C-68/07

Sprawa C‑68/07 Kerstin Sundelind Lopez przeciwko Miguelowi Enriquemu Lopezowi Lizazowi (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Högsta domstolen) Rozporządzenie nr 2201/2003 – Artykuły 3, 6 i 7 – Jurysdykcja – Uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i odpowiedzialności rodzicielskiej – Właściwość w sprawach o rozwód – Pozwany obywatel państwa trzeciego mający miejsce zamieszkania w takim państwie – Krajowe przepisy o jurysdykcji przewidujące nadzwyczajną właściwość Streszczenie wyroku Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Rozporządzenie nr 2201/2003 – Właściwość w sprawach o rozwód (rozporządzenie Rady nr 2201/2003, art. 3 ust. 1 lit. a), art. 6, art. 7 ust. 1 i art. 17) Wykładni art. 6 i 7 rozporządzenia nr 2201/2003 dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej należy dokonywać w ten sposób, że w sprawie o rozwód, gdy pozwany nie ma zwykłego miejsca zamieszkania w jednym z państw członkowskich i nie jest obywatelem któregoś z tych państw, sądy państwa członkowskiego nie mogą dla rozstrzygnięcia takiego wniosku oprzeć swej właściwości na prawie krajowym, jeżeli sądy innego państwa członkowskiego są właściwe na podstawie art. 3 tego rozporządzenia. Zgodnie bowiem z jasno brzmiącym art. 7 ust. 1 tego rozporządzenia tylko jeśli żaden sąd państwa członkowskiego nie jest właściwy na podstawie art. 3–5 tego rozporządzenia, właściwość ustala się w każdym państwie członkowskim według przepisów prawa krajowego. Nadto stosownie do art. 17 wspomnianego rozporządzenia, gdy wytoczono powództwo przed sądem państwa członkowskiego w sprawie, w której sąd ten nie jest właściwy na mocy tego rozporządzenia i w której właściwy jest sąd innego państwa członkowskiego na mocy tego rozporządzenia, sąd ten stwierdza brak swojej właściwości z urzędu. Wykładni takiej nie podważa art. 6 wspomnianego rozporządzenia, ponieważ stosowanie art. 7 ust. 1 i art. 17 tego rozporządzenia nie zależy od przymiotu pozwanego, lecz tylko od tego, czy sąd państwa członkowskiego jest właściwy na mocy art. 3–5 tego rozporządzenia, które ma na celu wprowadzenie jednolitych reguł zbiegu jurysdykcji w sprawach rozwodowych w celu zapewnienia swobodnego przepływu osób w najszerszym możliwym zakresie. W rezultacie rozporządzenie to ma także zastosowanie do obywateli państw trzecich posiadających wystarczająco mocną więź z terytorium jednego z państw członkowskich, zgodnie z kryteriami właściwości określonymi w tym rozporządzeniu – kryteriami, które opierają się na zasadzie, że musi istnieć rzeczywiście więź między zainteresowanym a państwem członkowskim wykonującym jurysdykcję. (por. pkt 18, 19, 21, 25, 26, 28 i sentencja) WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba) z dnia 29 listopada 2007 r. (*) Rozporządzenie nr 2201/2003 – Artykuły 3, 6 i 7 – Właściwość sądu – Uznawanie i wykonanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i odpowiedzialności rodzicielskiej – Właściwość w sprawach o rozwód – Pozwany obywatel państwa trzeciego mający miejsce zamieszkania w takim państwie – Krajowe przepisy o jurysdykcji przewidujące nadzwyczajną właściwość W sprawie C‑68/07 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 68 WE i art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Högsta domstolen (Szwecja) postanowieniem z dnia 7 lutego 2007 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 12 lutego 2007 r., w postępowaniu: Kerstin Sundelind Lopez przeciwko Miguel Enrique Lopez Lizazo, TRYBUNAŁ (trzecia izba), w składzie: A. Rosas, prezes izby, J. N. Cunha Rodrigues, J. Klučka, A. Ó Caoimh (sprawozdawca) i A. Arabadjiev, sędziowie, rzecznik generalny: E. Sharpston, sekretarz: R. Grass, uwzględniając procedurę pisemną, rozważywszy uwagi przedstawione: –        w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę, działającego w