C-679/23

OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ TAMARY ĆAPETY przedstawiona w dniu 12 czerwca 2025 r. ( ) Sprawa C‑679/23 P WS, WT, WY, WZ, YA, YB przeciwko Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) Odwołanie – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Polityki dotyczące kontroli granicznej, azylu i imigracji – Rozporządzenie (UE) 2016/1624 – Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) – Wspólna operacja powrotowa – Zarzut naruszenia praw podstawowych – Odpowiedzialność pozaumowna – Związek przyczynowy I. Wprowadzenie 1. Rodzina syryjskich Kurdów została zawrócona samolotem z Grecji do Turcji w ramach wspólnej operacji powrotowej koordynowanej przez Frontex ( ). 2. Wnoszą oni obecnie do sądów Unii, na podstawie art. 268 i art. 340 akapit drugi TFUE, o zasądzenie od Frontexu na ich rzecz odszkodowania. Twierdzą, że poniesione przez nich szkody materialne i niematerialne zostały spowodowane bezprawnym działaniem Frontexu – a dokładniej bezczynnością – przed, w trakcie i po tej operacji powrotowej, podczas której naruszono szereg ich praw podstawowych. 3. Czy Unia Europejska może ponosić odpowiedzialność za szkody spowodowane bezprawnym działaniem lub bezczynnością Frontexu podczas wspólnej operacji powrotowej? Co do zasady za takie operacje odpowiada przede wszystkim państwo członkowskie, z którego przeprowadzane są powroty („przyjmujące państwo członkowskie”), a Frontex pełni rolę pomocniczą w przygotowaniu, organizacji i koordynacji takich operacji. W niniejszej sprawie pojawia się zatem pytanie, czy Frontex ma konkretne obowiązki w ramach takich operacji, a jeśli tak, to które z tych obowiązków, w przypadku ich naruszenia, mogą prowadzić do odpowiedzialności Unii za szkody, niezależnie od podstawowej odpowiedzialności przyjmującego państwa członkowskiego za takie operacje. 4. Sprawa ta trafiła jednak do Trybunału w wyniku wniesienia odwołania od wyroku Sądu wydanego w pierwszej instancji ( ). Sąd oddalił skargę syryjskiej rodziny ze względu na brak związku przyczynowego między zarzucanym bezprawnym działaniem Frontexu a poniesioną szkodą. Tym samym Sąd nie dokonał oceny pozostałych przesłanek odpowiedzialności pozaumownej, a mianowicie przesłanek bezprawności i szkody ( ). 5. Wobec tego ocena Trybunału w niniejszej sprawie jest ograniczona do kwestii rozstrzygniętych przez Sąd. Niemniej jednak Trybunał ma możliwość wyjaśnienia, czy Frontex może ponosić odpowiedzialność za naruszenie praw podstawowych w ramach wspólnych operacji powrotowych, a także możliwość rozwinięcia swojego orzecznictwa w przedmiocie związku przyczynowego ( ). II. Okoliczności faktyczne, które doprowadziły do postępowania przed Sądem 6. Wnoszący odwołanie, WS i inni, to sześcioosobowa rodzina obywateli Syrii, którzy są etnicznymi Kurdami, składająca się z dwojga rodziców i czworga dzieci. 7. W dniu 9 października 2016 r. przybyli oni na wyspę Milos (Grecja) wraz z grupą 114 uchodźców ( ). 8. W dniu 14 października 2016 r. zostali przeniesieni do centrum recepcji i identyfikacji w Leros (Grecja), gdzie formalnie wyrazili chęć ubiegania się o ochronę międzynarodową ( ). 9. Według wnoszących odwołanie w dniu 19 października 2016 r. grecka policja przewiozła ich, wraz z kilkoma innymi obywatelami Syrii, z hotspotu w Leros na posterunek policji w Leros. Powiedziano im, że następnego dnia zostaną przeniesieni do Aten (Grecja). 10. W dniu 20 października 2016 r. zostali oni przeniesieni samolotem do Adany (Turcja) w ramach wspólnej operacji powrotowej Grecji i Frontexu (zwanej dalej „wspólną operacją powrotową”) ( ). Wnoszący odwołanie zostali następnie przewiezieni do tymczasowego ośrodka recepcyjnego w południowo-wschodniej Turcji. 11. Podczas lotu powrotowego, jak twierdzą wnoszący odwołanie, każdy z nich został posadzony obok eskortującego funkcjonariusza i nie wolno im było się ze sobą komunikować. Według wnoszących odwołanie nadal myśleli oni, że są przenoszeni do Aten. Dopiero po opuszczeniu samolotu i przekazaniu ich urzędnikom tureckim zdali sobie sprawę, że zamiast tego zostali przeniesieni do Turcji. 12. W dniu 2 listopada 2016 r. organy tureckie wydały wnoszącym odwołanie dokumenty tymczasowej ochrony i tymczasowe zezwolenie na podróżowanie. Wnoszący odwołanie opuścili ośrodek recepcyjny i przenieśli się do wioski Saruj (Turcja), gdzie wynajęli dom i kupili meble. Jednakże, według wnoszących odwołanie, później przenieśli się oni do Erbil (Irak), ponieważ obawiali się, że organy tureckie odeślą ich do Syrii. Od tamtej pory tam mieszkają. 13. W dniu 4 stycznia 2017 r. wnoszący odwołanie wnieśli do Frontexu skargę dotyczącą wspólnej operacji powrotowej. Twierdzili oni, że ich prawa podstawowe zostały naruszone z powodu udziału Frontexu w tej operacji. 14. W dniu 15 lutego 2017 r. Frontex Fundamental Rights Officer (urzędnik Frontexu ds. praw podstawowych, zwany dalej „FRO”) poinformował wnoszących odwołanie, że ich skarga jest dopuszczalna i została przekazana dyrektorowi wykonawczemu oraz greckiemu rzecznikowi praw obywatelskich jako krajowemu organowi właściwemu do rozpatrywania skarg dotyczących praw podstawowych złożonych przeciwko organom straży granicznej w Grecji. 15. Po kilkukrotnej wymianie korespondencji między FRO a wnoszącymi odwołanie dotyczącej statusu ich skargi, w dniu 7 czerwca 2017 r. zostali oni poinformowani, że ich skarga została przekazana greckiej policji, ponieważ grecki rzecznik praw obywatelskich nie był uprawniony do jej rozpatrzenia. 16. W dniu 17 lipca 2018 r. wnoszący odwołanie wnieśli drugą skargę do Frontexu z powodu braku postępów w sprawie pierwszej skargi. 17. W dniu 9 sierpnia 2018 r. Frontex poinformował wnoszących odwołanie, że druga skarga była dopuszczalna i została dołączona do ich pierwszej skargi. 18. Po dalszej wymianie korespondencji między FRO a wnoszącymi odwołanie dotyczącej statusu ich skarg, w dniu 25 listopada 2019 r. FRO poinformował ich, że organy greckie zakończyły wewnętrzne postępowanie dyscyplinarne i wydały sprawozdanie końcowe, zgodnie z którym nie stwierdzono odpowiedzialności dyscyplinarnej. 19. W dniu 6 października 2020 r. FRO wydał sprawozdanie końcowe w sprawie obu skarg i zamknął sprawę. Zgodnie z tym sprawozdaniem organy greckie naruszyły prawa podstawowe skarżących zagwarantowane w art. 18, 19, 24, 41 i 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). W sprawozdaniu tym wskazano również, że Frontex dochował swoich obowiązków, podejmując działania następcze w sprawie i współpracując bezpośrednio z państwem członkowskim, a także podjął inicjatywy mające na celu zapewnienie przestrzegania wymogów prawnych przy wykonywaniu powrotów w przyszłości ( ). W sprawozdaniu tym nie wspomniano jednak o ewentualnej odpowiedzialności Frontexu. 20. W wiadomościach poczty elektronicznej z dnia 8 października 2020 r. i 12 października 2020 r. wnoszący odwołanie podnieśli w szczególności, że w sprawozdaniu tym nie odniesiono się do udziału Frontexu we wspólnej operacji powrotowej ani do drugiej skargi na działania Frontexu. 21. W wiadomości poczty elektronicznej z dnia 13 października 2020 r. FRO odpowiedział, że Frontex dochował swoich obowiązków w zakresie rozpatrywania ich skarg. W wiadomości tej wskazano w szczególności, że zgodnie z odpowiednimi przepisami Frontex w regularnych odstępach czasu podejmował działania następcze wobec organów greckich oraz że mechanizm rozpatrywania skarg ma charakter administracyjny i nie przewiduje dalszych środków odwoławczych w celu zakwestionowania ustaleń i działań następczych w odniesieniu do skarg, ale można dochodzić odszkodowania przed instytucjami Unii. 22. W międzyczasie, w dniu 19 kwietnia 2017 r., wnoszący odwołanie wnieśli skargę przeciwko Grecji do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”) dotyczącą tej samej wspólnej operacji powrotowej, powołując się na naruszenie art. 3 i 13 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”). Sprawa została usunięta z rejestru ETPC po tym, jak strony zawarły ugodę ( ). Grecja zgodziła się zapłacić po 12500 EUR każdemu z wnoszących odwołanie za szkody materialne i niematerialne, czyli łącznie 75000 EUR oraz 1500 EUR tytułem kosztów i wydatków. III. Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok 23. W dniu 20 września 2021 r. wnoszący odwołanie wnieśli do Sądu skargę o odszkodowanie, opartą na art. 268 TFUE, art. 340 akapit drugi TFUE i art. 60 ust. 3 rozporządzenia 2016/1624 ( ), domagając się naprawienia szkody poniesionej przez nich w związku z zarzucanym bezprawnym zachowaniem Frontexu przed, w trakcie i po operacji powrotowej. 24. Wnoszący odwołanie twierdzili, że Frontex nie dochował swoich obowiązków wynikających z art. 16, 22, 25, 26, 28, 34 i 72 rozporządzenia 2016/1624 oraz z etapów 1–5 standardowej procedury operacyjnej ( ) i art. 4 kodeksu postępowania ( ), co doprowadziło do naruszenia ich praw podstawowych zagwarantowanych w art. 1, 4, 18, 19, 24, 41 i 47 Karty. 25. Wnoszący odwołanie podnieśli osiem zarzutów. W zarzutach pierwszym, drugim i trzecim zarzucili Frontexowi, że nie podjął środków mających na celu zapobieżenie naruszeniu ich praw podstawowych w ramach przygotowań do wspólnej operacji powrotowej. W zarzutach czwartym, piątym i szóstym wnoszący odwołanie podnieśli, że Frontex nie zapewnił przeprowadzenia wspólnej operacji powrotowej w sposób umożliwiający ochronę ich praw podstawowych podczas tej operacji. W zarzutach siódmym i ósmym podnieśli, że Frontex nie podjął odpowiednich środków w celu oceny wspólnej operacji powrotowej i rozpatrzenia ich skarg po zakończeniu tej operacji. 26. Wnoszący odwołanie zwrócili się do Sądu o zasądzenie na ich rzecz odszkodowania za zarzucane naruszenia, twierdząc, że spełnione zostały przesłanki odpowiedzialności pozaumownej Unii. Wnieśli zatem do Sądu o zasądzenie od Frontexu na ich rzecz odszkodowania w wysokości 96212,55 EUR z tytułu szkody majątkowej i 40000 EUR z tytułu szkody niemajątkowej, wraz z odsetkami ( ). Żądali również zasądzenia od Frontexu kosztów postępowania. 