C-699/23

WYROK TRYBUNAŁU (ósma izba) z dnia 30 kwietnia 2025 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Artykuły 3–5 – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Umowy o kredyt hipoteczny – Warunek dotyczący prowizji za udzielenie kredytu – Żądanie stwierdzenia nieważności tego warunku – Ocena nieuczciwego charakteru warunków umownych – Prosty i zrozumiały charakter warunków W sprawie C‑699/23 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Juzgado de Primera Instancia no 8 de Donostia – San Sebastián (sądu pierwszej instancji nr 8 w San Sebastian, Hiszpania) postanowieniem z dnia 13 listopada 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 listopada 2023 r., w postępowaniu: FG przeciwko Caja Rural de Navarra SCC, TRYBUNAŁ (ósma izba), w składzie: S. Rodin (sprawozdawca), prezes izby, N. Piçarra i N. Fenger, sędziowie, rzecznik generalny: D. Spielmann, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu FG – J.M. Erausquin Vázquez i M. Ortiz Pérez, abogados, – w imieniu Caja Rural de Navarra SCC – A. Enériz Arraiza, abogado, – w imieniu rządu hiszpańskiego – M.J. Ruiz Sánchez, w charakterze pełnomocnika, – w imieniu Komisji Europejskiej – J. Baquero Cruz, P. Kienapfel i N. Ruiz García, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni, po pierwsze, art. 3–5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29; sprostowanie Dz.U. 2016, L 276, s. 17; sprostowanie Dz.U. 2020, L 359, s. 21), a także, po drugie, art. 7 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniającej dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 (Dz.U. 2014, L 60, s. 34). Wniosek ren został złożony w ramach sporu między FG a Caja Rural de Navarra SCC w przedmiocie podnoszonego nieuczciwego charakteru warunku umowy dotyczącego prowizji za udzielenie kredytu. Ramy prawne Prawo Unii Dyrektywa 93/13 Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13: „Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”. Artykuł 4 tej dyrektywy przewiduje: „1.   Nie naruszając przepisów art. 7, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna. 2.   Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”. Artykuł 5 wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie: „W przypadku umów, w których wszystkie lub niektóre z przedstawianych konsumentowi warunków wyrażone są na piśmie, warunki te muszą zawsze być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem. Wszelkie wątpliwości co do treści warunku należy interpretować na korzyść konsumenta. Powyższa zasada interpretacji nie ma zastosowania w kontekście procedury ustanowionej w art. 7 ust. 2”. Zgodnie z art. 7 ust. 1 tej dyrektywy: „Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów, państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami”. Dyrektywa 2014/17 Artykuł 7 dyrektywy 2014/17, zatytułowany „Obowiązki dotyczące sposobu prowadzenia działalności przy udzielaniu kredytów konsumentom”, stanowi w ust. 1: „Państwa członkowskie wprowadzają wymóg, by przy opracowywaniu produktów kredytowych lub udzielaniu kredytu, pośredniczeniu w udzielaniu kredytu lub przy świadczeniu usług doradczych w zakresie kredytów, a także, w stosownych przypadkach, przy świadczeniu usług dodatkowych na rzecz konsumentów lub przy realizacji umowy o kredyt, kredytodawca, pośrednik kredytowy lub wyznaczony przedstawiciel postępowali uczciwie, sprawiedliwie, przejrzyście i profesjonalnie, z uwzględnieniem praw i interesów konsumentów […]”. Zgodnie z art. 43 ust. 1 tej dyrektywy: „Niniejszej dyrektywy nie stosuje się do umów o kredyt obowiązujących przed dniem 21 marca 2016 r.”. Prawo hiszpańskie Ustawa 5/2019 Artykuł 14 Ley 5/2019, reguladora de los contratos de crédito inmobiliario (ustawy 5/2019 regulującej umowy kredytu na zakup nieruchomośc) z dnia 15 marca 2019 r. (BOE nr 65 z dnia 16 marca 2019 r.) stanowi: „3.   Koszty lub prowizje mogą być pobierane wyłącznie za związane z kredytami usługi, które zostały stanowczo zamówione lub wyraźnie zaakceptowane przez kredytobiorcę lub potencjalnego kredytobiorcę i pod warunkiem, że odnoszą się do faktycznie świadczonych usług lub poniesionych wydatków, które można udowodnić. 4.   