charakterze pełnomocnika, –        w imieniu rządu włoskiego przez I. M. Braguglię, działającego w charakterze pełnomocnika, oraz W. Ferrante, avvocato dello Stato, –        w imieniu rządu fińskiego przez J. Himmanen, działającą w charakterze pełnomocnika, –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez M. Wilderspina oraz P. Dejmek, działających w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok 1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3, 6 i 7 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. L 338, s. 1), zmienione rozporządzeniem Rady (WE) nr 2116/2004 z dnia 2 grudnia 2004 r. w zakresie umów ze Stolicą Apostolską (Dz.U. L 367, s. 1, zwane dalej „rozporządzeniem nr 2201/2003”). 2        Wniosek ten został złożony w sprawie o rozwód wszczętej przez K. Sundelind Lopez przeciwko M. E. Lopezowi Lizazowi.  Ramy prawne  Uregulowania wspólnotowe 3        Zgodnie z motywem czwartym, ósmym i dwunastym rozporządzenia Rady (WE) nr 1347/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za dzieci obojga małżonków (Dz.U. L 160 s. 19), uchylonego, począwszy od dnia 1 marca 2005 r., przez rozporządzenie nr 2001/2203: „(4) Różnice między niektórymi przepisami krajowymi dotyczącymi jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych utrudniają swobodny przepływ osób oraz prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Istnieją w związku z tym podstawy do wprowadzenia przepisów umożliwiających ujednolicenie reguł zbiegu jurysdykcji w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej poprzez uproszczenie formalności w celu szybkiego i automatycznego uznawania i wykonywania orzeczeń. […] (8)   Środki ustanowione w niniejszym rozporządzeniu powinny być spójne i jednolite celem umożliwienia ludziom najbardziej swobodnego przemieszczania. Z tego względu powinno być ono stosowane również wobec obywateli państw trzecich, którzy są wystarczająco silnie związani z terytorium jednego z państw członkowskich, zgodnie z zasadami jurysdykcji ustanowionymi w tym rozporządzeniu. […] (12) Podstawy jurysdykcji przyjęte w niniejszym rozporządzeniu oparte są na zasadzie, że musi istnieć rzeczywiście więź między daną stroną a państwem członkowskim wykonującym jurysdykcję. Decyzja o przyjęciu niektórych podstaw wiąże się z faktem, że występują one w różnych krajowych systemach prawnych i są akceptowane przez pozostałe państwa członkowskie”. 4        Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 zatytułowany „Właściwość ogólna” stanowi: „1. W sprawach dotyczących rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa, właściwe są sądy państwa członkowskiego: a)     na którego terytorium: –        małżonkowie zwykle zamieszkują, lub –        małżonkowie ostatnio zwykle zamieszkiwali, jeśli jeden z nich nadal tam zamieszkuje, lub –        pozwany zwykle zamieszkuje, lub –        w przypadku wspólnego wniosku, którykolwiek z małżonków zwykle zamieszkuje, lub –        składający wniosek zwykle zamieszkuje, jeśli mieszkał tam przynajmniej rok bezpośrednio przed złożeniem wniosku, lub –        składający wniosek zwykle zamieszkuje, jeśli mieszkał tam przynajmniej sześć miesięcy bezpośrednio przed złożeniem wniosku i jest albo obywatelem danego państwa członkowskiego albo, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, ma tam »miejsce stałego zamieszkania«; b)     którego obywatelami są oboje małżonkowie lub, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, na którego terytorium mają »miejsce stałego zamieszkania«”. 5        Artykuły 4 i 5 rozporządzenia ustalają podstawy jurysdykcji odpowiednio w kwestiach powództwa wzajemnego i przekształcenia separacji w rozwód. 