27. Frontex utrzymywał, że skarga powinna zostać oddalona, a wnoszący odwołanie powinni zostać obciążeni kosztami postępowania. 28. Zaskarżonym wyrokiem Sąd oddalił skargę w całości. 29. Po pierwsze, Sąd stwierdził, że niektóre dokumenty przedstawione przez wnoszących odwołanie po raz pierwszy na etapie repliki lub przed zakończeniem ustnego etapu postępowania były niedopuszczalne, ponieważ zostały złożone po terminie bez uzasadnienia (pkt 41–46 i 49–51 zaskarżonego wyroku). 30. Po drugie, Sąd postanowił w pierwszej kolejności ocenić przesłankę związku przyczynowego między zarzucanym bezprawnym działaniem a dochodzoną szkodą (pkt 55 zaskarżonego wyroku). Sąd orzekł, że wnoszący odwołanie nie wykazali wystarczająco bezpośredniego związku przyczynowego między podnoszoną szkodą a zarzucanym Frontexowi zachowaniem (pkt 71 zaskarżonego wyroku). 31. Sąd doszedł do tego wniosku na podstawie dwóch linii argumentacji. W ramach pierwszej linii argumentacji (pkt 62–66 zaskarżonego wyroku) Sąd rozpoczął od stwierdzenia, że argumenty wnoszących odwołanie opierają się na błędnym założeniu, że gdyby nie zarzucane naruszenie obowiązków Frontexu w zakresie ochrony praw podstawowych w ramach wspólnej operacji powrotowej, nie zostaliby oni bezprawnie odesłani do Turcji i nie ponieśliby szkody, którą podnoszą (pkt 62 zaskarżonego wyroku). 32. W tym względzie Sąd uznał, że zgodnie z art. 34 ust. 1 rozporządzenia 2016/1624 Frontex musi zapewnić ochronę praw podstawowych jedynie przy realizacji swoich zadań (pkt 63 zaskarżonego wyroku). Następnie stwierdził, że zgodnie z art. 27 ust. 1 lit. a) i b) oraz art. 28 ust. 1 tego rozporządzenia zadaniem Frontexu w odniesieniu do operacji powrotowych jest jedynie zapewnienie państwom członkowskim wsparcia technicznego i operacyjnego, a nie badanie merytorycznych podstaw decyzji nakazujących powrót. Dokonanie tej ostatniej oceny, jak wynika z dyrektywy 2008/115/WE ( ), należy do wyłącznej kompetencji państw członkowskich (pkt 64 zaskarżonego wyroku). Podobnie, co podkreślił Sąd, zgodnie z dyrektywą 2013/32 ( ) państwa członkowskie są wyłącznie właściwe do rozpatrywania wniosków o przyznanie ochrony międzynarodowej (pkt 65 zaskarżonego wyroku). 33. Sąd orzekł zatem, że skoro Frontex nie ma kompetencji ani w zakresie dokonania oceny merytorycznych podstaw decyzji nakazujących powrót, ani w zakresie wniosków o przyznanie ochrony międzynarodowej, nie można ustalić bezpośredniego związku przyczynowego między zaskarżonym zachowaniem a szkodą. Sąd dodał, że z art. 42 ust. 1 i 2 rozporządzenia 2016/1624 wynika jasno, że za szkodę tę co do zasady odpowiada wyłącznie przyjmujące państwo członkowskie (pkt 66 zaskarżonego wyroku). 34. W drugiej linii argumentacji (pkt 67–70 zaskarżonego wyroku) Sąd wskazał, że podnoszona szkoda nie była bezpośrednią konsekwencją zarzucanego bezprawnego zachowania Frontexu, lecz wyboru dokonanego przez wnoszących odwołanie. W szczególności, zdaniem Sądu (i) szkoda materialna związana z wydatkami poniesionymi w Turcji była konsekwencją ich decyzji o niezastosowaniu się do instrukcji dotyczących tymczasowego zezwolenia na podróż wydanego przez władze tureckie; (ii) szkoda materialna i niematerialna związana z podróżą do Iraku i osiedleniem się tam były również konsekwencją ich własnej decyzji i nie mogły być uznane za wynikające bezpośrednio z zachowania Frontexu, oraz (iii) szkoda materialna związana z kosztami pomocy prawnej w związku ze skargami przeciwko Frontexowi była wynikiem ich decyzji o zaangażowaniu zastępstwa prawnego, co nie było obowiązkowe. 35. W konsekwencji, mając na uwadze kumulatywny charakter przesłanek odpowiedzialności pozaumownej Unii, Sąd oddalił skargę bez analizy pozostałych przesłanek odpowiedzialności pozaumownej (pkt 72 zaskarżonego wyroku). IV. Postępowanie przed Trybunałem 36. W odwołaniu wniesionym w dniu 14 listopada 2023 r. WS i inni jako strona wnosząca odwołanie zwracają się do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku i skierowanie sprawy do Sądu do ponownego rozpoznania lub, tytułem żądania ewentualnego, o samodzielne wydanie orzeczenia i stwierdzenie zasadności skargi. Wnoszą również o obciążenie Frontexu kosztami postępowania. 37. W odpowiedzi na odwołanie złożonej w dniu 7 lutego 2024 r. Frontex wniósł o oddalenie odwołania i obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania. 38. Wnoszący odwołanie i Frontex złożyli również replikę i duplikę odpowiednio w dniach 18 kwietnia 2024 r. i 27 maja 2024 r. 39. W dniu 4 lutego 2025 r. odbyła się rozprawa, na której obie strony przedstawiły ustne argumenty. V. Analiza 40. Wnoszący odwołanie podnoszą cztery zarzuty odwołania. Zarzut pierwszy dotyczy niepoprawnego zakwalifikowania skargi wnoszących odwołanie jako zaskarżenia wydanej względem nich decyzji odmawiającej przyznania im ochrony międzynarodowej lub (dorozumianej) decyzji nakazującej powrót. Zarzut drugi dotyczy tego, że z powodu tej niepoprawnej kwalifikacji Sąd nie dokonał oceny argumentów wnoszących odwołanie, zgodnie z którymi bezprawne zachowanie Frontexu spowodowało po ich stronie szkodę, a tym samym błędnie uznał, że nie wystąpił związek przyczynowy. Zarzut trzeci dotyczy błędnej oceny, zgodnie z którą związek przyczynowy między zachowaniem Frontexu a szkodą poniesioną przez wnoszących odwołanie został zerwany w wyniku wyborów dokonanych przez samych wnoszących odwołanie. Zarzut czwarty dotyczy błędnej wykładni regulaminu postępowania przed Sądem poprzez uznanie niektórych dokumentów za niedopuszczalne. 41. Rozpocznę analizę od oceny argumentów podniesionych przez Frontex w celu zakwestionowania dopuszczalności odwołania w niniejszej sprawie (zob. śródtytuł A poniżej). Następnie przeanalizuję łącznie dwa pierwsze zarzuty odwołania (zob. śródtytuł B poniżej), po czym przejdę do trzeciego (zob. śródtytuł C poniżej) i czwartego zarzutu odwołania (zob. śródtytuł D poniżej). A.   Dopuszczalność 42. Frontex zasadniczo kwestionuje dopuszczalność odwołania w niniejszej sprawie z czterech powodów. 43. Po pierwsze, Frontex twierdzi, że pierwsze trzy zarzuty odwołania są niedopuszczalne, ponieważ podważają ustalenia faktyczne Sądu, a w szczególności istnienie decyzji nakazującej powrót. 44. Po drugie, Frontex twierdzi, że pierwsze trzy zarzuty odwołania są niedopuszczalne w zakresie, w jakim podnoszą solidarną odpowiedzialność Frontexu i Grecji, co stanowi nowy zarzut, który nie został podniesiony w pierwszej instancji. 45. Po trzecie, Frontex podnosi, że zarzuty odwołania pierwszy i drugi są niedopuszczalne ze względu na brak wskazania wystarczająco precyzyjnie, których części zaskarżonego wyroku dotyczy odwołanie. 46. Po czwarte, Frontex kwestionuje interes wnoszących odwołanie w kwestionowaniu zaskarżonego wyroku z uwagi na to, że uzyskali oni już odszkodowanie od Grecji w ramach skargi do ETPC (zob. pkt 22 niniejszej opinii). 47. Wnoszący odwołanie twierdzą, że jest ono dopuszczalne, a argumenty Frontexu powinny zostać odrzucone. 48. Zgadzam się z powyższym. 49. Po pierwsze, poprzez trzy pierwsze zarzuty odwołania wnoszący odwołanie nie dążą do dokonania nowej oceny okoliczności faktycznych i dowodów, lecz do zakwestionowania kwalifikacji prawnej zastosowanej przez Sąd, na podstawie której Sąd orzekł, że nie wystąpił bezpośredni związek przyczynowy między zachowaniem Frontexu a podnoszoną szkodą. 50. W tym kontekście wnoszący odwołanie twierdzą, że założenie Sądu, iż skarga stanowiła zaskarżenie decyzji nakazującej powrót, było domniemaniem prawnym, a nie faktycznym. Twierdzili oni w pierwszej instancji, że decyzja nakazująca powrót nie istniała, co Frontex miał obowiązek zweryfikować. Decyzja Sądu o niedokonaniu oceny istnienia decyzji nakazującej powrót jest zatem wynikiem naruszenia prawa. Podobnie wnoszący odwołanie twierdzą, że Sąd nie dokonał oceny innych istotnych okoliczności faktycznych, na przykład tego, czy na pokładzie samolotu powrotowego znajdował się funkcjonariusz Frontexu lub czy Frontex otrzymał od władz greckich listę nazwisk osób powracających, a to ze względu na naruszenie prawa polegające na błędnej kwalifikacji ich skargi. 51. W związku z tym wnoszący odwołanie nie zwracają się do Trybunału o ustalenie tych okoliczności faktycznych, ale raczej o stwierdzenie, że Sąd powinien był to zrobić. Ponadto kwestia, czy zastępstwo prawne było konieczne, nie jest kwestią faktów, ale obejmuje ocenę prawną, którą wnoszący odwołanie mają prawo zakwestionować. Argumenty wnoszących odwołanie odnoszące się do okoliczności faktycznych są zatem argumentami prawnymi podlegającymi kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym ( ). 52. Po drugie, argumenty wnoszących odwołanie zawarte w pierwszych trzech zarzutach odwołania dotyczące solidarnej odpowiedzialności Frontexu i Grecji nie zostały podniesione po raz pierwszy w odwołaniu. Z pism przedstawionych przez strony przed Sądem ( ) wynika, że wnoszący odwołanie opierali się na argumentacji dotyczącej solidarnej odpowiedzialności Frontexu i Grecji za operacje powrotowe ( ) i twierdzili, że zarówno Frontex, jak i Grecja ponoszą odpowiedzialność za swoje zachowanie i za szkodę wyrządzoną wnoszącym odwołanie. 53. Po trzecie, dwa pierwsze zarzuty odwołania wskazują dokładnie kwestionowane punkty zaskarżonego wyroku i określają powody, dla których punkty te są, zdaniem wnoszących odwołanie, obarczone naruszeniem prawa, co ułatwia Trybunałowi zrozumienie, które elementy zaskarżonego wyroku są kwestionowane, oraz skorzystanie z uprawnienia do przeprowadzenia kontroli zgodności z prawem tych elementów. 54. Po czwarte, jak potwierdzono na rozprawie, wnoszący odwołanie mieli interes prawny w momencie wnoszenia skargi i nadal go mają, ponieważ ugoda z Grecją nie doprowadziła do wygaśnięcia ich roszczenia przed sądami Unii. Tym samym cel tej skargi polegający na zapewnieniu odpowiedniego odszkodowania za szkody poniesione w wyniku zachowania Frontexu nie został osiągnięty. Okoliczność, że wnoszący odwołanie wszczęli przeciwko Grecji odrębne postępowanie przed innym sądem w związku z podnoszonymi naruszeniami innych przepisów, mianowicie EKPC, wynikającymi z tej samej wspólnej operacji powrotowej, może mieć wpływ, jak wskazali wnoszący odwołanie, na obliczenie wysokości odszkodowania. 