stawi się w określonym terminie – Nieprawidłowa transpozycja I.      Wprowadzenie 1.        W niniejszej sprawie Komisja Europejska wszczęła postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przeciwko Węgrom na podstawie art. 258 TFUE ze względu na niewywiązanie się z wynikającego z prawa Unii obowiązku prawidłowego transponowania pewnych przepisów dyrektywy 2013/48/UE(2), dotyczącej prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym. 2.        Źródłem niniejszej sprawy jest w istocie fundamentalna różnica zdań między Komisją a Węgrami, a także Republiką Czeską, która przystąpiła do postępowania w charakterze interwenienta, w kwestii tego, jak należy rozumieć prawo dostępu do adwokata i odstępstwa od tego prawa przewidziane w przepisach art. 3 ust. 3 i 6 dyrektywy 2013/48. 3.        Podobne zagadnienie jest przedmiotem zawisłej przed Trybunałem sprawy C‑681/24, Komisja/Republika Czeska, a moją opinię w tej sprawie przedstawię tego samego dnia. 4.        Dodatkowy zarzut w niniejszej sprawie dotyczy nieprawidłowej transpozycji przepisów art. 9 dyrektywy 2013/48 dotyczących zrzeczenia się prawa dostępu do adwokata. II.    Ramy prawne A.      Prawo Unii 5.        Artykuł 3 dyrektywy 2013/48, zatytułowany „Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym”, stanowi: „1.      Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni mieli prawo dostępu do adwokata w takim terminie i w taki sposób, aby osoby te mogły rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony. […] 3.      Prawo dostępu do adwokata pociąga za sobą, co następuje: a)      państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do spotykania się na osobności i porozumiewania się z reprezentującym ich adwokatem, także przed przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy; b)      państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania. Taki udział musi być zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym, pod warunkiem że takie procedury pozostają bez uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa i dla jego istoty. Jeżeli adwokat bierze udział w przesłuchaniu, fakt ten jest odnotowywany, z wykorzystaniem procedury protokołowania, zgodnie z prawem krajowym danego państwa członkowskiego; […] 6.      W wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego państwa członkowskie mogą zastosować czasowe odstępstwo od stosowania praw przewidzianych w ust. 3, w zakresie, w jakim jest to uzasadnione – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy – jednym z następujących istotnych powodów: a)      w przypadku pilnej potrzeby zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby; b)      w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”. 6.        Artykuł 9 dyrektywy 2013/48, zatytułowany „Zrzeczenie się praw”, stanowi: „1.       Bez uszczerbku dla prawa krajowego nakładającego wymóg obowiązkowej obecności lub pomocy adwokata państwa członkowskie w odniesieniu do każdego zrzeczenia się prawa, o którym mowa w art. 3 i 10, zapewniają, aby: a)      podejrzanemu lub oskarżonemu udzielono ustnie lub pisemnie jasnych i wystarczających informacji w prostym i zrozumiałym języku na temat treści danego prawa i możliwych konsekwencji zrzeczenia się go; oraz b)      zrzeczenie się praw dokonane zostało w sposób dobrowolny i jednoznaczny. 2.             Zrzeczenie się praw, którego można dokonać pisemnie lub ustnie, jak również okoliczności, w których zrzeczenie nastąpiło, odnotowuje się, wykorzystując procedurę protokołowania, zgodnie z prawem danego państwa członkowskiego. 3.       Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani lub oskarżeni mogli odwołać zrzeczenie się praw na każdym etapie postępowania karnego, a także zapewniają, aby zostali oni poinformowani o tej możliwości. Takie odwołanie staje się skuteczne z chwilą jego dokonania”. B.      Prawo węgierskie 7.        Paragraf 387 ust. 3 büntetőeljárásról szóló 2017. évi XC. törvény (ustawy nr XC z 2017 r. ustanawiającej kodeks postępowania karnego, zwanej dalej „kodeksem postępowania karnego”) przewiduje: „Jeżeli podejrzany lub osoba, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, chce ustanowić adwokata lub jeżeli organ prowadzący postępowanie przygotowawcze lub prokuratura wyznaczy obrońcę, wówczas organ prowadzący postępowanie przygotowawcze lub prokuratura niezwłocznie informuje adwokata i odkłada przesłuchanie podejrzanego w czasie do momentu przybycia adwokata, przy czym co najmniej o dwie godziny. Jeżeli w tym czasie: a)      adwokat nie stawi się lub b)      podejrzany lub osoba, co do której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, zgodzi się po konsultacji ze swoim adwokatem na rozpoczęcie przesłuchania, organ prowadzący postępowanie przygotowawcze lub prokuratura rozpoczyna przesłuchanie podejrzanego”. III. Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi i przebieg postępowania przed Trybunałem 8.        W dniu 12 listopada 2021 r. Komisja wystosowała do Węgier wezwanie do usunięcia uchybienia zgodnie z art. 258 TFUE, twierdząc, że pewne przepisy dyrektywy 2013/48, w tym jej art. 3 ust. 6 lit. b) i art. 9, transponowano nieprawidłowo, i zwróciła się do tego państwa członkowskiego o przedstawienie uwag w terminie dwóch miesięcy. 9.        W dniu 12 stycznia 2022 r. Węgry odpowiedziały na to wezwanie, kwestionując argumenty Komisji. 10.      W dniu 14 lipca 2023 r. Komisja wystosowała do Węgier uzasadnioną opinię, w której stwierdziła, że art. 3 ust. 6 lit. b) oraz art. 9 dyrektywy 2013/48 nadal nie zostały transponowane prawidłowo, i wezwała je do zastosowania się do uzasadnionej opinii w terminie dwóch miesięcy od jej otrzymania. 11.      W dniu 13 września 2023 r. Węgry udzieliły odpowiedzi na uzasadnioną opinię, utrzymując, że prawidłowo transponowały art. 3 ust. 6 lit. b) oraz art. 9 dyrektywy 2013/48. 12.      W rezultacie skargą wniesioną w dniu 10 października 2024 r. Komisja wszczęła przed Trybunałem niniejsze postępowanie na podstawie art. 258 TFUE. Wnosi ona do Trybunału o: –        stwierdzenie, że Węgry nie wywiązały się z ciążących na nich zobowiązań wynikających z art. 3 ust. 6 lit. b) w związku z art. 3 ust. 3 i art. 9 dyrektywy 2013/48 poprzez niedokonanie odpowiedniej transpozycji tych przepisów; oraz –        obciążenie Węgier kosztami postępowania. 13.      W odpowiedzi na skargę złożonej w dniu 23 grudnia 2024 r. Węgry wnoszą do Trybunału o: –        oddalenie rozpatrywanej skargi jako bezzasadnej oraz –        obciążenie Komisji kosztami postępowania. 14.      Komisja i Węgry złożyły również replikę i duplikę w dniach, odpowiednio, 17 lutego 2025 r. i 28 marca 2025 r. 15.      W dniu 7 lutego 2025 r. prezes Trybunału dopuścił Republikę Czeską do udziału w niniejszej sprawie w charakterze interwenienta popierającego żądania Węgier. 16.      Ze względu na podobieństwo niniejszej sprawy do sprawy C‑681/24, Komisja/Republika Czeska, Trybunał przeprowadził, na podstawie art. 77 regulaminu postępowania przed Trybunałem, wspólną rozprawę w tych dwóch sprawach. Wspomniana rozprawa, podczas której swoje stanowiska przedstawiły Komisja, Węgry i Republika Czeska, odbyła się w dniu 10 grudnia 2025 r. IV.    Analiza 17.      Moja analiza dzieli się na trzy główne części. Po pierwsze, uważam za użyteczne, by przedstawić pewne wstępne uwagi odnoszące się do dyrektywy 2013/48 oraz jej miejsca w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (zob. śródtytuł A poniżej). Po drugie, przeanalizuję co do istoty zarzut pierwszy, dotyczący naruszenia art. 3 ust. 6 lit. b) w związku z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48 (zob. śródtytuł B poniżej). Po trzecie, przeanalizuję co do istoty zarzut drugi, dotyczący naruszenia art. 9 dyrektywy 2013/48 (zob. śródtytuł C poniżej). 18.      Na podstawie tej analizy dochodzę do wniosku, że obydwa zarzuty są zasadne. A.      Uwagi wstępne dotyczące dyrektywy 2013/48 i przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości 19.      Na wstępie pragnę zauważyć, że jak zaznaczyłam w moich poprzednich opiniach(3), Unia Europejska przyjęła szereg dyrektyw w ramach swojej kompetencji wynikającej z art. 82 ust. 2 lit. b) TFUE, polegającej na ustanowieniu norm minimalnych dotyczących praw jednostek w postępowaniu karnym. Do zestawu sześciu takich dyrektyw należy dyrektywa 2013/48(4). 20.      