6        Artykuł 6 tego rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja wyłączna na mocy art. 3, 4 i 5” stanowi: „Małżonek, który: a)     zwykle zamieszkuje na terytorium państwa członkowskiego; lub b)     jest obywatelem państwa członkowskiego lub, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, ma »miejsce stałego zamieszkania« na terytorium jednego z tych państw członkowskich, może być pozwany w innym państwie członkowskim wyłącznie zgodnie z przepisami art. 3, 4 i 5”. 7        Zgodnie z brzmieniem art. 7 rozporządzenia nr 2201/2003 zatytułowanego „Pozostała jurysdykcja”: „1. Jeśli żaden sąd państwa członkowskiego nie jest właściwy na podstawie artykułów 3, 4 i 5, właściwość ustala się, w każdym państwie członkowskim, według przepisów prawa obowiązującego w tym państwie. 2. W stosunku do pozwanego, który nie zamieszkuje zwykle na terytorium państwa członkowskiego i nie jest ani obywatelem państwa członkowskiego, ani, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii nie ma »miejsca stałego zamieszkania« w jednym z tych państw, każdy obywatel państwa członkowskiego, który zwykle zamieszkuje na terytorium innego państwa członkowskiego może, tak jak obywatele tego państwa, skorzystać z zasad jurysdykcji stosowanych w tym państwie”. 8        Artykuł 17 tego rozporządzenia zatytułowany „Badanie właściwości” stanowi: „Jeśli wytoczono powództwo przed sądem państwa członkowskiego w sprawie, w której sąd ten nie jest właściwy na mocy niniejszego rozporządzenia i w której właściwy jest sąd innego państwa członkowskiego na mocy niniejszego rozporządzenia, sąd ten stwierdza z urzędu brak swojej właściwości”.  Uregulowania krajowe 9        Ustawa w sprawie międzynarodowych stosunków prawnych dotycząca małżeństwa i opieki [Lag (1904:26 s. 1) om vissa internationella rättsförhållande rörande äktenskap och förmynderskap, SFS 2005, nr 431] stanowi w rozdziale 3, w art. 2 ust. 2, że sąd szwedzki właściwy jest do rozpoznania sprawy małżeńskiej, gdy powód jest obywatelem szwedzkim i gdy ma zwykłe miejsce zamieszkania lub mieszkał w Szwecji w jakimkolwiek momencie po ukończeniu 18-tego roku życia.  Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne 10      K. Sundelind Lopez, obywatelka szwedzka, jest żoną M. E. Lopeza Lizaza, obywatela kubańskiego. W trakcie trwania pożycia małżonkowie mieli miejsce zamieszkania we Francji. Obecnie, mimo iż K. Sundelind Lopez ma wciąż miejsce zamieszkania we Francji, jej mąż mieszka na Kubie. 11      Opierając się na uregulowaniach szwedzkich, K. Sundelind Lopez wniosła pozew o rozwód do Stockholms tingsrätt (sąd pierwszej instancji w Sztokholmie). Pozew jej został oddalony orzeczeniem z dnia 2 grudnia 2005 r. z uzasadnieniem, iż na mocy art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003 tylko sądy francuskie mają jurysdykcję i tym samym art. 7 tego rozporządzenia stoi na przeszkodzie zastosowaniu szwedzkich podstaw jurysdykcji. 12      Wyrokiem z dnia 7 marca 2006 r. Svea hovrätt (sąd apelacyjny w Svea) oddalił apelację od tego orzeczenia. 13      K. Sundelind Lopez wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku do Högsta domstolen (Sąd Najwyższy). W swej skardze podnosi ona, że art. 6 rozporządzenia nr 2201/2003 ustanawiający wyłączność jurysdykcji państw członkowskich dla art. 3–5 tego rozporządzenia, gdy pozwany zwykle zamieszkuje w państwie członkowskim lub gdy jest obywatelem państwa członkowskiego, oznacza, że jurysdykcja wyłączna tych sądów nie stosuje się, gdy pozwany nie ma żadnego z tych przymiotów. Tym samym prawo krajowe może jej zdaniem w tym konkretnym przypadku uzasadnić jurysdykcję sądów szwedzkich. 14      W postanowieniu odsyłającym Högsta domstolen podnosi, że w niniejszej sprawie sądy szwedzkie nie mogą, w przeciwieństwie do sądów francuskich, oprzeć swej jurysdykcji na art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003, lecz wyłącznie na swym prawie krajowym. Wykładnia art. 7 tego rozporządzenia ma jego zdaniem bezpośredni wpływ na wynik sprawy w postępowaniu przed sądem krajowym. Tymczasem Trybunał nie dokonał jeszcze jego zdaniem wykładni tych przepisów. 