55. Wobec tego uważam, że odwołanie w niniejszej sprawie jest dopuszczalne. B.   Zarzuty odwołania pierwszy i drugi 56. Przez pierwsze dwa zarzuty odwołania, dotyczące pkt 62–66 oraz 71 i 72 zaskarżonego wyroku, wnoszący odwołanie zasadniczo twierdzą, że Sąd niepoprawnie zakwalifikował ich argumentację w pierwszej instancji. W konsekwencji Sąd błędnie uznał, że nie wykazano istnienia związku przyczynowego i wobec tego nie dokonał oceny żadnego z ośmiu zarzutów podniesionych w pierwszej instancji. 57. Wnoszący odwołanie podtrzymują swoje stanowisko, że Frontex wyrządził im szkodę, naruszając swoje własne obowiązki, a nie obowiązki, które można przypisać wyłącznie państwom członkowskim. Tym samym ich skarga w pierwszej instancji dotyczyła wykonania przez Frontex obowiązków wynikających z rozporządzenia 2016/1624 w zakresie zagwarantowania poszanowania praw podstawowych w ramach realizacji wspólnej operacji powrotowej. Tymczasem Sąd zinterpretował tę skargę jako zaskarżenie wydanej względem nich decyzji odmawiającej przyznania im ochrony międzynarodowej lub (dorozumianej) dotyczącej ich decyzji powrotowej wydanej przez władze greckie. Z tego powodu Sąd nie przypisał Frontexowi bezprawnego zachowania i nie ocenił, czy istnieje związek przyczynowy między tym zachowaniem a podnoszoną szkodą. Gdyby nie błędna kwalifikacja dotycząca tej argumentacji, Sąd dokonałby oceny wszystkich ośmiu zarzutów podniesionych w pierwszej instancji, z których każdy dotyczył naruszenia różnych obowiązków Frontexu wynikających z prawa Unii, co zdaniem wnoszących odwołanie doprowadziło do naruszenia ich praw podstawowych i wyrządzenia im szkody. Wnoszący odwołanie twierdzą ponadto, że Sąd dokonał błędnej wykładni art. 42 ust. 1 i 2 rozporządzenia 2016/1624, ponieważ przepis ten nie ma związku z odpowiedzialnością Frontexu za niedochowanie obowiązków wynikających z tego rozporządzenia. 58. Frontex nie zgadza się z tymi twierdzeniami i wskazuje, że dwa pierwsze zarzuty odwołania powinny zostać oddalone. 59. Po pierwsze, uważam, że w kwestionowanej części zaskarżonego wyroku Sąd nie wskazał konkluzji swojego rozumowania. Nie wyjaśnił, w jaki sposób jego ustalenia, zgodnie z którymi wydawanie decyzji nakazujących powrót i decyzji w przedmiocie wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej należy do wyłącznej kompetencji państw członkowskich, odnoszą się do jego stwierdzenia dotyczącego braku związku przyczynowego. 60. Moim zdaniem tę dwuznaczną część zaskarżonego wyroku można rozumieć na dwa sposoby. Pierwszy sprowadza się do tego, że wyrok ten można odczytywać tak, jakby Sąd błędnie zrozumiał argumenty wnoszących odwołanie przedstawione w pierwszej instancji w tym sensie, że kwestionowali oni ważność decyzji nakazującej powrót, a nie zaniechanie Frontexu w zakresie sprawdzenia, czy decyzja nakazująca powrót w ogóle istniała. Drugi sposób sprowadza się do tego, że wyrok ten można odczytywać tak, jakby Sąd uznał, że Frontex nie może ponosić odpowiedzialności odszkodowawczej, jako że jedynie wspiera operacje powrotowe państw członkowskich. W taki sposób Sąd uznał w sposób dorozumiany, że zakaz dokonywania przez Frontex badania merytorycznych podstaw decyzji nakazujących powrót, o którym mowa w art. 28 ust. 1 rozporządzenia 2016/1624, zwalnia go z obowiązku sprawdzania, czy operacja powrotowa dotyczy osób objętych decyzją nakazującą powrót. 61. Jeżeli pierwszy sposób rozumienia zaskarżonego wyroku jest prawidłowy, Sąd naruszył prawo poprzez niewłaściwe zastosowanie pojęć przypisania i związku przyczynowego. 62. Pojęcie związku przyczynowego z jednej strony odpowiada na pytanie o przyczynę i skutek, a konkretnie, czy działanie (zaniechanie) określonego podmiotu (przyczyna) doprowadziło do poniesionych szkód (skutek). Pojęcie przypisania z drugiej strony łączy bezprawne zachowanie z odpowiednim podmiotem ( ). 63. Jeżeli zarzut podniesiony przed Sądem dotyczy działania (zaniechania) działania Frontexu, Sąd nie może odpowiedzieć na pytanie, czy istnieje związek między tą przyczyną a podnoszoną szkodą, badając działanie (zaniechanie działania) innego podmiotu (w tym przypadku Grecji). 64. Innymi słowy, aby stwierdzić, że Frontex nie mógł wyrządzić podnoszonej szkody, Sąd powinien był rozpocząć od zarzucanego (zaniechania) działania Frontexu, a następnie stwierdzić, że to zarzucane bezprawne zachowanie nie było wystarczająco bezpośrednią przyczyną takiej szkody. Prawdą jest, że Sąd mógł dojść do wniosku, iż Frontex nie mógł wyrządzić podnoszonej szkody, jeżeli uznał, że weryfikacja istnienia decyzji nakazującej powrót nie należy do kompetencji Frontexu ( ). To właśnie proponuję jako drugie możliwe rozumienie zaskarżonego wyroku. Jednakże nie to stwierdził Sąd (a przynajmniej nie wprost). Sąd skupił się raczej na tym, że wydanie decyzji nakazującej powrót należy do kompetencji państw członkowskich, a nie Frontexu. Wnoszący odwołanie, jak podkreślili na rozprawie przed Trybunałem, nigdy tego nie kwestionowali. 65. W związku z tym jednym z możliwych wniosków jest to, że Sąd pomylił przypisanie i związek przyczynowy, nie łącząc właściwego zachowania z właściwym podmiotem, a tym samym dokonał błędnej oceny istnienia związku przyczynowego ( ). 66. Jednakże, jak już wyjaśniłam, możliwe jest również, że Sąd uznał, iż Frontex nie ma obowiązku sprawdzania, czy osoby objęte wspólną operacją powrotową są rzeczywiście osobami powracającymi, w tym sensie, że istnieje dotycząca ich wykonalna decyzja nakazująca powrót. W związku z tym, ponieważ zarzucanego bezprawnego zachowania nie można przypisać Frontexowi, Sąd mógł logicznie stwierdzić, że nie może istnieć związek przyczynowy między tym zachowaniem a szkodą. 67. Jeżeli to drugie rozumienie zaskarżonego wyroku jest prawidłowe, wymaga ono odpowiedzi na dwa pytania. Po pierwsze, czy Frontex ma własne wynikające z prawa Unii obowiązki podczas wspólnych operacji powrotowych, w tym obowiązek sprawdzania, czy istnieje decyzja nakazująca powrót w odniesieniu do każdej osoby umieszczonej na pokładzie samolotu? Po drugie, jeśli Frontex ma taki obowiązek, ale Grecja także ma taki obowiązek, to czy Frontex może sam ponosić odpowiedzialność za szkodę w pełnej wysokości? Przeanalizuję te dwa pytania po kolei. 1. Czy Frontex ma obowiązek sprawdzania istnienia decyzji, wynikający z rozporządzenia 2016/1624? 68. Wnoszący odwołanie wskazują, że cała poniesiona przez nich szkoda wynika z objęcia ich wspólną operacją powrotową. Gdyby Frontex dochował ciążącego na nim obowiązku sprawdzenia, czy istniała decyzja nakazująca powrót w odniesieniu do nich, stwierdziłby, że takiej decyzji nie było, a wnoszący odwołanie zostaliby wyłączeni z tej operacji powrotowej. W związku z tym główną przyczyną poniesionej przez nich szkody jest zaniechanie przez Frontex sprawdzenia istnienia decyzji nakazującej powrót, przez co Frontex naruszył ich prawa podstawowe wraz z zasadą non-refoulement. 69. Konieczne jest zatem ustalenie, czy Frontex ma taki obowiązek sprawdzenia na mocy rozporządzenia 2016/1624. 70. Przede wszystkim bezsporne jest, że Karta sama w sobie nie może nadawać Unii Europejskiej żadnych nowych uprawnień ani nakładać zadań ( ). 71. W związku z tym, jak słusznie wskazał Sąd w pkt 63 zaskarżonego wyroku, art. 34 ust. 1 rozporządzenia 2016/1624 nakłada na Frontex obowiązek zagwarantowania ochrony praw podstawowych jedynie przy realizacji jego zadań wynikających z tego rozporządzenia. 72. Niemniej jednak, wykonując swoje zadania, Frontex musi zapewnić poszanowanie praw podstawowych. Wszystkie instytucje i organy Unii są związane Kartą na mocy jej art. 51 ust. 1, a zatem powtórzenie takiego obowiązku w art. 34 ust. 1 rozporządzenia 2016/1624 ma jedynie charakter deklaratywny. 73. Rozporządzenie 2016/1624 określało obowiązki Frontexu w zakresie operacji powrotowych w art. 28. Zgodnie z tymże art. 28 ust. 1 ( ) Frontex zapewnia niezbędną pomoc i zapewnia koordynację lub organizację operacji powrotowych zgodnie z dyrektywą 2008/115. 74. Dyrektywa 2008/115 zakazuje powrotów bez wykonalnych decyzji nakazujących powrót ( ). Nacisk na decyzję nakazującą powrót służy między innymi zapewnieniu, że powrót nie będzie sprzeczny z zasadą non-refoulement ( ). 75. Znajduje to odzwierciedlenie w rozporządzeniu 2016/1624. Jego art. 4 lit. h) stanowi bowiem, że europejskie zintegrowane zarządzanie granicami składa się między innymi z „powrotów obywateli państw trzecich, którzy podlegają wydanym przez państwo członkowskie decyzjom nakazującym powrót” ( ). 76. Pojęcie „osoby powracającej” z art. 2 pkt 13 rozporządzenia 2016/1624 również zakłada istnienie „decyzji nakazującej powrót”, która zgodnie z art. 2 pkt 12 tego rozporządzenia oznacza decyzję administracyjną, orzeczenie sądowe lub akt, w których stwierdza się lub uznaje, że obywatel państwa trzeciego przebywa w państwie członkowskim nielegalnie, oraz nakłada na niego lub stwierdza wobec niego zobowiązanie do powrotu, i które to decyzja, orzeczenie lub akt spełniają wymogi dyrektywy 2008/115. 77. W związku z tym można stwierdzić, że intencją prawodawcy Unii w rozporządzeniu 2016/1624 było, aby wspólne operacje powrotowe koordynowane lub organizowane przez Frontex mogły obejmować wyłącznie osoby, które podlegają indywidualnym wykonalnym decyzjom nakazującym powrót. 78. Sprawdzając istnienie decyzji nakazującej powrót w odniesieniu do wszystkich osób objętych wspólną operacją powrotową, którą koordynuje lub organizuje Frontex, wypełnia on jednocześnie swój obowiązek zapewnienia poszanowania praw podstawowych, w tym zasady non-refoulement, podczas wykonywania swoich zadań zgodnie z wymogami art. 34 ust. 1 rozporządzenia 2016/1624. 