Dyrektywy te określa się czasem mianem dyrektyw „harmonogramu działań”, ponieważ zainicjowano je rezolucją Rady z 2009 r. dotyczącą harmonogramu działań mających na celu umocnienie praw procesowych osób podejrzanych lub oskarżonych w postępowaniu karnym(5). Rezolucję zatwierdzono następnie w programie sztokholmskim Rady Europejskiej dotyczącym przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości(6), w którym to programie potwierdzono, że „[o]chrona praw osób podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym stanowi jedną z podstawowych wartości Unii, mającą zasadnicze znaczenie dla utrzymania wzajemnego zaufania między państwami członkowskimi i zaufania opinii publicznej w Unii”(7). 21.      Jak bowiem zauważono w motywach dyrektywy 2013/48(8), uzasadnieniem ustanowienia w tych dyrektywach wspólnych norm minimalnych dotyczących praw proceduralnych przysługujących jednostkom w postępowaniu karnym jest zwiększenie wzajemnego zaufania do krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych jako „podstaw[y] wzajemnego uznawania, uznanego z kolei za kamień węgielny w budowie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości”(9). Tego rodzaju normy mają również na celu wyeliminowanie przeszkód w swobodnym przepływie obywateli w Unii Europejskiej oraz rozwinięcie standardów dotyczących prawa do rzetelnego procesu oraz prawa do obrony, gwarantowanych w szczególności w art. 47 i art. 48 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), a także w analogicznych przepisach art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”)(10). 22.      W dyrektywie 2013/48 ustanowiono wspólne minimalne normy dotyczące przysługującego podejrzanym i oskarżonym prawa dostępu do adwokata na wszystkich etapach postępowania karnego(11). Prawo to ma fundamentalne znaczenie dla rzetelnego procesu(12) i pomaga zapewnić poszanowanie innych praw procesowych w postępowaniu karnym(13). 23.      Prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym wyrażono w art. 3 dyrektywy 2013/48. 24.      W art. 3 ust. 1 dyrektywy 2013/48 ustanowiono „podstawową zasadę” przewidującą, że podejrzani i oskarżeni mają prawo dostępu do adwokata w takim terminie i w taki sposób, aby mogli oni rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony(14). 25.      Zasadę tę doprecyzowano w art. 3 ust. 2 dyrektywy 2013/48, określając moment, od którego należy udzielić tego prawa, obejmujący przesłuchiwanie przez organy(15). 26.      Zasadę tę doprecyzowano dodatkowo w art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48, który określa treść prawa dostępu do adwokata. W szczególności w art. 3 ust. 3 lit. a) zobowiązano państwa członkowskie do zapewnienia, aby podejrzani i oskarżeni mieli prawo do spotykania się na osobności i porozumiewania się z reprezentującym ich adwokatem, w tym przed przesłuchaniem(16), podczas gdy w art. 3 ust. 3 lit. b) zobowiązano państwa członkowskie do zapewnienia, aby takie osoby miały prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania(17). 27.      Zgodnie z art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48 państwa członkowskie mają możliwość czasowego odstępstwa od praw z art. 3 ust. 3 „w wyjątkowych okolicznościach i jedynie na etapie postępowania przygotowawczego”, gdy jest to uzasadnione „w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy” „istotnymi powodami”: a) „w przypadku pilnej potrzeby zapobieżenia poważnym negatywnym konsekwencjom dla życia, wolności lub nietykalności cielesnej jakiejś osoby”; b) „w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”. Wszelkie czasowe odstępstwa na podstawie art. 3 ust. 6 dyrektywy 2013/48 muszą być także spójne z warunkami ogólnymi określonymi w art. 8 tej dyrektywy(18). 28.      Artykuł 9 dyrektywy 2013/48, który również stanowi przedmiot sporu w niniejszej sprawie, określa szczegółowe wymogi, które należy spełnić, aby podejrzani i oskarżeni mogli zrzec się prawa dostępu do adwokata(19). Artykuł 9 ust. 1 tej dyrektywy zasadniczo określa dwa warunki(20), a mianowicie, że – po pierwsze – osobom tym udzielono jasnych i wystarczających informacji na temat treści prawa dostępu do adwokata i możliwych konsekwencji zrzeczenia się go, a – po drugie – zrzeczenie się tego prawa zostało dokonane w sposób dobrowolny i jednoznaczny. Artykuł 9 ust. 2 dyrektywy 2013/48 stanowi dodatkowo, że zrzeczenie się praw musi zostać zaprotokołowane, podczas gdy art. 9 ust. 3 gwarantuje, że wspomniane osoby mogą odwołać zrzeczenie się praw na każdym etapie postępowania karnego, a także, że zostały one poinformowane o tej możliwości. 29.      Sedno niniejszej sprawy tkwi w odmiennym sposobie rozumienia przez Komisję, z jednej strony, oraz przez Węgry i Republikę Czeską, z drugiej strony, istoty prawa dostępu do adwokata oraz możliwych odstępstw od tego prawa. 30.      Zanim wyjaśnię bardziej szczegółowo stanowiska stron, zaznaczę, że w istocie Komisja interpretuje istotę prawa dostępu do adwokata w rozumieniu określonym w dyrektywie 2013/48 w ten sposób, że co do zasady wymaga się obecności adwokata podczas przesłuchania, a jedynymi wyjątkami od tej reguły (a więc okolicznościami, w których podejrzanych lub oskarżonych można przesłuchać bez obecności adwokata) są sytuacje opisane w art. 3 ust. 6 tej dyrektywy. Dodatkowo osoby te mogą zrzec się prawa do obecności adwokata pod warunkami określonymi w art. 9 dyrektywy. Węgry i Republika Czeska z kolei twierdzą, że prawo dostępu do adwokata jest spełnione, gdy osoby te mają możliwość skorzystania z obecności adwokata. Z tego względu możliwość przeprowadzenia przesłuchania, jeżeli adwokat nie stawi się w określonym terminie, nie stanowi odstępstwa od prawa dostępu do adwokata. Co więcej, jak wyjaśnię w odniesieniu do zarzutu drugiego, Węgry stanęły na stanowisku, że w ich systemie prawnym prawa dostępu do adwokata, w ich rozumieniu, nie można się zrzec, wobec czego uważają, że transponowanie do ich prawa krajowego art. 9 dyrektywy 2013/48 nie było konieczne. B.      W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego naruszenia art. 3 ust. 6 lit. b) w związku z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48 1.      Streszczenie argumentacji stron 31.      W zarzucie pierwszym Komisja podnosi, że Węgry dokonały nieprawidłowej transpozycji art. 3 ust. 6 lit. b) w związku z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48, ponieważ § 387 ust. 3 kodeksu postępowania karnego (zwany dalej „spornym unormowaniem węgierskim”) zasadniczo zezwala na przesłuchiwanie podejrzanych lub oskarżonych przez organy bez obecności adwokata, jeżeli nie stawi się on w określonym terminie. Unormowanie to stoi w sprzeczności z art. 3 ust. 3 wspomnianej dyrektywy, zgodnie z którym osobom tym należy zapewnić dostęp do adwokata, a jednocześnie nie spełnia warunków zastosowania odstępstwa od tego prawa służącego niedopuszczeniu do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek zgodnie z art. 3 ust. 6 lit. b)(21). 32.      Komisja twierdzi, że prawo podejrzanych i oskarżonych do kontaktu z adwokatem przed przesłuchaniem i do bycia przesłuchiwanym w obecności adwokata, wskazane, odpowiednio, w art. 3 ust. 3 lit. a) i b) dyrektywy 2013/48, jest bezwzględne, a art. 3 ust. 6 tej dyrektywy zezwala na czasowe odstępstwa od tego prawa, które ograniczają się do wyjątkowych okoliczności danej sprawy. Możliwość przeprowadzenia przesłuchania pod nieobecność adwokata po określonym terminie przewidzianym w spornym unormowaniu węgierskim stanowi zatem odstępstwo od prawa dostępu do adwokata i nie spełnia żadnego z wymogów określonych w art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy, mającym – zgodnie z intencją prawodawcy Unii – stanowić ścisły wyjątek od ogólnej zasady, w myśl której podejrzani i oskarżeni mają dostęp do adwokata przed przesłuchaniem i podczas przesłuchania. Jak podkreśliła Komisja podczas rozprawy, dochodzi do naruszenia dyrektywy 2013/48 niezależnie od tego, czy sporne unormowanie węgierskie uznano by za spójne z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC). 33.      Komisja podkreśla między innymi, że państwa członkowskie na podstawie art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 są zobowiązane zapewnić obecność adwokata podczas przesłuchania, chyba że są spełnione wymogi art. 3 ust. 6 tej dyrektywy lub dana osoba zrzeka się prawa dostępu do adwokata na podstawie art. 9 tej dyrektywy. Artykuł 3 ust. 3 lit. b) należy rozumieć jako odnoszący się do fizycznej obecności adwokata, a sporne unormowanie węgierskie w sposób wyraźny stanowi wyjątek od prawa dostępu do adwokata, przy czym wyjątek ten ma zastosowanie ogólnie do wszystkich sytuacji, w których adwokat nie stawi się w określonym terminie, co poważnie osłabia rzeczywiste i skuteczne wykonanie tego prawa. Odniesienie do prawa krajowego w art. 3 ust. 3 lit. b) nie dotyczy obecności adwokata, lecz jedynie sposobu udziału prawnika, a organy krajowe mają inne sposoby, by uniknąć opóźnień i potencjalnych nadużyć, na przykład wyznaczenie adwokata dla danej osoby, jeżeli uznają przeprowadzenie przesłuchania za ważne. 