15      W tych okolicznościach Högsta domstolen postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prejudycjalne: „Czy w sytuacji, w której pozwany w sprawie o rozwód ani nie ma zwykłego miejsca zamieszkania w państwie członkowskim, ani nie jest obywatelem państwa członkowskiego, sprawa ta może zostać rozstrzygnięta przez sąd państwa członkowskiego, który nie ma jurysdykcji zgodnie z art. 3 [nr 2201/2003], mimo iż sąd w innym państwie członkowskim może być właściwy w oparciu o jedną z podstaw jurysdykcji z art. 3?”.  W przedmiocie pytania prejudycjalnego 16      Sąd krajowy pyta w istocie, czy wykładni art. 6 i 7 rozporządzenia nr 2201/2003 należy dokonać w taki sposób, iż w sytuacji, gdy w sprawie o rozwód pozwany nie ma zwykłego miejsca zamieszkania w państwie członkowskim i nie jest obywatelem państwa członkowskiego, sądy państwa członkowskiego mogą oprzeć swą jurysdykcję o własne prawo krajowe dla wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie pozwu, mimo iż sądy innego państwa członkowskiego posiadają jurysdykcję w oparciu o art. 3 tego rozporządzenia. 17      W postępowaniu przed sądem krajowym bezsporne jest to, że stosownie do art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003 sądy francuskie są właściwe w oparciu o to rozporządzenie do rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku K. Sundelind Lopez, bądź w oparciu o drugie tiret tego przepisu, czyli miejsce ostatniego zwykłego miejsca zamieszkania małżonków, o ile ona nadal zamieszkuje we Francji, bądź w oparciu o piąte tiret tegoż przepisu, czyli miejsce jej zwykłego zamieszkania, ponieważ mieszkała ona we Francji co najmniej przez rok bezpośrednio przed złożeniem wniosku. 18      Tymczasem zgodnie z jasno brzmiącym art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003, tylko jeśli żaden sąd państwa członkowskiego nie jest właściwy na podstawie art. 3–5, właściwość ustala się, w każdym państwie członkowskim, według przepisów prawa krajowego. 19      Nadto stosownie do art. 17 rozporządzenia nr 2201/2003, którego brzmienie także nie pozostawia wątpliwości, gdy wytoczono powództwo przed sądem państwa członkowskiego w sprawie, w której sąd ten nie jest właściwy na mocy tego rozporządzenia i w której właściwy jest sąd innego państwa członkowskiego na mocy tego rozporządzenia, sąd ten stwierdza z urzędu brak swojej właściwości. 20      W konsekwencji, gdy sądy francuskie są właściwe do rozstrzygnięcia wniosku złożonego w postępowaniu przed sądem krajowym w oparciu o kryteria, o których stanowi art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003, sądy szwedzkie nie mogą stwierdzić swej właściwości do rozstrzygnięcia w przedmiocie tego wniosku, opierając się o normy swego prawa krajowego, w oparciu o art. 7 ust. 1 tego rozporządzenia, lecz powinny one, stosownie do art. 17 tegoż, uznać się z urzędu za niewłaściwe na rzecz sądów francuskich. 21      Wbrew temu, co twierdzi rząd włoski, wykładni takiej nie podważa art. 6 rozporządzenia nr 2201/2003. 22      Wprawdzie przepis ten, przewidujący, iż pozwany mający zwykłe miejsce zamieszkania w państwie członkowskim lub będący obywatelem państwa członkowskiego może być pozwany w innym państwie członkowskim, zważywszy na wyłączny charakter jurysdykcji określonej w art. 3–5 rozporządzenia nr 2201/2003, wyłącznie zgodnie z tymi przepisami – i tym samym z wyłączeniem podstaw jurysdykcji określonych przez prawo krajowe – to nie zabrania on za to, by pozwany niemający ani miejsca zwykłego zamieszkania w państwie członkowskim, ani obywatelstwa państwa członkowskiego mógł, jeżeli o niego chodzi, być pozwany przed sąd państwa członkowskiego w oparciu o postawy jurysdykcji określone przez prawo krajowe tego państwa. 