79. Jednocześnie taka weryfikacja nie jest sprzeczna z art. 28 ust. 1 tego rozporządzenia, który stanowi, że pomoc Frontexu nie obejmuje „badania merytorycznych podstaw decyzji nakazujących powrót”. Sprawdzenie istnienia decyzji nakazującej powrót nie jest tożsame z oceną jej treści, a zatem nie jest sprzeczne z zakazem badania merytorycznych podstaw takiej decyzji, co należy do obowiązków państw członkowskich ( ). 80. W toku postępowania przed Trybunałem Frontex nie zaprzeczył, że do jego zadań należy sprawdzanie istnienia decyzji nakazujących powrót. Niemniej jednak Frontex twierdził, że dochował tego obowiązku w kontekście wspólnej operacji powrotowej, jako że był w posiadaniu listy nazwisk, którą otrzymał od organów greckich i która zawierała nazwiska wnoszących odwołanie. Frontex twierdził ponadto, że biorąc pod uwagę zasadę lojalnej współpracy, mógłby zakwestionować prawidłowość tej listy tylko wtedy, gdyby był świadomy okoliczności faktycznych, które wskazywałyby na możliwość, że dokument ten był wadliwy, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. 81. Wnoszący odwołanie twierdzą jednak, że przedmiotowa lista zawierała nazwiska osób, które nie wystąpiły o azyl, a nie listę osób powracających, która ponadto zawierała błędne informacje w odniesieniu do nich, ponieważ wyrazili oni chęć wystąpienia o azyl. 82. Dyskusja ta, mimo że istotna dla ustalenia odpowiedzialności Frontexu, powinna była zostać przeprowadzona przez Sąd w ramach ustalania istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych. W kontekście odwołania w niniejszej sprawie istotne jest to, że dyskusja ta nie jest związana z kwestią, czy mógł istnieć związek przyczynowy między zaniechaniem przez Frontex sprawdzenia, czy wnoszący odwołanie byli osobami powracającymi, a szkodą, jaką ponieśli w wyniku ich zawrócenia. Ponieważ Sąd stwierdził, że nie zaistniał związek przyczynowy, nie ustalił tych istotnych okoliczności faktycznych, które mają znaczenie dla innych przesłanek odpowiedzialności. Jeżeli Frontex może wykazać, że uczynił wszystko, co było możliwe i wystarczające, aby sprawdzić, czy wnoszący odwołanie rzeczywiście byli osobami powracającymi, to nie można mówić o naruszeniu jego obowiązku lub takie naruszenie nie byłoby wystarczająco poważne. W związku z tym dyskusja ta dotyczy innej przesłanki odpowiedzialności pozaumownej, ale nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia w przedmiocie istnienia związku przyczynowego. 83. Tak więc zgodnie z rozporządzeniem 2016/1624 Frontex ma obowiązek sprawdzania, czy istnieje decyzja nakazująca powrót w odniesieniu do wszystkich osób objętych wspólną operacją powrotową, co jest istotne dla dochowania jego obowiązku zapewnienia poszanowania zasady non-refoulement podczas wykonywania jego zadań. Sam Frontex temu nie zaprzecza. Sąd naruszył zatem prawo, gdy stwierdził brak związku przyczynowego między zarzucanym bezprawnym zachowaniem Frontexu a szkodą poniesioną przez wnoszących odwołanie. 2. Czy zachodzi odpowiedzialność solidarna Frontexu i przyjmującego państwa członkowskiego? 84. Jeżeli przyjąć drugie rozumienie zaskarżonego wyroku, możliwe jest również, że Sąd nie przypisał Frontexowi zarzucanego bezprawnego zachowania, ponieważ uznał, że Frontex i państwo członkowskie nie mogą być solidarnie odpowiedzialne za tę samą szkodę. 85. W doktrynie pojęcie odpowiedzialności wspólnej, które może być również określane jako odpowiedzialność dzielona lub równoległa, ogólnie oznacza sytuacje, w których zarówno Unia Europejska, jak i państwa członkowskie ponoszą odpowiedzialność za odrębne naruszenia prawa Unii powodujące jedną szkodę ( ). Szczególną uwagę poświęcono w tym względzie Frontexowi ( ). Pojęcie odpowiedzialności solidarnej wydaje się wyrażać ideę, że więcej niż jeden podmiot może być odpowiedzialny za tę samą szkodę (stąd pojęcie odpowiedzialności dzielonej lub wspólnej) wraz z możliwością wytoczenia przez poszkodowanego powództwa przeciwko któremukolwiek z tych podmiotów z tytułu całej szkody ( ). 86. Wnoszący odwołanie zdają się posługiwać pojęciem odpowiedzialności solidarnej w ten sposób. Według nich na poziomie wdrażania wspólnej operacji powrotowej zarówno Frontex, jak i Grecja mają własne obowiązki sprawdzania, czy istnieje decyzja nakazująca powrót, zanim odeślą daną osobę. Osoba niesłusznie odesłana z powodu zaniechania sprawdzenia istnienia decyzji nakazującej powrót może domagać się odszkodowania albo od Frontexu, albo od państwa członkowskiego. W rzeczywistości, w obecnym systemie ochrony sądowej w Unii, strona poszkodowana nie może wnieść skargi zarówno przeciwko Frontexowi, jak i państwu członkowskiemu do tego samego sądu, ponieważ różne sądy są właściwe do rozpatrywania takich roszczeń. 87. Artykuł 5 ust. 1 rozporządzenia 2016/1624 stanowi, że Europejska Straż Graniczna i Przybrzeżna, czyli Frontex, oraz państwa członkowskie ( ) wdrażają europejskie zintegrowane zarządzanie granicami w ramach „wspólnej odpowiedzialności”, podczas gdy państwa członkowskie nadal są w pierwszym rzędzie odpowiedzialne za zarządzanie swoimi odcinkami granic zewnętrznych ( ). 88. Wspólna odpowiedzialność za wywiązanie się z obowiązku może prowadzić do wspólnej odpowiedzialności za szkodę. O ile państwo członkowskie może ponosić odpowiedzialność za wszelkiego rodzaju działania lub zaniechania, Frontex może ponosić wspólną odpowiedzialność tylko za te działania lub zaniechania, które wchodzą w zakres zadań powierzonych mu na mocy prawa Unii. Możliwość wdrożenia wspólnej odpowiedzialności to nie tylko teoretyczna dyskusja akademicka. Ma to potencjalnie istotne implikacje nie tylko dla Frontexu, którego uprawnienia zwiększają się wraz z każdą zmianą dotyczących go przepisów Unii, ale także dla szeregu innych agencji Unii, które wykonują zadania we współpracy z państwami członkowskimi. 89. Trybunał uznał już w swoim wczesnym orzecznictwie, na przykład w wyroku Kampffmeyer i in./Komisja ( ), że instytucje Unii mogą dzielić odpowiedzialność z państwami członkowskimi. Niedawny wyrok Kočner/Europol ( ), jak się wydaje, wprowadził pewien stopień niepewności co do tego, czy wspólna odpowiedzialność może skutkować odpowiedzialnością solidarną, jeśli taka odpowiedzialność nie jest wyraźnie przewidziana przez prawodawstwo Unii w konkretnej sytuacji. W tym drugim wyroku Trybunał uznał, że art. 50 rozporządzenia (UE) 2016/794 ( ) wprowadził solidarną odpowiedzialność Agencji Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania, znanej jako Europol, i państwa członkowskiego za niezgodne z prawem przetwarzanie danych jako szczególny reżim, który to reżim ma charakter derogacyjny względem ogólnego reżimu odpowiedzialności przewidzianego tym rozporządzeniem ( ). 90. Według mnie Trybunał nie zamierzał w tym wyroku orzec, że odpowiedzialność solidarna stanowi wyjątek w sytuacjach, w których państwa członkowskie dzielą odpowiedzialność za te same działania z instytucjami lub organami Unii, co zależy od tego, czy taka odpowiedzialność jest przewidziana w prawodawstwie Unii. Specyfika reżimu ustanowionego w rozporządzeniu 2016/794, do którego odniósł się Trybunał, polegała raczej na tym, że wprowadzał on dwuetapowy mechanizm, który zwalniał jednostkę z obowiązku przypisania niezgodnego z prawem przetwarzania danych Europolowi lub państwu członkowskiemu, ale uznawał za wystarczające wykazanie, że doszło do niezgodnego z prawem przetwarzania danych ( ). 91. Sytuacja w niniejszej sprawie różni się od tej w sprawie Kočner/Europol. O ile w tamtej sprawie reżim ten był uzasadniony faktem, że jednostka nie mogła ustalić, czy niezgodne z prawem przetwarzanie danych można przypisać Europolowi czy państwu członkowskiemu, to w niniejszej sprawie możliwe jest przypisanie tego samego zaniechania zarówno Frontexowi, jak i Grecji. Oba te podmioty są zobowiązane na mocy prawa Unii do niedopuszczenia do powrotu osoby, w odniesieniu do której nie wydano decyzji nakazującej powrót. Gdyby Frontex lub Grecja przeprowadziły taką weryfikację oraz gdyby założyć rzeczywiście brak decyzji nakazującej powrót, jak twierdzą wnoszący odwołanie, wnoszący odwołanie zostaliby wyłączeni ze wspólnej operacji powrotowej. W związku z tym przyczyna szkody w tym konkretnym scenariuszu może być przypisana obu podmiotom, ponieważ każdy z nich mógł zapobiec wystąpieniu szkody. 92. Czy fakt, że główna odpowiedzialność za powroty spoczywa na państwach członkowskich, uniemożliwia pociągnięcie także Frontexu do odpowiedzialności za te same zaniechania? Gdyby Trybunał przyjął taką wykładnię, Frontex prawdopodobnie nigdy nie zostałby pociągnięty do odpowiedzialności za jakiekolwiek bezprawne działania lub zaniechania podczas operacji powrotowych, ponieważ podobne obowiązki dotyczyłyby również państw członkowskich. Moim zdaniem nadmiernie zmniejszyłoby to odpowiedzialność Frontexu i zagroziłoby ochronie praw podstawowych. 93. Jestem zatem zdania, że w sytuacjach, w których zarówno Frontex, jak i państwa członkowskie mają wspólne obowiązki w zakresie wspólnych operacji powrotowych, Frontex może zostać pociągnięty do odpowiedzialności za szkody spowodowane naruszeniem takich obowiązków, nawet jeżeli państwo członkowskie może być równolegle odpowiedzialne za tę samą szkodę. 94. Prowadzi mnie to do wniosku, że Sąd niesłusznie stwierdził, iż nie mógł zaistnieć związek przyczynowy między zaniechaniem sprawdzenia przez Frontex a szkodami poniesionymi przez wnoszących odwołanie, ponieważ niewłaściwego działania nie można przypisać Frontexowi w sytuacjach, w których można je przypisać państwu członkowskiemu. 95. Należy dodać, że oparcie się przez Sąd na art. 42 ust. 1 i 2 rozporządzenia 2016/1624 jest chybione. Jak wskazali wnoszący odwołanie, przepis ten dotyczy konkretnych wykroczeń popełnionych przez pracowników w ramach działań operacyjnych. Nie wpływa on na odpowiedzialność własną Frontexu za naruszenie jego obowiązków w zakresie zapewnienia poszanowania praw podstawowych zgodnie z tym rozporządzeniem, jak stanowi jego art. 60 ust. 3, ani nie określa jego odpowiedzialności ( ). 96. Podsumowując, niezależnie od tego, czy przyjąć pierwsze, czy drugie rozumienie zaskarżonego wyroku, ustalenia Sądu, zgodnie z którymi nie zaistniał związek przyczynowy między zaniechaniami Frontexu a szkodą poniesioną przez wnoszących odwołanie, są wadliwe pod względem prawnym. 