34.      Węgry uważają, że sporne unormowanie węgierskie jest spójne z art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48 i nie stanowi odstępstwa w rozumieniu jej art. 3 ust. 6. Artykuł 3 ust. 3 lit. b) wspomnianej dyrektywy nie wymaga, by adwokat był zawsze fizycznie obecny podczas przesłuchania, a wymaga jedynie, aby podejrzani lub oskarżeni mieli dostęp do adwokata, jeżeli taka jest ich wola. Z przepisów dyrektywy 2013/48 wynika, że muszą oni mieć możliwość posiadania adwokata, ale nie można z tego wywodzić, że przesłuchanie nie może odbyć się bez obecności adwokata, jeżeli nie chcą skorzystać z takiej pomocy. 35.      Zdaniem Węgier odstępstwo od prawa przewidzianego w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 ma miejsce wtedy, gdy osoby te nie mogły wybrać adwokata ani skorzystać z prawa dostępu do adwokata; jednakże kiedy uzyskały możliwość skorzystania z obecności adwokata, nieobecność adwokata podczas przesłuchania, niezależnie od przyczyny, nie stanowi odstępstwa w świetle art. 3 ust. 6 tej dyrektywy. Artykuł ten obejmuje natomiast sytuacje, w których organy mają obowiązek rozpocząć przesłuchanie osoby, mimo że wcale nie poinformowano adwokata. Sporne unormowanie węgierskie nie stanowi zatem odstępstwa w świetle art. 3 ust. 6, ponieważ nie zwalnia organów z obowiązku powiadomienia adwokata i nie ogranicza prawa osób do ustanowienia wybranego przez siebie adwokata lub zażądania wyznaczenia adwokata na dowolnym etapie postępowania. Jak podkreśliły Węgry podczas rozprawy, unormowanie to w drodze wyjątku zezwala na przesłuchiwanie podejrzanych pod nieobecność adwokata po upływie minimalnego czasu dwóch godzin, a upływ tego czasu nie oznacza rozpoczęcia przesłuchania, ponieważ osoba może odmówić składania wyjaśnień po poinformowaniu jej o przysługujących jej prawach. 36.      Węgry podkreślają między innymi, że z brzmienia art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 („[j]eżeli adwokat bierze udział w przesłuchaniu”) jasno wynika, że adwokat nie zawsze bierze udział w przesłuchaniu, a odniesienie do prawa krajowego w tym przepisie dotyczy obecności i udziału adwokata. Wykładnia Komisji w praktyce prowadziłaby do tego, że obecność adwokata w sytuacji przesłuchiwania osób byłaby obowiązkowa, chyba że dana osoba zrzekłaby się tego prawa. Miałoby to negatywne konsekwencje dla postępowania karnego, ponieważ adwokat mógłby utrudniać takie postępowanie poprzez niestawiennictwo, a podejrzani w wielu sprawach znaleźliby się w niekorzystnej sytuacji. Jak wskazały Węgry podczas rozprawy, poinformowanie o podejrzeniach i przesłuchanie podejrzanych musi nastąpić w ciągu 24 godzin od chwili zatrzymania, więc gdyby sama nieobecność adwokata uniemożliwiła takie działanie, doprowadziłoby to do niedotrzymania terminów, zawieszenia postępowania i zwolnienia przestępców, a orzecznictwo ETPC nie nakłada bezwzględnego wymogu obecności. 37.      Republika Czeska dodaje, że fakt, iż adwokat nie zawsze musi być obecny podczas przesłuchania, jest zgodny z orzecznictwem ETPC(22), według którego decydujące znaczenie ma nie tyle obecność adwokata podczas przesłuchania, co to, czy podejrzany lub oskarżony mógł skutecznie skorzystać z prawa dostępu do adwokata. Jak podkreśliła Republika Czeska podczas rozprawy, dyrektywa 2013/48 nakłada na państwa członkowskie jedynie wymóg zapewnienia wystarczającej możliwości posiadania adwokata i nie wyklucza przesłuchiwania podejrzanych lub oskarżonych bez obecności adwokata, co wynika z brzmienia dyrektywy, historii prac legislacyjnych i porównania z dyrektywą 2016/800 dotyczącą dzieci, przy czym dyrektywa 2013/48 nie wykracza poza orzecznictwo ETPC, ponieważ jej przepisy są zgodne z tym orzecznictwem, a w pracach przygotowawczych nie ma ku temu żadnych wskazówek. 2.      Ocena 38.      Argumenty stron ujawniają, jak pokrótce wyjaśniłam powyżej (zob. pkt 29 i 30 niniejszej opinii), że zarzut pierwszy wynika z różnicy w rozumieniu przepisów dyrektywy 2013/48. Spór dotyczy zatem wykładni przepisów art. 3 ust. 3 i 6 dyrektywy 2013/48 oraz sposobu, w jaki należy rozumieć prawo dostępu do adwokata podczas przesłuchania przewidzianego w art. 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy. Kwestie te nie zostały jeszcze bezpośrednio poruszone przez Trybunał. 39.      Uważam, że w oparciu o brzmienie, historię prac legislacyjnych, kontekst i cele dyrektywy 2013/48, a także orzecznictwo ETPC, należy podtrzymać przedstawianą przez Komisję wykładnię znaczenia art. 3 ust. 3 i 6 dyrektywy 2013/48 oraz związku między nimi. a)      Brzmienie  40.      W ramach jednego z elementów prawa dostępu do adwokata przewidzianego w art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48 – w lit. b) tego przepisu wyraźnie wymaga się od państw członkowskich zapewnienia, aby podejrzani lub oskarżeni mieli „prawo do obecności i skutecznego udziału ich adwokata w czasie ich przesłuchiwania”(23). 41.      W motywie 25 dyrektywy 2013/48 stwierdza się ponadto: „Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby podejrzani lub oskarżeni mieli prawo do obecności i skutecznego udziału swojego adwokata w czasie przesłuchiwania ich przez policję lub przez inne organy ścigania lub przez organy sądowe, w tym podczas rozpraw sądowych”(24). 42.      Moim zdaniem, zgodnie ze wskazaniem Komisji, obecność oznacza obecność fizyczną, to znaczy, że podejrzani lub oskarżeni mają prawo do tego, by ich adwokat był obecny osobiście podczas ich przesłuchiwania przez organy(25). 43.      Wynika z tego, że art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 przewiduje ogólne prawo podejrzanych lub oskarżonych do obecności adwokata podczas przesłuchiwania przez organy. Prawo to nie ma jednak charakteru bezwzględnego i w związku z tym, zgodnie z przepisami tej dyrektywy, możliwe jest stosowanie czasowych odstępstw na podstawie art. 3 ust. 6 tej dyrektywy lub zrzeczenie się tego prawa na podstawie jej art. 9. 44.      Jak orzekł Trybunał, czasowe odstępstwa przewidziane w dyrektywie 2013/48 mają charakter wyczerpujący(26). 45.      Strony w niniejszej sprawie nie kwestionują, że sporne unormowanie węgierskie nie spełnia wszystkich wymogów dotyczących ewentualnego czasowego odstępstwa określonego w art. 3 ust. 6 lit. b) w związku z art. 8 dyrektywy 2013/48, które – jak wyjaśniła Komisja – jest czasowym odstępstwem przewidzianym w tej dyrektywie mogącym mieć teoretycznie zastosowanie. Oczywiste jest bowiem, jak uzasadniła Komisja, że unormowanie to ustanawia zasadę mającą ogólne zastosowanie w sytuacjach, w których adwokat nie stawi się w określonym terminie (co najmniej) dwóch godzin, a zatem nie ogranicza się ona do indywidualnych przypadków („w zakresie, w jakim jest to uzasadnione – w świetle konkretnych okoliczności danej sprawy”), jak wymaga tego art. 3 ust. 6 lit. b), ani też nie jest wymagane wykazanie w tym zakresie istotnych powodów „w przypadku konieczności podjęcia przez organy ścigania natychmiastowego działania w celu niedopuszczenia do narażenia postępowania karnego na znaczący uszczerbek”. 46.      W rezultacie, moim zdaniem, sporne unormowanie węgierskie, które zasadniczo zezwala na przesłuchiwanie podejrzanych lub oskarżonych bez obecności ich adwokata tylko dlatego, że adwokat nie był w stanie stawić się w minimalnym terminie dwóch godzin, jest sprzeczne z przepisami art. 3 ust. 3 lit. b) w związku z art. 3 ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48(27). 47.      Ponadto, jak wskazała Komisja i wbrew argumentom przedstawionym przez Węgry, należy zauważyć, że odniesienie do prawa krajowego zawarte w art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 dotyczy skutecznego udziału adwokata, a nie samej jego obecności. Wynika to jasno z brzmienia tego przepisu („[t]aki udział musi być zgodny z procedurami określonymi w prawie krajowym”) oraz motywu 25 tej dyrektywy („[t]aki udział powinien być wykonywany zgodnie z wszelkimi procedurami określonymi w prawie krajowym, które regulują udział adwokata w czasie przesłuchiwania”). 48.      