23      Stosownie do art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 może się tak zdarzyć, kiedy żaden sąd państwa członkowskiego nie jest właściwy w oparciu o art. 3–5 tego rozporządzenia, jako że art. 7 ust. 2 tegoż stanowi w takiej sytuacji, że gdy wnioskodawca jest obywatelem państwa członkowskiego i gdy ma zwykłe miejsce zamieszkania na terytorium innego państwa członkowskiego, może tam, tak jak obywatele tego ostatniego państwa, skorzystać wobec takiego pozwanego z zasad jurysdykcji stosowanych w tym państwie. 24      Jednakże nie można stąd wywnioskować, że art. 6 rozporządzenia nr 2201/2003 ustanawia normę ogólną, zgodnie z którą ustalenie właściwości sądów państwa członkowskiego dla rozstrzygnięcia kwestii dotyczących rozwodu w stosunku do pozwanego niemającego zwykłego miejsca zamieszkania w państwie członkowskim i niebędącego obywatelem jednego z państw członkowskich, należy w każdym przypadku do prawa krajowego, włączając w to sytuację, gdy sąd jednego z państw członkowskich jest właściwy w oparciu o art. 3–5 tego rozporządzenia. 25      Taka wykładnia prowadziłaby bowiem do pominięcia jasno brzmiących przepisów art. 7 ust. 1 i art. 17 rozporządzenia nr 2201/2003, których stosowanie nie zależy, jak to wnika z pkt 18–20 niniejszego wyroku, od przymiotu pozwanego, lecz tylko od tego, czy sąd państwa członkowskiego jest właściwy na mocy art. 3–5 rozporządzenia nr 2201/2003. 26      Taka wykładnia byłaby ponadto sprzeczna z celem tego ostatniego rozporządzenia. Jak bowiem wynika z czwartego i ósmego motywu rozporządzenia nr 1347/2000, którego przepisy dotyczące właściwości do rozstrzygania kwestii związanych z rozwodem zostały generalnie powtórzone w rozporządzeniu nr 2201/2003, ma ono na celu wprowadzenie jednolitych reguł zbiegu jurysdykcji w sprawach rozwodowych w celu zapewnienia swobodnego przepływu osób w najszerszym możliwym zakresie. Tym samym rozporządzenie nr 2201/2003 ma także zastosowanie do obywateli państw trzecich posiadających wystarczająco mocną więź z terytorium jednego z państw członkowskich zgodnie z kryteriami właściwości, o których stanowi to rozporządzenie – kryteriami, które stosownie do dwunastego motywu rozporządzenia nr 1347/2000 opierają się na zasadzie, iż musi istnieć rzeczywiście więź między zainteresowanym a państwem członkowskim wykonującym jurysdykcję. 27      W sprawie przed sądem krajowym, z zastosowania przepisów art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003 wynika, że więź taka istnieje z Francją, a nie ze Szwecją. 28      Na zadane pytanie należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że wykładni art. 6 i 7 rozporządzenia nr 2201/2003 należy dokonać w ten sposób, że w sprawie o rozwód, gdy pozwany nie ma zwykłego miejsca zamieszkania w jednym z państw członkowskich i nie jest obywatelem któregoś z państw członkowskich, sądy państwa członkowskiego nie mogą dla rozstrzygnięcia takiego wniosku oprzeć swej właściwości na prawie krajowym, jeżeli sądy innego państwa członkowskiego są właściwe w oparciu o art. 3 tego rozporządzenia.  W przedmiocie kosztów 29      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi. Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje: Wykładni art. 6 i 7 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, zmienione rozporządzeniem Rady (WE) nr 2116/2004 z dnia 2 grudnia 2004 r. w zakresie umów ze Stolicą Apostolską, należy dokonać w ten sposób, że w sprawie o rozwód, gdy pozwany nie ma zwykłego miejsca zamieszkania w jednym z państw członkowskich i nie jest obywatelem któregoś z państw członkowskich, sądy państwa członkowskiego nie mogą dla rozstrzygnięcia takiego wniosku oprzeć swej właściwości na prawie krajowym, jeżeli sądy innego państwa członkowskiego są właściwe w oparciu o art. 3 tego rozporządzenia. Podpisy * Język postępowania: szwedzki.