97. W związku z tym uważam, że zarzuty odwołania pierwszy i drugi są uzasadnione. C.   Trzeci zarzut odwołania 98. W trzecim zarzucie odwołania, który dotyczy pkt 66–72 zaskarżonego wyroku, wnoszący odwołanie zasadniczo twierdzą, że Sąd naruszył prawo, uznawszy, że związek przyczynowy został zerwany w wyniku własnych wyborów wnoszących odwołanie. 99. Pierwsza część tego zarzutu dotyczy szkody materialnej i niematerialnej związanej z Turcją i Irakiem, podczas gdy druga część tego zarzutu dotyczy szkody materialnej związanej z kosztami pomocy prawnej w związku ze skargami przeciwko Frontexowi ( ). Omówię te dwie kwestie osobno. 1. Związek przyczynowy w zakresie szkody materialnej i niematerialnej dotyczących Turcji i Iraku 100. W pkt 68 i 69 zaskarżonego wyroku Sąd uznał, że szkody materialne i niematerialne związane z osiedleniem się w Saruju (Turcja), ucieczką do Iraku i ostatecznym osiedleniem się tam były spowodowane wyborami dokonanymi przez wnoszących odwołanie, a nie zachowaniem Frontexu. Nie istniał zatem związek między zachowaniem Frontexu a podnoszoną szkodą. Wnoszący odwołanie twierdzą, że ustalenia te są obarczone naruszeniem prawa. 101. Jak już wskazano, w doktrynie istnieje rozróżnienie między faktycznym i prawnym związkiem przyczynowym ( ). 102. Decydując o faktycznym związku przyczynowym, sądy pytają, czy bezprawne zachowanie stanowi warunek sine qua non podnoszonej szkody. Jest to często określane jako test hipotetyzujący („but for” test). Stosowany na poziomie Unii związek przyczynowy istnieje, jeśli szkoda nie wystąpiłaby, „gdyby nie” zachowanie instytucji lub organu Unii. W przypadku gdy zachowanie polega na zaniechaniu, pytanie brzmi, czy szkoda nie wystąpiłaby, gdyby instytucja lub organ Unii wypełniły swój obowiązek zgodnie z wymogami prawa Unii. Jeśli odpowiedź jest twierdząca, istnieje faktyczny związek przyczynowy. 103. Począwszy od pkt 67 zaskarżonego wyroku, wydaje się, że Sąd przeprowadził swoją analizę w oparciu o założenie istnienia faktycznego związku przyczynowego. Gdyby tak nie było, wówczas nie miałoby sensu stwierdzenie dokonane przez Sąd, że związek przyczynowy między zachowaniem Frontexu a podnoszoną szkodą został zerwany w wyniku wyborów dokonanych przez wnoszących odwołanie. Rozumowanie Sądu zakłada zatem, że zaniechanie przez Frontex sprawdzenia istnienia decyzji nakazującej powrót stanowiło conditio sine qua non, co doprowadziło do szkody poniesionej przez wnoszących odwołanie. Z pewnością taki wniosek można wysnuć tylko wtedy, gdyby decyzja nakazująca powrót nie istniała, co nie zostało ustalone w postępowaniu przed Sądem. Gdyby jednak tak było, test hipotetyzujący („but for” test) zostałby spełniony. Innymi słowy, gdyby Frontex przeprowadził taką weryfikację, możliwe, że ustaliłby, iż decyzja nakazująca powrót nie istniała, a wnoszący odwołanie nie zostaliby objęci wspólną operacją powrotową i w konsekwencji nie ponieśliby szkody, którą podnoszą. 104. Test hipotetyzujący („but for” test) nie różnicuje rodzajów konsekwencji; nie zawiera pytania, czy konsekwencje są prawdopodobne czy nieprawdopodobne, przewidywalne czy nieprzewidywalne, natychmiastowe czy odległe w czasie ( ). Niemniej jednak systemy prawne państw członkowskich często ograniczają faktyczny związek przyczynowy, wprowadzając dodatkowe przesłanki ponoszenia odpowiedzialności. Jest to ogólnie określane jako prawny związek przyczynowy. 105. Sądy, zarówno na poziomie krajowym, jak i na poziomie Unii, wyrażają te dodatkowe wymogi przy użyciu różnej terminologii i pojęć ( ). I tak sądy Unii używały, nie wyjaśniając ich znaczenia, wyrażeń takich jak szkoda wynikająca wystarczająco bezpośrednio z bezprawnego zachowania, wystarczająco bezpośredni związek przyczynowy między zachowaniem a szkodą lub że zachowanie jest decydującą przyczyną szkody ( ). 106. W tym kontekście Sąd ustalił w pkt 67 zaskarżonego wyroku, że „sam fakt, iż bezprawne zachowanie stanowiło warunek konieczny (warunek sine qua non) powstania szkody w tym sensie, że szkoda nie powstałaby w braku takiego zachowania, nie jest wystarczający dla ustalenia związku przyczynowego” ( ). 107. W orzecznictwie Trybunału nie używano takiego sformułowania ( ). Niemniej jednak wydaje się, że Trybunał również uważa, że test hipotetyzujący („but for” test) nie zawsze jest wystarczający dla ponoszenia odpowiedzialności. I tak w wielu wyrokach Trybunał orzekł, że z zasad wspólnych dla praw państw członkowskich, do których odnosi się art. 340 akapit drugi TFUE, nie można wywodzić obowiązku Unii naprawienia wszelkich, nawet odległych, szkodliwych konsekwencji ( ). 108. Dlatego też, mimo że rzecznicy generalni ( ) i przedstawiciele doktryny ( ) zauważyli, że orzecznictwo sądów Unii dotyczące oceny związku przyczynowego nie jest systematyczne i z konieczności polega na kazuistycznych ocenach, można stwierdzić, że pewna koncepcja prawnego związku przyczynowego występuje w prawie Unii dotyczącym odpowiedzialności pozaumownej. 109. W szczególności już od samego początku orzecznictwo określało ograniczenia testu hipotetyzującego („but for” test) poprzez wykluczenie odpowiedzialności instytucji lub organów Unii za szkody, które są zbyt odległe. 110. W orzecznictwie tym niekiedy stwierdzano, że szkoda była zbyt odległa ze względu na przyczynienie się do niej innych osób, w tym samego poszkodowanego. Na przykład w sprawie Trubowest Trybunał uznał, że „nawet w przypadku ewentualnego przyczynienia się instytucji do szkody, w odniesieniu do której dochodzi się odszkodowania, to przyczynienie się nie może być zbyt oddalone ze względu na odpowiedzialność ciążącą na innych osobach, w odpowiednim przypadku na wnoszących odwołanie” ( ). 111. Przypadki uwzględniające przyczynienie się poszkodowanego zostały, moim zdaniem, opracowane kazuistycznie ( ), a nie jako wynik całościowej teorii dotyczącej oceny prawnej związku przyczynowego ( ). 112. Przyczynienie się poszkodowanego do szkody wyrządzonej przez instytucję lub organ Unii było traktowane przez sądy Unii na dwa różne sposoby. W niektórych przypadkach przyczynienie się strony poszkodowanej było brane pod uwagę jako element prowadzący do obniżenia kwoty odszkodowania należnego od instytucji lub organu Unii, ale które nie było uznawane za zrywające związek przyczynowy ( ). W wielu innych sprawach przyczynienie się poszkodowanego zostało uznane za element, który zrywał związek przyczynowy. W tych sprawach sądy Unii uznawały, że to zachowanie poszkodowanego, a nie instytucji, było decydującą przyczyną szkody ( ). 113. Wnoszący odwołanie twierdzą, że Sąd naruszył prawo, ponieważ orzecznictwo ocenia przyczynienie się poszkodowanego w kontekście ograniczenia szkody, a nie jako czynnik zrywający związek przyczynowy. Z argumentem tym nie sposób się zgodzić, zważywszy, że istnieją obie linie orzecznicze, co wykazano powyżej. 114. Niemniej jednak sugeruję, że istniejące sprawy, w których Trybunał stwierdził, że nastąpiło zerwanie związku przyczynowego w wyniku własnych wyborów poszkodowanego, dotyczyły głównie szkód poniesionych w toku działalności gospodarczej i nie można ich zatem automatycznie przenosić na grunt niniejszej sprawy. Były to głównie sprawy związane z rynkiem, takie jak sprawy dotyczące dumpingu ( ), sprawy z zakresu konkurencji ( ) lub sprawy dotyczące łączenia spółek ( ), w których poszkodowanymi były podmioty gospodarcze, a Trybunał doszedł do wniosku, że zaniedbanie lub po prostu błędna ocena biznesowa tych podmiotów spowodowały zerwanie związku przyczynowego. 115. Podnoszona szkoda w niniejszej sprawie nie ma nic wspólnego ze zwykłym ryzykiem biznesowym, z którym muszą się liczyć podmioty działające na rynku. Podobnie nie można twierdzić, że taka szkoda wystąpiła z powodu zaniedbania wnoszących odwołanie, a tym bardziej że ich zaniedbanie było decydującą przyczyną szkody, co było jednym z powodów, dla których Trybunał zaprzeczył istnieniu związku przyczynowego w sprawie Trubowest ( ). 116. W niniejszej sprawie szkoda jest raczej wynikiem zarzucanego naruszenia praw podstawowych – w tym zasady non-refoulement – wnoszących odwołanie, którzy jednocześnie znajdowali się w sytuacji bezbronności ( ). Zważywszy, że wnoszący odwołanie byli syryjskimi Kurdami zawróconymi do Turcji, nie wydaje mi się obiektywnie możliwe określenie ich decyzji o ucieczce do Iraku, jako kraju, który uważali za bezpieczny, jako całkowicie autonomicznej z ich strony. Nawet jeśli rzeczywiście była to ich własna decyzja, a alternatywa pozostania w Turcji nie była wykluczona, decyzja ta nie była ich „wolnym wyborem”. 117. W związku z powyższym proponuję, aby Trybunał stwierdził, że faktyczny związek przyczynowy w niniejszej sprawie nie został zerwany w wyniku własnego wyboru wnoszących odwołanie. Gdyby nie doszło do zarzucanego bezprawnego zaniechania ze strony Frontexu, wnoszący odwołanie nie byliby zmuszeni do podjęcia tak trudnej życiowej decyzji. 118. Dlatego też uważam, że pierwsza część trzeciego zarzutu odwołania jest uzasadniona. 119. Jednocześnie nie wykluczam możliwości uznania niektórych elementów szkody dochodzonej przez wnoszących odwołanie za zbyt odległe od zaniechania Frontexu, a tym samym wykluczenia odpowiedzialności Frontexu za nie. Dotyczy to przede wszystkim szkody materialnej związanej z kosztami poniesionymi w związku z osiedleniem się w Iraku, których to kosztów wnoszący odwołanie nie mogli uniknąć bez względu na to, gdzie by się osiedlili. W ramach oceny prawnego związku przyczynowego mogą istnieć powody, aby wykluczyć ten rodzaj szkody. Jest to jednak inny rodzaj rozumowania niż to przeprowadzone przez Sąd, które było wadliwe pod względem prawnym i zgodnie z którym decyzja samych wnoszących odwołanie zerwała związek między zaniechaniem Frontexu a szkodą przez nich poniesioną. Jedynie to rozumowanie było przedmiotem niniejszego odwołania. 