Moim zdaniem nie koliduje to z faktem, że art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 należy interpretować w ten sposób, że wymaga on zarówno obecności, jak i skutecznego udziału; oznacza to natomiast, że chociaż dyrektywa 2013/48 pozostawia państwom członkowskim pewną swobodę w zakresie przepisów krajowych regulujących niektóre warunki skutecznego udziału adwokata (z zastrzeżeniem wymogu, aby przepisy te pozostawały bez „uszczerbku dla skutecznego wykonywania odnośnego prawa i dla jego istoty”), nie pozostawiono żadnej swobody w kwestii obecności, ponieważ podejrzani lub oskarżeni mają co do zasady prawo dostępu do adwokata podczas przesłuchania na podstawie art. 3 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy. Obecność oznacza obecność, a adwokat albo jest obecny, albo nie. 49.      Faktu, że art. 3 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2013/48 odnosi się do „ich adwokata”, nie należy rozumieć w ten sposób, że zawsze odnosi się to do adwokata wskazanego przez podejrzanych lub oskarżonych. Sformułowanie to nie wyklucza, jak wskazuje Komisja, że ewentualna sytuacja nadużycia prawa dostępu do adwokata, które to nadużycie może utrudniać prowadzenie postępowania karnego, może być rozwiązana przez organy państwa członkowskiego poprzez zapewnienie tym osobom adwokata wyznaczonego do udzielenia im pomocy podczas przesłuchania w miejsce wybranego adwokata, który nie mógł być obecny. Wyznaczony adwokat staje się wówczas „ich adwokatem”. b)      Historia prac legislacyjnych 50.      Republika Czeska argumentowała podczas rozprawy, że dyrektywa 2013/48 reguluje prawo dostępu do adwokata, lecz nie obowiązkową obecność adwokata, oraz że historia prac legislacyjnych nad tą dyrektywą wskazuje, iż jako alternatywę zaproponowano przepisy dotyczące obowiązkowej obecności adwokata, ale ostatecznie ich nie przyjęto. Odrzucenie przepisów dotyczących obowiązkowej obecności adwokata oznacza, zdaniem Republiki Czeskiej, że dyrektywa 2013/48 nie wymaga, aby adwokat musiał być zawsze obecny podczas przesłuchania. 51.      W mojej opinii argumentacja przedstawiona przez Republikę Czeską opiera się na błędnym rozumieniu wymogu obowiązkowej obecności adwokata. 52.      Jest prawdą, że w ramach historii prac legislacyjnych nad dyrektywą 2013/48(28) w przeprowadzonej przez Komisję ocenie skutków przedstawiono wariant strategiczny, który przewidywał w szczególności przepisy nakładające obowiązkową obronę na wszystkich etapach postępowania. Oznaczało to, że podejrzani lub oskarżeni powinni zawsze korzystać z pomocy adwokata w tym sensie, że zrzeczenie się tego prawa byłoby niedopuszczalne. Innymi słowy, obowiązkowy charakter obrony oznacza, że nie można zrzec się tego prawa. Przeważył jednak wariant strategiczny, który pozwalał na zrzeczenie się prawa dostępu do adwokata z zastrzeżeniem wspólnych minimalnych norm. 53.      W związku z tym, wbrew argumentom Republiki Czeskiej, należy rozróżnić pojęcie obowiązkowej obecności adwokata i ogólne prawo dostępu do adwokata. 54.      Z przepisów dyrektywy 2013/48(29) wynika, że obowiązkowa obecność adwokata oznacza, iż podejrzany lub oskarżony nie może zrzec się prawa dostępu do adwokata i zawsze musi mieć adwokata, natomiast prawo dostępu do adwokata określone w art. 3 ust. 3 tej dyrektywy oznacza, że podejrzany lub oskarżony ma ogólne prawo do posiadania adwokata, w szczególności do obecności adwokata podczas przesłuchania zgodnie z art. 3 ust. 3 lit. b), ale może zrzec się tego prawa, pod warunkiem że zostały spełnione wymogi określone w art. 9 (lub można stosować czasowe odstępstwo na podstawie art. 3 ust. 6). Innymi słowy, fakt, że obecność adwokata nie jest obowiązkowa w świetle art. 3 ust. 3 lit. b), nie ma żadnego wpływu na przysługujące podejrzanym lub oskarżonym ogólne prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania, chyba że zrzekli się oni tego prawa zgodnie z art. 9. 55.      Można by dodać, że kwestia oczekiwania na przybycie adwokata przed przesłuchaniem została w istocie podniesiona w Radzie, ponieważ przedstawiono propozycje rozwiązania tej kwestii w treści dyrektywy poprzez odniesienie się do systemów prawnych państw członkowskich(30). Proponowane przepisy zostały jednak wykreślone, gdy zakończono negocjacje z Parlamentem Europejskim(31). 56.      Mimo że historia prac legislacyjnych nie jest jednoznaczna, nie wyklucza ona wykładni, zgodnie z którą intencją prawodawcy jest co do zasady zapewnienie podejrzanym i oskarżonym prawa do obecności adwokata podczas przesłuchania. c)      Kontekst 57.      Inne przepisy dyrektywy 2013/48 i innych dyrektyw „harmonogramu działań” wydają się dodatkowo potwierdzać przedstawioną przez Komisję wykładnię art. 3 ust. 3 lit. b) w związku z art. 3 ust. 6 lit. b) tej dyrektywy. 58.      W szczególności, jak wynika z pkt 24 niniejszej opinii, art. 3 ust. 1 dyrektywy 2013/48 jasno stanowi, czyniąc to zasadą ogólną, że państwa członkowskie muszą zapewnić podejrzanym i oskarżonym prawo dostępu do adwokata „w takim terminie i w taki sposób, aby osoby te mogły rzeczywiście i skutecznie wykonywać przysługujące im prawo do obrony”. W związku z art. 2 ust. 1 tej dyrektywy oznacza to, że państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia, bez wyjątków, aby prawo to było wykonywane „rzeczywiście i skutecznie” na wszystkich etapach postępowania karnego. Moim zdaniem, jak wskazała również Komisja, sytuacja, w której podejrzany lub oskarżony może być przesłuchiwany przez organy pod nieobecność swojego adwokata tylko dlatego, że adwokat nie stawił się w określonym terminie, może poważnie osłabiać rzeczywiste i skuteczne wykonywanie prawa tej osoby do obrony. 59.      Republika Czeska argumentowała podczas rozprawy, że za faktem, iż dyrektywa 2013/48 nie wymaga każdoczesnej obecności adwokata podczas przesłuchania, przemawia również porównanie z dyrektywą 2016/800 dotyczącą dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (zob. pkt 19 niniejszej opinii). Republika Czeska zauważa, że zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy 2016/800 państwa członkowskie muszą zapewnić, by dzieci korzystały z pomocy adwokata, a zgodnie z jej art. 6 ust. 4 lit. b) państwa członkowskie muszą zapewnić, by dzieci miały prawo do obecności adwokata przy przesłuchaniu. Zdaniem tego państwa fakt, że z przepisów tych jasno wynika, iż obecność adwokata podczas przesłuchania jest obowiązkowa, oraz że zostały one uwzględnione w dyrektywie 2016/800 ze względu na konieczność szczególnego traktowania dzieci, wskazuje, iż stanowi to odstępstwo od ogólnego systemu ustanowionego dyrektywą 2013/48; logicznie rzecz biorąc, gdyby obowiązkowa obecność adwokata została ustanowiona dyrektywą 2013/48, nie byłoby konieczne ustanawianie tego obowiązku w dyrektywie 2016/800 wyłącznie w odniesieniu do niektórych podejrzanych lub oskarżonych. 60.      Również w tym przypadku, moim zdaniem, argumentacja ta opiera się na nieprawidłowym rozumieniu wymogu obowiązkowej obecności adwokata. 61.      Jest prawdą, że w odróżnieniu od dyrektywy 2013/48 dyrektywa 2016/800 przewiduje obowiązkową obecność adwokata podczas przesłuchania ze względu na swoistą sytuację dzieci, które są osobami wymagającymi szczególnego traktowania i nie zawsze są w stanie w pełni zrozumieć i śledzić postępowanie karne(32). Jednakże, jak wspomniano powyżej, obowiązkowa obecność adwokata podczas przesłuchania oznacza, że nie dopuszcza się możliwości zrzeczenia się tego prawa, a zatem nie jest ona tym samym, co ogólne prawo do obecności adwokata podczas przesłuchania, w przypadku którego dopuszcza się taką możliwość. d)      Cele 62.      Jak wspomniano powyżej w części IV.A niniejszej opinii, dyrektywa 2013/48 przyczynia się do budowy przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości poprzez ustanowienie zestawu wspólnych minimalnych norm dotyczących prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym, z myślą o zwiększeniu wzajemnego zaufania państw członkowskich do ich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych oraz zaufania obywateli Unii podczas przemieszczania się po Unii Europejskiej. Jeśli sięgnąć do programu sztokholmskiego, dyrektywa ta ma nie tylko kodyfikować, lecz także wzmacniać prawo dostępu do adwokata w postępowaniu karnym we wszystkich państwach członkowskich. 63.      Mając to na uwadze, wykładnia dyrektywy 2013/48 umożliwiająca państwu członkowskiemu przesłuchiwanie podejrzanych lub oskarżonych bez zapewnienia im prawa do obecności adwokata tylko dlatego, że adwokat nie stawił się w minimalnym terminie dwóch godzin, wydaje mi się osłabiać cele dyrektywy 2013/48, polegające na zapewnieniu podejrzanym lub oskarżonym w całej Unii Europejskiej wspólnego poziomu praw do rzetelnego procesu sądowego. e)      Orzecznictwo ETPC 64.      