2. Związek przyczynowy w odniesieniu do szkody materialnej związanej z kosztami pomocy prawnej poniesionymi w ramach mechanizmu skargowego 120. Wnoszący odwołanie twierdzą ponadto, że Sąd naruszył prawo w pkt 70 zaskarżonego wyroku, bowiem nie uznał, że zastępstwo prawne było konieczne do złożenia skarg do Frontexu w niniejszej sprawie ze względu na szczególne okoliczności związane z niezgodnym z prawem rozpatrzeniem ich skarg przez Frontex oraz nieznajomością przez nich języków Unii. 121. Jestem zdania, że Sąd nie popełnił błędu w rozumowaniu prawnym dotyczącym tego elementu szkody. 122. W sprawie Internationaler Hilfsfond/Komisja ( ) Trybunał orzekł, że nie istniał bezpośredni związek przyczynowy między szkodą obejmującą koszty prawne poniesione w postępowaniu w sprawie skargi do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich a działaniami Komisji, skoro jednostki mają swobodę wyboru odwołania się do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich, a zatem poniesionych przez nie kosztów nie można uznać za szkodę wyrządzoną przez daną instytucję. 123. W niniejszej sprawie wydaje mi się, że nie ma powodu, aby podobne ustalenie nie mogło zostać dokonane w odniesieniu do skarg wnoszących odwołanie w kontekście mechanizmu składania skarg określonego w rozporządzeniu 2016/1624 ( ). 124. Podobnie jak w przypadku procedur przed Rzecznikiem Praw Obywatelskich, mechanizm składania skarg jest mechanizmem administracyjnym, który nie jest obowiązkowy na mocy prawa Unii, ani nie wyklucza innych sądowych i administracyjnych środków odwoławczych ( ). 125. Jeśli chodzi o zarzuty wnoszących odwołanie dotyczące niewłaściwego rozpatrzenia ich skarg przez Frontex, to nie zmienia to charakteru samego mechanizmu rozpatrywania skarg. 126. Argumenty wnoszących odwołanie dotyczące braku znajomości języków Unii są równie nieprzekonujące. Zgodnie z art. 72 ust. 10 akapit drugi rozporządzenia 2016/1624 standardowy formularz skargi jest dostępny na stronie internetowej Frontexu i w formie papierowej w czasie wszystkich działań Frontexu, „w językach, które obywatele państw trzecich rozumieją lub co do których można zasadnie przyjąć, że je rozumieją”. Wskazuje to, że prawodawca Unii wziął tę kwestię pod uwagę, nie wyciągnął jednak żadnych wniosków co do potrzeby pomocy prawnej. 127. W związku z tym uważam, że druga część trzeciego zarzutu odwołania powinna zostać oddalona jako bezzasadna. D.   Czwarty zarzut odwołania 128. W ramach czwartego zarzutu odwołania wnoszący odwołanie podnoszą, że w pkt 44–46, 50 i 51 zaskarżonego wyroku Sąd naruszył prawo, uznawszy niektóre dowody, a mianowicie załączniki C.1, C.3–C.6 i E.1, za niedopuszczalne. Ich zdaniem Sąd dokonał błędnej wykładni art. 85 § 2 regulaminu postępowania w zakresie, w jakim zawarte w tym przepisie ograniczenie czasowe nie ma zastosowania do dowodów przeciwnych lub rozszerzających wcześniejsze dowody, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. 129. W tym względzie wnoszący odwołanie podnoszą, że: (i) załącznik C.1 (opinia biegłego z 2022 r.), załączniki C.4 i C.5 (dwa sprawozdania Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy z 2016 r.) oraz załącznik C.6 (fragmenty sprawozdania rocznego Europejskiego Urzędu Wsparcia w dziedzinie Azylu z 2016 r.) stanowią dowody przeciwne, ponieważ potwierdzają wcześniejsze twierdzenia i odpowiadają na argumenty podniesione w odpowiedzi Frontexu na skargę; (ii) załącznik C.3 (niedatowane pisemne oświadczenie jednego z wnoszących odwołanie) stanowi rozszerzenie wcześniejszych dowodów; oraz (iii) załącznik E.1 (plan operacyjny, który Frontex przedstawił wnoszącym odwołanie w 2017 r.) nie narusza prawa Frontexu do obrony, ponieważ jego treść była mu znana. 130. Frontex podnosi, że czwarty zarzut odwołania jest bezskuteczny, a w każdym razie bezzasadny. Po pierwsze, zarzut ten nie ma wpływu na wynik sprawy, bez względu na to, czy załączniki zostaną włączone do akt sprawy czy nie. Po drugie, dopuszczenie dowodów przedstawionych po terminie jako dowodów przeciwnych oznaczałoby, że nigdy nie miałoby zastosowanie ograniczenie czasowe określone w art. 85 §§ 1 i 2 regulaminu postępowania przed Sądem, a jak słusznie Sąd orzekł, wnoszący odwołanie nie uzasadnili, dlaczego dowody zostały przedstawione po terminie. 131. Moim zdaniem, wbrew twierdzeniu Frontexu, czwarty zarzut odwołania nie jest bezskuteczny ( ). 132. Zgodnie z orzecznictwem naczelną zasadą prawa Unii jest zasada swobodnego doboru środków dowodowych, co oznacza, że strony mają, co do zasady, prawo powoływać się na dowolną formę dowodu w celu udowodnienia określonego faktu ( ). Wobec tego dopuszczalne są nawet dokumenty, które nie mają decydującego znaczenia dla wyniku postępowania, a jedynie, na przykład, mają na celu uszczegółowienie stanowiska stron lub uzupełnienie informacji przekazanych sądom Unii. Prawo strony do przedstawienia dowodów nie jest związane z ich obiektywną niezbędnością dla postępowania. 133. Niemniej jednak zgadzam się z Frontexem, że ten zarzut jest bezzasadny. 134. Jak zauważył Sąd w pkt 44 zaskarżonego wyroku, strony muszą wskazać powody opóźnienia w przedstawieniu nowych dowodów lub wniosków dowodowych, a sądy Unii są właściwe do zbadania zasadności tych powodów i do ich odrzucenia, jeżeli ich spóźnione przedstawienie nie jest uzasadnione w sposób prawnie wymagany lub nie jest umotywowane. W tym kontekście, zgodnie z orzecznictwem spóźnione przedstawienie przez stronę dowodów może w szczególności być uzasadnione tym, że strona ta nie mogła wcześniej dysponować tymi dowodami lub jeżeli spóźnione przedstawienie dowodów przez stronę przeciwną uzasadnia uzupełnienie zgodnie z poszanowaniem zasady kontradyktoryjności ( ). 135. W niniejszej sprawie, jeśli chodzi o dokumenty złożone na etapie repliki (załączniki C.1 i C.3–C.6), oczywiste jest, że dokumenty te nie dotyczyły nowych aspektów wprowadzonych do postępowania w odpowiedzi Frontexu na skargę. Ponadto, jeśli chodzi o dokument złożony przed zamknięciem ustnego etapu postępowania (załącznik E.1), oczywiste jest, że błąd samych wnoszących odwołanie nie stanowi ważnego uzasadnienia opóźnienia, a okoliczność, że jego wniesienie nie mogło podważyć prawa Frontexu do obrony, jest nieistotna. 136. W tych okolicznościach Sąd był w pełni uprawniony do stwierdzenia, że wnoszący odwołanie nie uzasadnili spóźnionego złożenia przedmiotowego dowodu w sposób prawnie wymagany, a w konsekwencji do odrzucenia tego dowodu jako niedopuszczalnego. 137. Wobec tego uważam, że czwarty zarzut odwołania powinien zostać oddalony jako bezzasadny. VI. Skutki 138. Na podstawie powyższej analizy sugeruję uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie zarzutów odwołania pierwszego i drugiego oraz części pierwszej trzeciego zarzutu odwołania, a także oddalenie odwołania w zakresie części drugiej trzeciego zarzutu odwołania oraz czwartego zarzutu odwołania. 139. Zgodnie z art. 61 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Trybunał może uchylić orzeczenie Sądu i wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala. 140. Taka sytuacja nie zachodzi w niniejszej sprawie. Mimo że uważam, iż rozumowanie Sądu, zgodnie z którym związek przyczynowy nie mógł zostać ustalony w niniejszej sprawie, jest wadliwe pod względem prawnym, w celu ustalenia, czy taki związek przyczynowy istnieje, konieczne jest ustalenie, czy wydano decyzję nakazującą powrót. Wymaga to dokonania oceny stanu faktycznego, czego Sąd jeszcze nie zrobił. W związku z tym Trybunał nie może orzec o istnieniu związku przyczynowego ani o innych przesłankach odpowiedzialności. VII. Wnioski 141. Proponuję, aby Trybunał: – uchylił wyrok Sądu z dnia 6 września 2023 r., WS i in./Frontex (T‑600/21, EU:T:2023:492); – skierował sprawę do Sądu do ponownego rozpoznania. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) Frontex jest powszechnie używaną nazwą agencji unijnej utworzonej w 2004 r. na mocy rozporządzenia Rady (WE) nr 2007/2004 z dnia 26 października 2004 r. (Dz.U. 2004, L 349, s. 1) pod nazwą „Europejska Agencja Zarządzania Współpracą Operacyjną na Zewnętrznych Granicach Państw Członkowskich Unii Europejskiej” w celu wspierania państw członkowskich w zarządzaniu granicami zewnętrznymi Unii. Oficjalna nazwa tej agencji została zmieniona na „Europejską Agencję Straży Granicznej i Przybrzeżnej” na mocy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1624 z dnia 14 września 2016 r. w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej oraz zmieniającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/399 i uchylającego rozporządzenie (WE) nr 863/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady; rozporządzenie Rady (WE) nr 2007/2004 i decyzję Rady 2005/267/WE (Dz.U. 2016, L 251, s. 1), które ma zastosowanie w niniejszej sprawie. To rozporządzenie zostało zastąpione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1896 z dnia 13 listopada 2019 r. w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej oraz uchylenia rozporządzeń (UE) nr 1052/2013 i (UE) 2016/1624 (Dz.U. 2019, L 295, s. 1). ( ) Wyrok z dnia 6 września 2023 r., WS i in./Frontex (T‑600/21, zwany dalej zaskarżonym wyrokiem, EU:T:2023:492). ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 5 marca 2024 r., Kočner/Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, pkt 117, 118). Należy podkreślić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału sądy unijne nie są zobowiązane do badania tych przesłanek w jakiejkolwiek określonej kolejności. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 18 marca 2010 r., Trubowest Handel i Makarov/Rada i Komisja (C‑419/08 P, zwany dalej wyrokiem Trubowest, EU:C:2010:147, pkt 40–50); z dnia 5 września 2019 r., Unia Europejska/Guardian Europe i Guardian Europe/Unia Europejska (C‑447/17 P i C‑479/17 P, EU:C:2019:672, pkt 148). ( ) Trybunał rozpoznaje tę sprawę równolegle z inną sprawą, Hamoudi/Frontex (C‑136/24 P), która porusza ważne, aczkolwiek odmienne kwestie dotyczące oceny przesłanki szkody w ramach powództwa o odszkodowanie wniesionego przeciwko Frontexowi w kontekście jego działalności operacyjnej na morzu. Zobacz opinia rzecznika generalnego R. Norkusa w sprawie Hamoudi/Frontex (C‑136/24 P, EU:C:2025:257). ( ) Zgodnie z artykułem prasowym załączonym do ich skargi wniesionej do Sądu (Amnesty International, „Greece: Evidence points to illegal forced return of Syrian refugees to Turkey”, 28 października 2016 r.), mieli oni zostać uratowani na greckich wodach, gdy ich łódź płynąca z Turcji do Włoch miała problemy i zostali przewiezieni na wyspę Milos (Grecja). ( ) Dokumenty potwierdzające te oświadczenia zostały dołączone do ich skargi do Sądu. ( ) Ta operacja powrotowa była częścią wspólnej operacji koordynowanej przez Frontex, znanej jako Wspólna Operacja Posejdon, w której uczestniczyło kilka państw członkowskich. Została ona przeprowadzona, aby pomóc Grecji w zarządzaniu nielegalnymi przepływami migracyjnymi wzdłuż jej granic. Jak wynika z akt sprawy, Frontex i Grecja przeprowadziły wspólną operację powrotową w kontekście oświadczenia Unia Europejska – Turcja (Rada Europejska, 18 marca 2016 r.). Zgodnie z pkt 1 tego oświadczenia: „Począwszy od 20 marca 2016 r. wszyscy nowi nielegalni migranci przedostający się z Turcji na greckie wyspy będą zawracani do Turcji. Odbędzie się to w pełnej zgodności z prawem unijnym i międzynarodowym, wykluczając tym samym wszelkiego rodzaju zbiorowe odesłania. Wszyscy migranci będą chronieni zgodnie z odpowiednimi standardami międzynarodowymi i z poszanowaniem zasady non-refoulement”. ( ) W tym względzie w sprawozdaniu wskazano, że w czerwcu 2017 r. Frontex zmienił szablon używany przez Grecję do przekazywania mu wykazu obywateli państw trzecich, którzy mają zostać zawróceni do Turcji. Ponadto w październiku 2017 r. Frontex zgodził się na włączenie dodatkowych informacji do Frontex Application for Return (internetowego wniosku Frontexu o powrót, zwanego dalej „FAR”), tak aby państwa członkowskie mogły zadeklarować i potwierdzić istnienie wykonalnych decyzji nakazujących powrót jako nowego zabezpieczenia proceduralnego w operacjach powrotowych. ( ) Zobacz decyzja ETPC z dnia 19 stycznia 2023 r. w sprawie L.H.M. i in. przeciwko Grecji (CE:ECHR:2023:0119DEC003052017). ( ) Artykuł 60 ust. 3 rozporządzenia 2016/1624 stanowi: „W przypadku odpowiedzialności pozaumownej [Frontex] naprawia szkodę wyrządzoną przez [jego] jednostki lub [jego] pracowników przy wykonywaniu ich obowiązków zgodnie z zasadami ogólnymi wspólnymi dla ustawodawstw państw członkowskich”. ( ) Standardowa procedura operacyjna Frontexu mająca na celu zapewnienie poszanowania praw podstawowych w ramach wspólnych operacji i projektów pilotażowych z dnia 16 lipca 2012 r. (zwana dalej „standardową procedurą operacyjną”), załączona do skargi do Sądu. ( ) Kodeks postępowania w związku ze wspólnymi operacjami powrotowymi koordynowanymi przez Frontex z dnia 7 października 2013 r. (zwany dalej „kodeksem postępowania”), załączony do skargi do Sądu. ( ) Jak wskazano w pkt 58 i 59 zaskarżonego wyroku, na podnoszoną szkodę materialną składały się: (i) koszty wynajmu domu i zakupu mebli w Saruju (Turcja); (ii) wydatki związane z ucieczką do Iraku; (iii) czynsz płacony w Iraku; (iv) koszty energii elektrycznej w ich domu w Iraku; (v) opłaty szkolne dzieci w Iraku; (vi) koszty utrzymania w Iraku; oraz (vii) koszty pomocy prawnej w związku z ich skargami przeciwko Frontexowi. Na podnoszoną szkodę niematerialną składały się: (i) cierpienie, w szczególności dzieci, spowodowane lotem powrotowym do Turcji i ich rozdzieleniem podczas tego lotu, zakazem mówienia i obecnością umundurowanych funkcjonariuszy eskortujących i funkcjonariuszy policji; oraz (ii) strach i cierpienie związane z niezwykle trudną i niebezpieczną podróżą do Iraku z powodu obawy przed zawróceniem do Syrii przez władze tureckie. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (Dz.U. 2008, L 348, s. 98). Komisja Europejska przedstawiła niedawno wniosek mający na celu zastąpienie tej dyrektywy: zob. COM(2025) 1010 final, 11 marca 2025 r. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej (Dz.U. 2013, L 180, s. 60). Dyrektywa ta została zastąpiona rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1348 z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ustanowienia wspólnej procedury ubiegania się o ochronę międzynarodową w Unii i uchylenia dyrektywy 2013/32 (Dz.U. L, 2024/1348). ( ) Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, o ile ustalenie i ocena okoliczności faktycznych w sprawie ze skargi z tytułu odpowiedzialności pozaumownej Unii należą do Sądu, o tyle Trybunał może dokonać kontroli kwalifikacji prawnej okoliczności faktycznych i wyciągniętych z nich wniosków prawnych w celu ustalenia, czy istnieje związek przyczynowy między bezprawnym zachowaniem a zarzucaną szkodą. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 16 lipca 2009 r., Komisja/Schneider Electric (C‑440/07 P, EU:C:2009:459, pkt 192, 193); z dnia 7 czerwca 2018 r., Equipolymers i in./Rada (C‑363/17 P, EU:C:2018:402, pkt 22). ( ) W tym względzie odnoszę się do skargi (pkt 4–13, 137 i 138), odpowiedzi na skargę (pkt 5–8 i 39) i repliki (pkt 12–18 i 64–66). ( ) W istocie takie argumenty zostały sformułowane przez wnoszących odwołanie pod hasłem „odpowiedzialności wspólnej”. ( ) Zobacz na przykład M. Fink, C. Rauchegger, J. De Coninck, The Action for Damages as a Fundamental Rights Remedy, w: Redressing Fundamental Rights Violations by the EU: The Promise of the„Complete System of Remedies”, ed. M. Fink, Cambridge, Cambridge University Press, 2024, s. 36–63, w szczególności s. 56. ( ) Zobacz w tym kontekście J. Wakefield, Judicial Protection Through the Use of Article 288(2) EC, The Hague, Kluwer Law International, 2002, s. 222: „Nie jest możliwe udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy instytucje Unii spowodowały szkodę, nie wiedząc, co instytucje Unii powinny były zrobić”. ( ) Taka była reakcja wielu przedstawicieli doktryny na zaskarżony wyrok. Zobacz na przykład: A. Laconi, Responsibility for fundamental rights breaches in return operations: shades and lights on the first action for damages against Frontex, DPCE Online, vol. 61(4), 2023, s. 3689–3697; G. Cornelisse, EU Boots on the Ground and Effective Judicial Protection against Frontex’s Operational Powers in Return: Lessons from Case T‑600/21, European Journal of Migration and Law, vol. 26, 2024, s. 356–380; M. Gkliati, Shaping the Joint Liability Landscape? The Broader Consequences of WS v Frontex for EU Law, European Papers, vol. 9, 2024, s. 69–86; S.F. Nicolosi, The European Border and Coast Guard Agency (Frontex) and the limits to effective judicial protection in European Union law, European Law Journal, vol. 30, 2024, s. 149–164; S. Rizzuto Ferruzza, Frontex and Effective Remedies: Assessing mechanisms of legal protection in a shared enforcement space, rozprawa doktorska, Université du Luxembourg, 2025, w szczególności s. 197–207. Jeśli chodzi o wpisy na blogach, zob. na przykład G. Davies, The General Court finds Frontex not liable for helping with illegal pushbacks: it was just following orders, European Law Blog, 11 września 2023 r.; J. De Coninck, Shielding Frontex: On the EU General Court’s „WS and others v Frontex”, Verfassungsblog, 9 września 2023 r.; S. Tas, Op-Ed: Frontex above the law – a missed opportunity for a landmark judgment o Frontex’s responsibility with regards fundamental rights violations: WS and Others v Frontex (T‑600/21), EU Law Live, 20 września 2023 r.; C. Ziebritzki, A Hidden Success: Why the EU General Court’s Frontex Judgment is Better than it Seems, Verfassungsgblog, 13 października 2023 r. ( ) Zobacz art. 51 ust. 2 Karty. Zobacz też na przykład wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza) (C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 87). ( ) Zobacz także motyw 34 rozporządzenia 2016/1624. ( ) Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem państwo członkowskie nie może wydalić nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego, chyba że decyzja nakazująca powrót została uprzednio przyjęta z poszanowaniem gwarancji materialnych i proceduralnych, które dyrektywa ta ustanawia. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 17 grudnia 2020 r., Komisja/Węgry (Przyjmowanie osób ubiegających się o ochronę międzynarodową) (C‑808/18, EU:C:2020:1029, pkt 253); z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza) (C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 54). ( ) Zobacz w tym kontekście w szczególności art. 5 i 9 oraz motyw 8 dyrektywy 2008/115. Trybunał orzekł, że art. 5 dyrektywy 2008/115 zobowiązuje państwa członkowskie do przestrzegania na wszystkich etapach procedury powrotu zasady non-refoulement. Zobacz na przykład wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza) (C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 55). ( ) Wyróżnienie własne. ( ) Należy zauważyć, że w rozporządzeniu 2019/1896, które zastąpiło rozporządzenie 2016/1624, oprócz przepisów zakazujących Frontexowi badania merytorycznych podstaw decyzji nakazujących powrót [zob. art. 10 ust. 1 lit. n), art. 48 ust. 1 i art. 50 ust. 1 tego rozporządzenia], istnieje również wymóg z art. 50 ust. 2, który stanowi, że „[z]ainteresowane państwo członkowskie potwierdza [Frontexowi], że wszystkie osoby powracające objęte operacją powrotową zorganizowaną lub koordynowaną przez [Frontex] są objęte wykonalną decyzją nakazującą powrót”. Sugeruje to, że spoczywający na Frontexie obowiązek sprawdzania, czy osoby objęte wspólnymi operacjami powrotowymi podlegają decyzji nakazującej powrót, nie stanowi sytuacji, w której Frontex bada merytoryczne podstawy takiej decyzji. ( ) Zobacz na przykład W. Wils, Concurrent Liability of the Community and a Member State, European Law Review, vol. 17(3), 1992, s. 191–206; P. Oliver, Joint Liability of the Community and the Member States, w: T. Heukels, A. McDonnell (ed.), The Action for Damages in Community Law, The Hague, Kluwer Law International, 1997, s. 285–309; M. de Visser, The Concept of Concurrent Liability and Its Relationship with the Principle of