Węgry i Republika Czeska na poparcie swojego stanowiska powołały się na orzecznictwo ETPC, a Republika Czeska argumentowała podczas rozprawy w szczególności, że dyrektywa 2013/48 odpowiada wymogom orzecznictwa ETPC. 65.      Należy podkreślić, że zarzut pierwszy opiera się na podnoszonym naruszeniu przepisów art. 3 ust. 3 i ust. 6 lit. b) dyrektywy 2013/48. W związku z tym nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, czy sporne unormowanie węgierskie należy uznać za zgodne z art. 6 EKPC w świetle wykładni zawartej w orzecznictwie ETPC. 66.      W tym względzie, jak wyjaśniłam w poprzednich opiniach(33), obowiązek dokonywania wykładni dyrektyw „harmonogramu działań” w sposób zgodny z prawami podstawowymi oznacza, że prawa zawarte w danej dyrektywie nie mogą zapewniać ochrony niższej niż gwarantowana Kartą i EKPC, ale nie oznacza to, że prawodawca Unii nie może przyznawać praw o szerszym zakresie. Innymi słowy, ponieważ EKPC stanowi zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty minimalny poziom ochrony(34), każda wykładnia danej dyrektywy musi zapewniać ochronę co najmniej na poziomie tej konwencji, przy czym ochrona zapewniana przez Unię Europejską może być szersza. 67.      W niniejszej sprawie, niezależnie od wykładni orzecznictwa ETPC, nie oznacza to koniecznie, że przepisów dyrektywy 2013/48 nie można interpretować jako wymagających jeszcze wyższego poziomu ochrony. 68.      Niemniej wbrew argumentom Węgier i Republiki Czeskiej orzecznictwo ETPC wydaje się potwierdzać, że wymóg fizycznej obecności adwokata istnieje również w świetle EKPC. 69.      ETPC stwierdził, że prawo każdej osoby oskarżonej o popełnienie przestępstwa do skutecznej obrony przez adwokata, gwarantowane w art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, jest jedną z podstawowych cech rzetelnego procesu sądowego w kontekście postępowania karnego(35). 70.      W szczególności w sprawie Beuze przeciwko Belgii(36) ETPC podkreślił, że jeśli chodzi o cele tego prawa, dostęp do adwokata na etapie postępowania przygotowawczego przyczynia się do zapobiegania pomyłkom sądowym, a przede wszystkim do osiągnięcia celów art. 6 EKPC, w szczególności równości broni między organami a oskarżonym; natychmiastowy dostęp do adwokata stanowi ważną przeciwwagę dla bezbronności podejrzanych zatrzymanych przez policję, a także ma charakter prewencyjny, ponieważ zapewnia podstawowe zabezpieczenie przed przymusem i złym traktowaniem podejrzanych przez policję. Co więcej, jednym z głównych zadań adwokata na etapach zatrzymania przez policję i postępowania przygotowawczego jest zapewnienie poszanowania prawa oskarżonego do nieobciążania samego siebie oraz prawa do milczenia, które to prawa stanowią zatem uzupełnienie prawa do pomocy prawnej. 71.      Ponadto, jeżeli chodzi o treść prawa dostępu do adwokata, ETPC uznał, że art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC nie określa sposobu wykonywania prawa dostępu do adwokata ani jego treści. Chociaż pozostawiono państwom wybór środków zapewniających zagwarantowanie tego prawa w ich systemach sądowych, zakres i treść tego prawa powinny zostać określone zgodnie z celem EKPC, a mianowicie zagwarantowaniem praw, które są rzeczywiste i skuteczne(37). 72.      Aby prawo do rzetelnego procesu sądowego pozostało wystarczająco rzeczywiste i skuteczne, art. 6 ust. 1 EKPC wymaga, aby – co do zasady – dostęp do adwokata zapewniano od momentu pierwszego przesłuchania podejrzanego przez policję(38). 73.      Wyznaczenie obrońcy nie gwarantuje samo w sobie skuteczności pomocy, jaką może on zapewnić oskarżonemu, i w tym celu muszą zostać spełnione pewne minimalne wymagania(39). Po pierwsze, podejrzani muszą mieć możliwość skontaktowania się z adwokatem od momentu zatrzymania; muszą zatem mieć możliwość zasięgnięcia porady adwokata przed przesłuchaniem(40). Po drugie, ETPC stwierdził w szeregu spraw, że „podejrzani mają prawo do fizycznej obecności adwokata podczas wstępnych przesłuchań prowadzonych przez policję oraz za każdym razem, gdy są przesłuchiwani na dalszym etapie postępowania przygotowawczego […]. Taka fizyczna obecność musi umożliwiać adwokatowi udzielanie skutecznej i rzeczywistej, a nie tylko abstrakcyjnej pomocy […], a w szczególności dopilnowanie, aby nie zostały naruszone prawa przesłuchiwanego podejrzanego do obrony”(41). 74.      Ustalenia te, zawarte w wyroku w sprawie Beuze przeciwko Belgii, potwierdzono w późniejszym orzecznictwie(42). 75.      Ponadto w wyroku w sprawie Soytemiz przeciwko Turcji(43) ETPC podkreślił, że obecność adwokata podczas czynności śledczych, w tym podczas przesłuchania przez policję, stanowi nieodłączny aspekt gwarancji zapisanej w art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, ponieważ trudno jest dostrzec, w jaki sposób konkretne usługi związane z „pomocą obrońcy”, o której mowa w art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, mogłyby być wykonywane bez obecności adwokata. W związku z tym prawo do pomocy adwokata wymaga nie tylko zezwolenia na obecność adwokata, lecz także umożliwienia mu aktywnego wspierania podejrzanego między innymi podczas przesłuchania przez policję oraz podejmowania interwencji w celu zapewnienia poszanowania praw podejrzanego, ponieważ osoba oskarżona o popełnienie przestępstwa powinna mieć możliwość uzyskania pełnego zakresu usług związanych konkretnie z pomocą prawną, nie tylko w trakcie postępowania sądowego, ale również na etapie postępowania przygotowawczego, mając na uwadze jego szczególne znaczenie dla przygotowania postępowania karnego. Ponadto prawo do pomocy adwokata ma zastosowanie przez cały czas trwania przesłuchania przez policję i do jego zakończenia: „Obecność i aktywna pomoc adwokata podczas przesłuchania przez policję stanowią ważną gwarancję proceduralną, mającą na celu między innymi zapobieganie gromadzeniu dowodów przy użyciu metod przymusu lub ucisku wbrew woli podejrzanego oraz ochronę swobody podejrzanego w zakresie podjęcia decyzji o składaniu wyjaśnień lub zachowaniu milczenia podczas przesłuchania przez policję”(44). 76.      ETPC przypomniał również, że policja ma co do zasady obowiązek powstrzymania się od przesłuchania lub przesunięcia jego terminu, w przypadku gdy podejrzany powołał się na prawo do skorzystania z pomocy adwokata podczas przesłuchania, do czasu przybycia adwokata i możliwości udzielenia przez niego pomocy podejrzanemu. Te same względy mają również zastosowanie, w przypadku gdy adwokat musi opuścić miejsce przesłuchania – lub zostaje poproszony o opuszczenie go – przed zakończeniem przesłuchania oraz przed odczytaniem i podpisaniem protokołu przesłuchania(45). 77.      W związku z tym, jak wynika z powyższego orzecznictwa ETPC, kładzie się nacisk na fakt, że podejrzani i oskarżeni muszą mieć możliwość skorzystania z prawa do rzeczywistej fizycznej obecności adwokata podczas przesłuchania, gwarantowanego prawem dostępu do adwokata na mocy art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. c) EKPC(46). Wbrew argumentom Węgier i Republiki Czeskiej orzecznictwo to sugeruje zatem, że fizyczna obecność adwokata jest co do zasady konieczna, chyba że ograniczenie tego prawa można należycie uzasadnić. 78.      Można dodać, że niektóre wyroki ETPC, na które powołują się Węgry i Republika Czeska, wydają się pozbawione znaczenia dla niniejszej sprawy. W wyroku w sprawie Yoldaş przeciwko Turcji(47) ETPC orzekł, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. c) EKPC w sytuacji, gdy skarżący zrzekł się prawa do skorzystania z pomocy obrońcy, które to zrzeczenie uznano za zgodne z wymaganymi standardami. W wyroku w sprawie Hovanesian przeciwko Bułgarii(48) ETPC orzekł, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. c) EKPC w sytuacji, w której prawo dostępu skarżącego do pomocy obrońcy zostało ograniczone w pierwszej dobie zatrzymania przez policję, co w konkretnych okolicznościach danej sprawy uznano za uzasadnione w świetle rzetelności postępowania jako całości. W  zarzucie pierwszym w niniejszej sprawie nie podniesiono kwestii zrzeczenia się prawa ani zastosowania wyjątków od ogólnego prawa dostępu do adwokata. Co najwyżej te dwie przytoczone sprawy podkreślają kolejno znaczenie obwarowania zrzeczenia się prawa dostępu do adwokata wystarczającymi wymogami, co jest przedmiotem zarzutu drugiego w niniejszej sprawie, oraz ścisły charakter systemu czasowych odstępstw przewidzianego w dyrektywie 2013/48. 79.      Z powyższych względów zarzut pierwszy podniesiony przez Komisję jest zasadny. C.      W przedmiocie zarzutu drugiego, dotyczącego naruszenia art. 9 dyrektywy 2013/48 1.      Streszczenie argumentacji stron 80.      W zarzucie drugim Komisja twierdzi, że Węgry nieprawidłowo transponowały art. 9 dyrektywy 2013/48, ponieważ żaden przepis prawa węgierskiego nie wdraża szczegółowych wymogów tego przepisu. Ponieważ prawo węgierskie zezwala podejrzanym lub oskarżonym na zaniechanie skorzystania z prawa dostępu do adwokata, decyzja ta ma takie same konsekwencje jak formalne zrzeczenie się tego prawa, a zatem mają zastosowanie wymogi art. 9 dyrektywy 2013/48. Termin „zrzeczenie się” w tym przepisie obejmuje zarówno formalne, jak i nieformalne zrzeczenie się prawa, a zatem i sytuację w systemie węgierskim, odnoszącą się do niezbywalnego prawa, z którego podejrzany lub oskarżony może skorzystać lub nie. Prawa przyznane dyrektywą 2013/48 muszą być gwarantowane w sposób konkretny i skuteczny, dlatego podejrzani lub oskarżeni muszą mieć możliwość podjęcia świadomej decyzji. Państwa członkowskie muszą to zagwarantować, zapewniając odpowiednie zabezpieczenia w przypadku podjęcia decyzji o nieskorzystaniu z prawa, które jest niezbywalne, jeżeli nieskorzystanie z tego prawa skutkuje pozbawieniem osoby skutecznej ochrony adwokata. 81.      Komisja dodaje, że nowy § 387/A kodeksu postępowania karnego nie zapewnia jasnych i wystarczających informacji w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2013/48 na temat treści prawa, z którego można zrezygnować, ani ewentualnych skutków tego zrezygnowania. Zamiast tego, informując podejrzanych lub oskarżonych, że przesłuchanie może rozpocząć się bez obecności adwokata, pozostawia się ich w mylnym przekonaniu, że nie mają prawa do obecności adwokata, a jedynie prawo do zachowania milczenia w przypadku jego nieobecności. W każdym razie przepisy te weszły w życie w dniu 4 grudnia 2024 r., po upływie terminu określonego w uzasadnionej opinii Komisji, a zatem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nie mogą zostać uwzględnione przez Trybunał. 82.      Węgry wyjaśniają, że prawo dostępu do adwokata zgodnie z prawem węgierskim jest prawem niezbywalnym, którego nie można się zrzec. W przypadku gdy reprezentacja prawna jest obowiązkowa, adwokata dla podejrzanych lub oskarżonych wyznaczają organy, a w przypadku gdy reprezentacja prawna nie jest obowiązkowa, osoby te mogą swobodnie decydować, czy chcą ustanowić adwokata lub zwrócić się o wyznaczenie adwokata; decyzja ta nie stanowi zrzeczenia się prawa dostępu do adwokata, ponieważ oznacza po prostu, że dana osoba nie chce wykonać tego prawa, a nie że się go zrzeka. W związku z tym art. 9 dyrektywy 2013/48 nie musi być transponowany do prawa węgierskiego, ponieważ nie ma sytuacji, w której podejrzani lub oskarżeni mogliby skutecznie zrzec się prawa dostępu do adwokata, a zatem nie można ich również poinformować o takiej możliwości. 83.      Węgry twierdzą, że przepisy kodeksu postępowania karnego już umożliwiają podejrzanym lub oskarżonym uzyskanie pełnej informacji o przysługujących im prawach do obrony, przy czym zakres przekazywanych im informacji został doprecyzowany w nowym § 387/A tego kodeksu. Jak Węgry wskazały podczas rozprawy, osoby te są informowane, że mogą odmówić złożenia wyjaśnień i że mogą w każdej chwili zażądać obecności adwokata, a przepis ten stanowi ponadto, że osoby te należy poinformować, iż nie są zobowiązane do składania wyjaśnień nawet w przypadku nieobecności adwokata. Jeżeli dana osoba oświadczy, że nie chce składać wyjaśnień, przesłuchanie zostaje zakończone; jeżeli osoba ta, pod nieobecność adwokata, po otrzymaniu informacji składa wyjaśnienia i podejmuje decyzję o udzieleniu odpowiedzi na pytania, uznaje się, że czyni to z pełną świadomością faktów i że zrzeka się prawa do obecności adwokata, a tym samym prawa do udzielania odpowiedzi na pytania wyłącznie w obecności adwokata. 2.      Ocena 84.      Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepisy dyrektywy należy wprowadzić w życie z niepodważalną mocą wiążącą ze szczegółowością, precyzją i jasnością wymaganą dla spełnienia wymogu pewności prawa, zgodnie z którym to wymogiem, w przypadku gdy celem dyrektywy jest przyznanie praw jednostkom, uprawnieni powinni mieć możliwość rozeznania się we wszystkich przysługujących im prawach(49). 85.      W tym względzie Trybunał orzekł, że brak w danym państwie członkowskim określonej działalności, o której mowa w dyrektywie, czy też nieistnienie w tym państwie określonej koncepcji nie mogą zwolnić tego państwa z obowiązku przyjęcia środków ustawowych, wykonawczych i administracyjnych w celu zapewnienia odpowiedniej transpozycji ogółu przepisów tej dyrektywy. Zarówno zasada pewności prawa, jak i konieczność zagwarantowania pełnego stosowania dyrektywy pod względem prawnym, a nie tylko faktycznym wymaga, by wszystkie państwa członkowskie przyswoiły postanowienia odnośnej dyrektywy w jasnych, precyzyjnych i przejrzystych ramach prawnych przewidujących wiążące przepisy w dziedzinie, której ta dyrektywa dotyczy. Obowiązek taki spoczywa na państwach członkowskich w celu uprzedzenia jakiejkolwiek zmiany sytuacji istniejącej w danej chwili w tych państwach oraz w celu zagwarantowania, by wszystkie podmioty prawa w Unii Europejskiej, włącznie z tymi z państw członkowskich, w których nie istnieje pewna działalność lub pewna koncepcja określona w danej dyrektywie, wiedziały w sposób jasny i precyzyjny, jakie są ich prawa i obowiązki we wszystkich okolicznościach(50). 86.      Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w skardze na podstawie art. 258 TFUE kwestię, czy dane państwo członkowskie uchybiło ciążącym na nim zobowiązaniom, ocenia się w odniesieniu do sytuacji panującej w danym państwie członkowskim w momencie upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, a zmiany, które nastąpiły w okresie późniejszym, nie mogą być uwzględniane przez Trybunał(51). 87.      W niniejszej sprawie Komisja wykazała w sposób wystarczający, że Węgry uchybiły zobowiązaniom ciążącym na nich w zakresie prawidłowego transponowania art. 9 dyrektywy 2013/48. 88.      Jak wskazano w pkt 28 niniejszej opinii, przepisy art. 9 dyrektywy 2013/48 określają szereg wymogów mających na celu zapewnienie, by podejrzani lub oskarżeni dostatecznie rozumieli, co oznacza zrzeczenie się prawa dostępu do adwokata i jakie są tego konsekwencje, a także możliwości odwołania tego zrzeczenia się w dowolnym momencie. Spełnienie tych wymogów ma zasadnicze znaczenie dla ochrony ich praw(52). 89.      Jak wskazała Komisja, co zresztą nie zostało zakwestionowane przez Węgry, nie transponowały one tych szczegółowych wymogów określonych w art. 9 dyrektywy 2013/48 do swojego prawa krajowego. 90.      Jak dodatkowo wskazała Komisja, co również nie zostało zakwestionowane przez Węgry, choć w prawie węgierskim prawo dostępu do adwokata należy uznać za prawo niezbywalne, zezwala się podejrzanym lub oskarżonym na podjęcie decyzji, by nie wykonywać tego prawa. 91.      W tych okolicznościach zgadzam się z Komisją, że w praktyce ma to zasadniczo taki sam skutek jak zrzeczenie się prawa w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2013/48. 92.      W świetle orzecznictwa przedstawionego w pkt 85 niniejszej opinii fakt, że pojęcie prawne – w tym przypadku zrzeczenie się prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym – może nie być formalnie uznawane na Węgrzech, nie zwalnia tego państwa członkowskiego z obowiązku wypełnienia wynikających z prawa Unii zobowiązań dotyczących wystarczającej i pełnej transpozycji przepisów art. 9 dyrektywy 2013/48. 93.      Ponadto należy uznać, że, jak wskazała Komisja, § 387/A kodeksu postępowania karnego(53) jest niewystarczający i nieistotny. Po pierwsze, jest oczywiste, że w ustawodawstwie nie dokonano w wystarczającym stopniu transpozycji wymogów określonych w art. 9 dyrektywy 2013/48, a mianowicie nie zawiera ono przepisów gwarantujących, że osoby otrzymały, ustnie lub pisemnie, jasne i wystarczające informacje na temat treści tego prawa i możliwych konsekwencji zrzeczenia się go; że zrzeczenie się prawa zostało dokonane dobrowolnie i jednoznacznie; że zrzeczenie się prawa zostało odnotowane z wykorzystaniem procedury protokołowania zgodnie z prawem krajowym; oraz że osoby zostały poinformowane o możliwości późniejszego odwołania zrzeczenia się prawa na każdym etapie postępowania karnego oraz że zrzeczenie się prawa stało się skuteczne z chwilą jego dokonania. Po drugie, przepisy te weszły w życie w 2024 r., po upływie terminu określonego w uzasadnionej opinii (zob. pkt 10 niniejszej opinii), a zatem nie mogą zostać uwzględnione przez Trybunał. 