Effectiveness: A One-Way Ticket into Oblivion, Maastrict Journal of European and Comparative Law, vol. 11(1), 2004, s. 47–70; A. Biondi, M. Farley, The Right to Damages in European Law, Alphen aan den Rijn, Wolters Kluwer, 2009, s. 163–199; G. Brüggemeier, Tort Law in the European Union, 2nd edition, Alphen aan den Rijn, Wolters Kluwer, 2018, s. 155 i 156. ( ) Zobacz na przykład M. Fink, Frontex and Human Rights: Responsibility, w: „Multi-Actor Situations” under the ECHR and EU Public Liability Law, Oxford, Oxford University Press, 2018, w szczególności s. 265–306; M. Fink, EU Liability for Contributions To Member States’ Breaches of EU Law’, w: Common Market Law Review, vol. 56(5), 2019, s. 1227–1264, w szczególności s. 1259–1262; J. De Coninck, The EU’s Human Rights Responsibility Gap: Deconstructing Human Rights Impunity of International Organisations, Oxford, Hart, 2024, w szczególności s. 115–141, 262 i 263. ( ) Zobacz w tym kontekście opinia rzecznika generalnego A. Rantosa w sprawie Kočner/Europol (C‑755/21 P, EU:C:2023:481, w szczególności pkt 35 i 50–52). ( ) Zobacz art. 3 ust. 1 i motyw 5 rozporządzenia 2016/1624. ( ) Zobacz też motyw 6 rozporządzenia 2016/1624. ( ) Zobacz wyrok z dnia 14 lipca 1967 r. (5/66, 7/66, od 13/66 do 16/66 i od 18/66 do 24/66, EU:C:1967:31; s. 245, w szczególności s. 262). ( ) Zobacz wyrok z dnia 5 marca 2024 r. (C‑755/21 P, EU:C:2024:202). ( ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2016 r. w sprawie Agencji Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania (Europol), zastępujące i uchylające decyzje Rady 2009/371/WSiSW, 2009/934/WSiSW, 2009/935/WSiSW, 2009/936/WSiSW i 2009/968/WSiSW (Dz.U. 2016, L 135, s. 53). ( ) Zobacz wyrok z dnia 5 marca 2024 r., Kočner/Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, pkt 68). ( ) Aby zapoznać się z obszerną analizą skutków wyroku Kočner/Europol, zob. J. De Coninck, S. Tas, Investigating five dimensions of the EU’s liability regime: Marián Kočner, Common Market Law Review, vol. 62(1), 2025, s. 195–214. ( ) Zobacz w tym kontekście na przykład Davies, op.cit. w przypisie 22 niniejszej opinii. ( ) Zobacz przypis 14 niniejszej opinii podsumowujący wszystkie elementy szkody dochodzonej przez wnoszących odwołanie. ( ) Zobacz na przykład A. Biondi, M. Farley, op.cit. w przypisie 29 niniejszej opinii, s. 146–154; C. van Dam, European Tort Law, 2nd edition, Oxford, Oxford University Press, 2013, Chapter 11, s. 307–345. ( ) Zobacz w tym kontekście van Dam, op.cit. w przypisie 41 niniejszej opinii, s. 311. ( ) Jak wymownie wyraził to jeden z autorów, „[s]ą to mityczne formuły stosowane przez krajowych kapłanów prawa deliktów w celu uniknięcia niebezpieczeństwa zbyt daleko idących konsekwencji dla sprawcy deliktu. Za maskami tych testów istotną rolę odgrywają względy polityczne”; C. van Dam, op.cit. w przypisie 41 niniejszej opinii, s. 311. ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 4 października 1979 r., Dumortier i in./Komisja (64/76, 113/76, 167/78, 239/78, 27/79, 28/79 i 45/79, EU:C:1979:223, pkt 21); Trubowest (pkt 53); z dnia 5 września 2019 r., Unia Europejska/Guardian Europe i Guardian Europe/Unia Europejska (C‑447/17 P i C‑479/17 P, EU:C:2019:672, pkt 32, 135); z dnia 5 marca 2024 r., Kočner/Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, pkt 135). ( ) W zaskarżonym wyroku Sąd odwołał się do wyroku z dnia 30 listopada 2011 r., Transnational Company Kazchrome i ENRC Marketing/ Rada i Komisja (T‑107/08, EU:T:2011:704, pkt 80) (wyróżnienie własne). Sąd wielokrotnie odwoływał się do tego twierdzenia. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV‑RX, EU:T:2017:874, pkt 69); z dnia 23 maja 2019 r., Remag Metallhandel i Jaschinsky/Komisja (T‑631/16, EU:T:2019:352, pkt 52). ( ) Jednakże zob. opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Holcim (Deutschland)/Komisja (C‑282/05 P, EU:C:2007:19, pkt 91 i 92). ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 4 października 1979 r., Dumortier i in./Rada (64/76, 113/76, 167/78, 239/78, 27/79, 28/79 i 45/79, EU:C:1979:223, pkt 21) i Trubowest (pkt 53) (wyróżnienie własne). ( ) Zobacz w tym kontekście opinia rzecznika generalnego A. Trabucchiego w sprawie Compagnie Continentale France/Rada (169/73, EU:C:1974:135, pkt 1). ( ) Zobacz na przykład K. Gutman, The Evolution of the Action for Damages Against the European Union and Its Place in the System of Judicial Protection, Common Market Law Review, vol. 48(3), 2011, s. 695–750, w szczególności s. 724, i 725; C. van Dam, op.cit. w przypisie 41 niniejszej opinii, s. 321–324; M. Strand, I. García-Perrote Martínez, The Passing-On Problem in Damages and Restitution under EU Law,2nd editon, Cheltenham, Edward Elgar, 2023, w szczególności s. 78–89. ( ) Wyrok Trubowest (pkt 59). Zobacz też postanowienie z dnia 31 marca 2011 r., Mauerhofer/Komisja (C‑433/10 P, EU:C:2011:204, pkt 132). ( ) Wobec tego na przykład w opinii w sprawie Komisja/Schneider Electric (C‑440/07 P, EU:C:2009:48, pkt 164), rzecznik generalny D. Ruiz-Jarabo Colomer wskazał: „Danych do analizy w tym zakresie dostarcza orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości, zgodnie z którym, w sferze odpowiedzialności pozaumownej instytucji [Unii], brak ostrożności i rozwagi skarżącego o odszkodowanie może wpływać na związek przyczynowy pomiędzy czynem bezprawnym a szkodą, powodując ograniczenie […] tej odpowiedzialności lub nawet jej wyłączenie […]. Jednakże, abstrahując od tych ogólnych zasad, spory w tym zakresie cechują się nieuniknioną kazuistyką”. ( ) Jednakże zob. wyrok z dnia 7 grudnia 2017 r., Missir Mamachi di Lusignano i in./Komisja (T‑401/11 P RENV‑RX, EU:T:2017:874). W tej sprawie Sąd przedstawił dwie teorie – teorię równoważności warunków i teorię adekwatnego związku przyczynowego, uznając, że więcej przypadków mieści się w ramach tej drugiej teorii, co jednak nie wykluczało możliwości oparcia się na pierwszej teorii, ( ) Na przykład w wyroku Fresh Marine/Komisja Sąd orzekł, że Komisja była odpowiedzialna jedynie za połowę szkody do pewnego momentu, ponieważ uznano, że wybory skarżącego w równym stopniu przyczyniły się do poniesionej szkody: zob. wyrok z dnia 24 października 2000 r. (T‑178/98, EU:T:2000:240, pkt 135 i 136) (odwołanie oddalone wyrokiem z dnia 10 lipca 2003 r., Komisja/Fresh Marine, C‑472/00 P, EU:C:2003:399). Zobacz też wyrok z dnia 27 marca 1990 r., Grifoni/Komisja (C‑308/87, EU:C:1990:134, pkt 16, 17, 18), w którym Trybunał nie uznał, że przyczynienie się skarżącej zerwało związek przyczynowy, ale raczej wpłynęło na kwotę odszkodowania, za które odpowiedzialność ponosi Komisja. W wyroku z dnia 7 listopada 1985 r., Adams/Komisja (145/83, EU:C:1985:448, pkt 53–55) Trybunał uznał, że nawet jeśli skarżący w znacznym stopniu przyczynił się do powstania szkody, skutkuje to zmniejszeniem zakresu odpowiedzialności Komisji, ale nie zrywa związku przyczynowego. ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 16 lipca 2009 r., Komisja/Schneider Electric (C‑440/07 P, EU:C:2009:459, pkt 205); z dnia 28 lutego 2013 r., Inalca i Cremonini/Komisja (C‑460/09 P, EU:C:2013:111, pkt 118); z dnia 5 września 2019 r., Unia Europejska/Guardian Europe i Guardian Europe/Unia Europejska (C‑447/17 P i C‑479/17 P, EU:C:2019:672, pkt 41). ( ) Zobacz na przykład wyrok Trubowest (pkt 53–65). ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 5 września 2019 r., Unia Europejska/Guardian Europe i Guardian Europe/Unia Europejska (C‑447/17 P i C‑479/17 P, EU:C:2019:672, pkt 32–42), w którym roszczenie odszkodowawcze dotyczyło kosztów gwarancji bankowej spowodowanych nadmierną długością postępowania dotyczącego legalności grzywny na podstawie art. 101 TFUE. Zobacz również, ale w odniesieniu do kosztów zabezpieczenia w związku z zaskarżoną grzywną nałożoną w związku z nieprawidłowościami stwierdzonymi w refundacjach do wywożonej wołowiny i cielęciny, wyrok z dnia 28 lutego 2013 r., Inalca i Cremonini/Komisja (C‑460/09 P, EU:C:2013:111, pkt 117–124). ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Komisja/Schneider Electric (C‑440/07 P, EU:C:2009:459, pkt 197–207). ( ) Zobacz wyrok Trubowest (pkt 61). ( ) W tym kontekście ETPC uznał w wyroku z dnia 21 stycznia 2011 r. w sprawie M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji (CE:ECHR:2011:0121JUD003069609, § 232), że „Trybunał musi wziąć pod uwagę, że skarżący, jako osoba ubiegająca się o azyl, był szczególnie bezbronny ze względu na wszystko, co przeszedł podczas migracji i traumatyczne doświadczenia, które prawdopodobnie były jego udziałem wcześniej”. ( ) Zobacz wyrok z dnia 28 czerwca 2007 r. (C‑331/05 P, EU:C:2007:390, w szczególności pkt 24–29). Zobacz też opinia rzeczniczki generalnej V. Trstenjak w sprawie Internationaler Hilfsfonds/Komisja (C‑331/05 P, EU:C:2007:191, pkt 91–96). ( ) Zobacz art. 72 rozporządzenia 2016/1624. ( ) Zobacz w tym kontekście motyw 50 rozporządzenia 2016/1624. ( ) Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach odwołania, jeśli jeden z motywów przyjętych przez Sąd jest wystarczający do uzasadnienia sentencji jego wyroku, wady, którymi może być dotknięty inny motyw danego wyroku, nie mają w żadnym razie wpływu na tę sentencję, w związku z czym zarzut odnoszący się do tych wad jest bezskuteczny i powinien zostać oddalony. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 14 października 2014 r., Buono i in./Komisja (C‑12/13 P i C‑13/13 P, EU:C:2014:2284, pkt 47); z dnia 21 grudnia 2023 r., United Parcel Service/Komisja (C‑297/22 P, EU:C:2023:1027, pkt 64). ( ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 12 grudnia 2024 r., DD/FRA (C‑130/22 P, EU:C:2024:1018, pkt 92). Zobacz też opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Rzecznik Praw Obywatelskich/Staelen (C‑337/15 P, EU:C:2016:823, pkt 84). ( ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 16 września 2020 r., BP/FRA (C‑669/19 P, EU:C:2020:713, pkt 41); z dnia 23 listopada 2023 r., Ryanair i Airport Marketing Services/Komisja (C‑758/21 P, EU:C:2023:917, pkt 43).