94.      Z powyższych względów zarzut drugi podniesiony przez Komisję jest zasadny. V.      W przedmiocie kosztów 95.      Zgodnie z art. 138 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem strona przegrywająca sprawę zostaje obciążona kosztami na żądanie strony przeciwnej. Zgodnie z art. 140 § 1 tego regulaminu państwa członkowskie interweniujące w sprawie pokrywają własne koszty. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie Węgier kosztami postępowania, a Węgry przegrały sprawę, należy obciążyć je własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Komisję. Republika Czeska pokrywa własne koszty. VI.    Wnioski 96.      W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał: 1)       stwierdził, że Węgry uchybiły ciążącym na nich zobowiązaniom wynikającym z art. 3 ust. 6 lit. b), w związku z art. 3 ust. 3, oraz z art. 9 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności poprzez niedokonanie prawidłowej transpozycji tych przepisów; 2)       obciążył Węgry własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Komisję Europejską oraz 3)       obciążył Republikę Czeską jej własnymi kosztami. 1      Język oryginału: angielski. 2      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności (Dz.U. 2013, L 294, s. 1). 3      Zobacz moja opinia w sprawie BK (Zmiana kwalifikacji czynu) (C‑175/22, EU:C:2023:436, w szczególności pkt 22, 23), a także moja opinia w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, w szczególności pkt 26–31). 4      Poza dyrektywą 2013/48 do tej grupy dyrektyw należą: dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/64/UE z dnia 20 października 2010 r. w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym (Dz.U. 2010, L 280, s. 1); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym (Dz.U. 2012, L 142, s. 1); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 65, s. 1); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1919 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania (Dz.U. 2016, L 297, s. 1) oraz dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z dnia 11 maja 2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 132, s. 1). 5      Rezolucja Rady z dnia 30 listopada 2009 r. (Dz.U. 2009, C 295, s. 1). 6      Zobacz w tym względzie motywy 9 i 10 dyrektywy 2013/48. 7      Rada Europejska, Program sztokholmski – Otwarta i bezpieczna Europa dla dobra i ochrony obywateli (Dz.U. 2010, C 115, s. 1), pkt 2.4. 8      Zobacz w szczególności motywy 1–8 i 12 dyrektywy 2013/48. 9      Opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawie Covaci (C‑216/14, EU:C:2015:305, pkt 30). Zobacz także na przykład Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady z wdrażania [dyrektywy 2013/48] [COM(2019) 560 final], 26 września 2019 r., pkt 1.1. 10      Jak zauważył Trybunał, na zasadę podstawową dotyczącą skutecznej ochrony sądowej praw, potwierdzoną w art. 47 Karty, oraz na pojęcie „rzetelnego procesu”, o którym stanowi art. 6 EKPC, składają się różne elementy, obejmujące w szczególności prawo do obrony oraz prawo do uzyskania porady prawnej i skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela. Tym samym poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do zastosowania sankcji, stanowi podstawową zasadę prawa Unii, która to zasada została wyrażona w art. 48 ust. 2 Karty. Zobacz na przykład wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Komisja/Polska (System odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów) (C‑791/19, EU:C:2021:596, pkt 203, 204). 11      Zobacz w szczególności art. 1 i 2 oraz motywy 8, 12 i 57 dyrektywy 2013/48. 12      Zobacz w tym względzie opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2019:940, pkt 2) oraz moja opinia w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 63). 13      W tym względzie prawo dostępu do obrońcy było postrzegane przykładowo jako „furtka” [zob. D. Sayers, Article 48 (Criminal Law), w: S. Peers, T. Hervey, J. Kenner, A. Ward (eds)., EU Charter of Fundamental Rights: A Commentary, Second Edition, Oxford, Hart Publishing 2021, s. 1413, w szczególności s. 1450] lub „kamień węgielny” (zob. V. Mitsilegas, EU Criminal Law, Second Edition, Oxford, Hart Publishing 2022, s. 265) praw procesowych w postępowaniu karnym, ponieważ pozwala na wykonywanie innych praw i pomaga sprawić, by stały się one rzeczywiste i skuteczne. 14      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 31); a także z dnia 8 maja 2025 r., Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, pkt 59). 15      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 31); a także z dnia 14 maja 2024 r., Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, pkt 48). 16      Zobacz także motyw 23 dyrektywy 2013/48. 17      Zobacz także motyw 25 dyrektywy 2013/48. 18      Zobacz także motyw 38 dyrektywy 2013/48. 19      Zobacz także motywy 39–41 dyrektywy 2013/48. 20      Zobacz wyrok z dnia 14 maja 2024 r., Stachev (C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, pkt 55). 21      Komisja stwierdziła podczas rozprawy, że zarzut pierwszy opiera się na podnoszonym naruszeniu art. 3 ust. 3 i 6 dyrektywy 2013/48 odczytywanych łącznie, i o ile sporne unormowanie węgierskie można analizować w świetle odstępstwa przewidzianego w art. 3 ust. 6 lit. b), o tyle unormowanie czeskie, którego dotyczy sprawa C‑681/24, można analizować w świetle odstępstwa przewidzianego w art. 3 ust. 6 lit. a) albo b). Wyjaśniałoby to, dlaczego Komisja ujęła zarzuty w tych dwóch sprawach na różne sposoby, jednak decydujące znaczenie ma okoliczność, że każde z tych dwóch unormowań krajowych wykracza zdecydowanie poza możliwe odstępstwa przewidziane dyrektywą. 22      Republika Czeska powołuje się w szczególności na wyroki ETPC: z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102); z dnia 23 lutego 2010 r. w sprawie Yoldaş przeciwko Turcji (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304); z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie Hovanesian przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403); a także z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910). 23      Wyróżnienie moje. 24      Wyróżnienie moje. 25      Jak wskazywano podczas rozprawy, choć nie ma to bezpośredniego znaczenia dla niniejszej sprawy, rozwój technologii może pozwolić na uznanie obecności adwokata w „formie cyfrowej” za obecność fizyczną, pod warunkiem że taka obecność jest porównywalna z obecnością adwokata „z krwi i kości”. W tym względzie Komisja podniosła podczas rozprawy, że obecność adwokata w trybie wideokonferencji może być w pewnych sytuacjach zgodna z art. 3 ust. 3 lit. b) rozporządzenia 2013/48, ale powinna być postrzegana jako wyjątek, a nie alternatywa, względem fizycznej obecności adwokata, pod warunkiem spełnienia warunków określonych w tej dyrektywie. W szczególności Komisja podkreślała, że obecność i udział adwokata w trybie wideokonferencji powinny być możliwe jedynie wówczas, gdy dana osoba może wykonywać prawa do obrony w rzeczywisty i skuteczny sposób w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy; ta obecność i ten udział muszą być uzależnione od świadomej zgody danej osoby; oraz należy wziąć pod uwagę potrzeby osób wymagających szczególnego traktowania i aspekty praktyczne. Węgry również uznały taką obecność adwokata za możliwą, ponieważ zdalne przesłuchania są narzędziem szeroko stosowanym w postępowaniach karnych od czasu pandemii COVID-19 i nie są same w sobie niezgodne z prawem do rzetelnego procesu. Republika Czeska stanęła jednak na stanowisku, że kwestia ta ma charakter de lege ferenda i jeśli wykorzystanie wideokonferencji miałoby zostać uznane za niezbędne do wzmocnienia prawa do rzetelnego procesu sądowego, należy rozpatrywać tę kwestię w ramach procesu legislacyjnego Unii. 26      Zobacz wyrok z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa) (C‑659/18, EU:C:2020:201, pkt 42–45), w którym to wyroku Trybunał orzekł, że czasowe odstępstwa, jakie państwa członkowskie mogą przewidzieć w odniesieniu do prawa dostępu do adwokata, wymieniono w sposób wyczerpujący w art. 3 ust. 5 i 6 dyrektywy 2013/48. Trybunał uznał, że wykładnia art. 3 dyrektywy 2013/48 jako umożliwiającego państwom członkowskim określenie innych odstępstw od prawa dostępu do adwokata niż odstępstwa wyczerpująco wymienione w tym przepisie byłaby niezgodna z jego brzmieniem oraz z celami i systematyką tej dyrektywy, a także pozbawiłaby to prawo skuteczności (effet utile). 27      Stanowisko to popierają również przedstawiciele doktryny i eksperci. Zobacz w tym względzie A. Ogorodova, T. Spronken, Legal advice in police custody: From Europe to a local police station, Erasmus Law Review, vol. 7, 2014, s. 191, w szczególności s. 199; J. Hodgson, Criminal procedure in Europe’s area of freedom, security and justice, w: V. Mitsilegas, M. Bergström, T. Quintel (eds), Research Handbook on EU Criminal Law, Second Edition, Cheltenham, Edward Elgar Publishing 2024, s. 135, w szczególności s. 155; Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Rights in practice: access to a lawyer and procedural rights in criminal and European arrest warrant proceedings, Luxembourg, Urząd Publikacji Unii Europejskiej 2019, proponowana opinia FRA 3 i pkt 3.3.4. 28      Zobacz dokument roboczy służb Komisji, Ocena skutków towarzysząca wnioskowi dotyczącemu dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie prawa dostępu do adwokata i powiadamiania osoby trzeciej o zatrzymaniu w postępowaniu karnym [SEC(2011) 686 wersja ostateczna], z dnia 8 czerwca 2011 r., w szczególności pkt 5.3 i 6. 29      Zobacz w tym względzie art. 3 ust. 4 akapit drugi, art. 9 oraz motywy 19, 28 i 39–41 dyrektywy 2013/48. 30      Zobacz na przykład dokument Rady 7337/12 z dnia 9 marca 2012 r., pkt 7 i proponowany motyw 19a; dokument Rady 10064/12 z dnia 16 maja 2012 r., proponowany motyw 20. 31      Zobacz na przykład dokument Rady 10190/13 z dnia 31 maja 2013 r. 32      Zobacz art. 6 ust. 4 lit. b) oraz motywy 25 i 27 dyrektywy 2016/800. Zobacz także wyrok z dnia 5 września 2024 r., M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:685, pkt 106); a także moja opinia w tej sprawie (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 67–71). 33      Zobacz moja opinia w sprawie BK (Zmiana kwalifikacji czynu) (C‑175/22, EU:C:2023:436, pkt 53–76); a także moja opinia w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 62). 34      Jak wskazuje się w utrwalonym orzecznictwie, zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty prawa w niej zawarte mają takie samo znaczenie i taki sam zakres jak odpowiadające im prawa zagwarantowane w EKPC, co nie wyklucza możliwości zapewnienia przez prawo Unii szerszej ochrony. Dokonując wykładni praw gwarantowanych w art. 47 akapit drugi i art. 48 ust. 2 Karty, Trybunał musi zatem uwzględnić odpowiadające im prawa gwarantowane w art. 6 EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez ETPC, traktując je jako minimalny próg ochrony. Zobacz na przykład wyrok z dnia 22 czerwca 2023 r., K.B i F.S.  (Uwzględnianie z urzędu w sprawach karnych) (C‑660/21, EU:C:2023:498, pkt 41). 35      Zobacz na przykład wyroki ETPC: z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51); z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 123). 36      Zobacz wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 125–129). 37      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 51); z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 131). 38      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 55); z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 137). 39      Zobacz wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, §§ 131, 132). 40      Zobacz wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 133). 41      Zobacz wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134) (wyróżnienie moje). 42      Zobacz na przykład wyrok ETPC z dnia 23 maja 2019 r. w sprawie Doyle przeciwko Irlandii (CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74), w którym ETPC odniósł się nawet do przepisów art. 3 ust. 1–3 dyrektywy 2013/48 jako części istotnych materiałów; zob. także wyroki ETPC: z dnia 4 czerwca 2019 r. w sprawie Farrugia przeciwko Malcie (CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97); z dnia 18 stycznia 2022 r. w sprawie Atristain Gorosabel przeciwko Hiszpanii (CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49). 43      Zobacz wyrok ETPC z dnia 27 listopada 2018 r. (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, §§ 43, 44). 44      Zobacz wyrok ETPC z dnia 27 listopada 2018 r. w sprawie Soytemiz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 45) (wyróżnienie moje). 45      Zobacz wyrok ETPC z dnia 27 listopada 2018 r. w sprawie Soytemiz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2018:1127JUD005783709, § 46). 46      Zobacz w tym względzie D. Giannoulopoulos, Strasbourg jurisprudence, law reform and comparative law: A tale of the right to custodial legal assistance in five countries, Human Rights Law Review, vol. 16, 2016, s. 103. 47      Zobacz wyrok ETPC z dnia 23 lutego 2010 r. (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304, §§ 51–55). 48      Zobacz wyrok ETPC z dnia 21 grudnia 2010 r. (CE:ECHR:2010:1221JUD003181403, §§ 32–44). 49      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 17 grudnia 2020 r., Komisja/Węgry (Przyjmowanie osób ubiegających się o ochronę międzynarodową) (C‑808/18, EU:C:2020:1029, pkt 288); z dnia 6 marca 2025 r., Komisja/Węgry (Dyrektywa o ochronie sygnalistów) (C‑155/23, EU:C:2025:151, pkt 42). 50      Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 14 stycznia 2010 r., Komisja/Republika Czeska (C‑343/08, EU:C:2010:14, pkt 39–41); z dnia 1 sierpnia 2025 r., Komisja/Hiszpania (Dyrektywa w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym) (C‑70/24, EU:C:2025:615, pkt 64). 51      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 5 czerwca 2023 r., Komisja/Polska (Niezawisłość i życie prywatne sędziów) (C‑204/21, EU:C:2023:442, pkt 82); z dnia 6 marca 2025 r., Komisja/Węgry (Dyrektywa o ochronie sygnalistów) (C‑155/23, EU:C:2025:151, pkt 35). 52      W tym względzie, jak konsekwentnie orzekał ETPC: „ani litera, ani duch art. 6 [EKPC] nie uniemożliwiają jednostce zrzeczenia się z własnej woli, w sposób wyraźny bądź dorozumiany, uprawnień wynikających z gwarancji do rzetelnego procesu. Dotyczy to również prawa do pomocy prawnej […]. Jednakże, by zapewnić skuteczność takiego zrzeczenia się w świetle [EKPC], takie zrzeczenie musi być ustalone w sposób jednoznaczny i być objęte minimalnymi zabezpieczeniami współmiernymi do jego wagi”. Zobacz na przykład wyroki ETPC: z dnia 12 maja 2017 r. w sprawie Simeonovi przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2017:0512JUD002198004, § 115); z dnia 12 czerwca 2025 r. w sprawie Krpelík przeciwko Republice Czeskiej (CE:ECHR:2025:0612JUD002396321, § 76). Zobacz także wyrok ETPC z dnia 24 września 2009 r. w sprawie Pishchalnikov przeciwko Rosji (CE:ECHR:2009:0924JUD000702504, § 78), w którym ETPC podkreślił, że „prawo do obrońcy, będące jednym z praw podstawowych składających się na pojęcie rzetelnego procesu sądowego i zapewniające skuteczność pozostałych gwarancji przewidzianych w art. 6 [EKPC], jest doskonałym przykładem prawa wymagającego szczególnej ochrony w postaci standardu dotyczącego świadomego i rozumnego zrzeczenia się. Nie można wykluczyć, że po wstępnym poinformowaniu o przysługujących prawach oskarżony może sam skutecznie zrzec się swoich praw i odpowiedzieć na pytania podczas przesłuchania. [ETPC] wyraźnie wskazuje jednak, że dodatkowe zabezpieczenia są konieczne, gdy oskarżony wnioskuje o obrońcę, ponieważ jeśli oskarżony nie ma adwokata, ma mniejsze szanse na uzyskanie informacji o przysługujących mu prawach, a w konsekwencji istnieją mniejsze szanse, że będą one przestrzegane”. 53      Paragraf 387/A kodeksu postępowania karnego stanowi: „Jeżeli adwokat nie jest obecny podczas czynności procesowej, mimo że został o niej poinformowany lub zastosowano środki zgodnie z § 387, podejrzanego lub osobę, co do której istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa, informuje się, że nieobecność adwokata nie stoi na przeszkodzie przeprowadzeniu czynności procesowej, przy czym że taka osoba może odmówić złożenia wyjaśnień zgodnie z § 185 ust. 1 lit. a), w tym z powodu nieobecności adwokata. Jeżeli podejrzany zdecyduje, że w związku z nieobecnością adwokata nie chce składać wyjaśnień, należy go poinformować, że może następnie w dowolnym momencie podjąć decyzję o złożeniu wyjaśnień w obecności lub w nieobecności adwokata”.