W przypadku uzgodnienia prowizji za udzielenie kredytu jest ona płatna jednorazowo i obejmuje wszelkie koszty związane z oceną, obsługą lub udzieleniem kredytu lub inne podobne koszty nieodłącznie związane z działalnością kredytodawcy w związku z udzieleniem kredytu. W przypadku kredytów denominowanych w walucie obcej prowizja za udzielenie kredytu obejmuje również wszelkie opłaty za przeliczenie waluty odpowiadające początkowej wypłacie kredytu”. Rozporządzenie ministra prezydencji w sprawie przejrzystości warunków finansowych kredytów hipotecznych Załącznik II do Orden del Ministerio de la Presidencia, sobre transparencia de las condiciones financieras de los préstamos hipotecarios (rozporządzenia ministra prezydencji w sprawie przejrzystości warunków finansowych kredytów hipotecznych) z dnia 5 maja 1994 r. (BOE nr 112 z dnia 11 maja 1994 r., s. 14444) stanowi w pkt 4.a, zatytułowanym „Prowizje”: „1. Prowizja za udzielenie kredytu – Wszystkie koszty związane z oceną kredytu, udzieleniem lub obsługą kredytu hipotecznego bądź inne podobne koszty nieodłącznie związane z działalnością instytucji finansowej podejmowaną w celu udzielenia kredytu należy włączyć do prowizji zwanej prowizją za udzielenie kredytu, która to prowizja jest naliczana tylko jednorazowo. Kwota oraz forma i data zapłaty rzeczonej prowizji są szczegółowo określane w niniejszym warunku umownym. […]”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne W dniu 22 stycznia 2010 r. FG zawarł ze Caja Rural de Navarra umowę kredytu hipotecznego. Zgodnie z art. 4 tej umowy w momencie jej podpisania kredytobiorca musiał uiścić prowizję odpowiadającą 0,35 % całkowitej kwoty kredytu, czyli kwotę 588,70 EUR. W dniu 6 kwietnia 2022 r. FG wniósł przeciwko Caja Rural de Navarra do Juzgado de Primera Instancia no 8 de Donostia – San Sebastián (sądu pierwszej instancji nr 8 w San Sebastian), który jest sądem odsyłającym, pozew, w którym domagał się w szczególności stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku przewidującego prowizję za udzielenie kredytu. W postanowieniu odsyłającym sąd ten zauważył, że w wyroku z dnia 16 lipca 2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 i C‑259/19, EU:C:2020:578) Trybunał w szczególności dokonał wykładni dyrektywy 93/13 w odniesieniu do kontroli nieuczciwego charakteru i wymogu przejrzystości zawartego w umowie kredytu regulowanej prawem hiszpańskim warunku nakładającego na kredytobiorcę obowiązek zapłaty prowizji za udzielenie kredytu. Sąd ten wyjaśnił, że w następstwie owego wyroku sądy krajowe wydały w tej dziedzinie sprzeczne ze sobą rozstrzygnięcia, co skłoniło Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) do wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącym ponownie tego warunku, który to wniosek stał się podstawą wyroku z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu) (C‑565/21, EU:C:2023:212). Sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością orzecznictwa Tribunal Supremo (sądu najwyższego) z tym ostatnim wyrokiem. W tym względzie sąd odsyłający odniósł się do wyroku Tribunal Supremo (sądu najwyższego) z dnia 29 maja 2023 r. – wyroku 816/2023 (ES:TS:2023:2131), w którym sąd najwyższy uznał, że warunek przewidujący prowizję za udzielenie kredytu będącą wynagrodzeniem za koszty związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego nie ma jako taki nieuczciwego charakteru. Tribunal Supremo (sąd najwyższy) ogranicza kontrolę nieuczciwego charakteru takiego warunku do dwóch aspektów, mianowicie, po pierwsze, do tego, czy usługi, za które jest pobierane wynagrodzenie w ramach tej prowizji, nie są uwzględnione w innych elementach, za które jest już pobierana opłata od konsumenta, i po drugie, do tego, czy kwota wspomnianej prowizji nie jest nieproporcjonalna w porównaniu ze średnim kosztem prowizji za udzielenie kredytu w Hiszpanii, przy czym statystyki dotyczące tego kosztu są dostępne w Internecie. W tych okolicznościach Juzgado de Primera Instancia no 8 de Donostia – San Sebastián (sąd pierwszej instancji nr 8 w San Sebastian) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy jest sprzeczne z zasadą przejrzystości pobieranie »prowizji za udzielenie kredytu« za świadczenie przez przedsiębiorcę usług, których nie określa on ani co do ich treści, ani co do czasu poświęconego na ich wykonanie, co uniemożliwia konsumentowi sprawdzenie z jednej strony, czy jej pobieranie jest zgodne z tym, co zostało uzgodnione, lub z tym, co zostało określone w cenniku, a w każdym razie z tym, co jest rozsądne w zależności od rodzaju usługi, a z drugiej strony – czy żadne usługi nie nakładają się na siebie, czy konsument nie płaci za usługi, za które wynagrodzenie jest już uwzględnione w odsetkach od wynagrodzenia, oraz czy przedsiębiorca nie powiela pobierania opłat za jakąkolwiek inną usługę? 2) Czy jest sprzeczna z zasadą przejrzystości okoliczność, że gdy przedsiębiorca ogłaszał stopę procentową, którą proponował w przypadku kredytów hipotecznych przeznaczonych dla konsumentów, nie ogłaszał również »prowizji za udzielenie kredytu«, którą należało obowiązkowo uiścić w momencie zawarcia ogłaszanej umowy, w szczególności gdy wspomniana prowizja stanowiła znany, z góry określony i niezmienny procent przyznanej kwoty, niezależnie od jej wysokości? 3) Czy jeżeli ocena wniosku i związane z nią formalności, gromadzenie i analiza informacji na temat zdolności kredytowej wnioskodawcy i jego zdolności do spłaty kredytu przez cały okres kredytowania oraz ocena przedstawionego zabezpieczenia zaliczają się do niektórych z usług, za które w ramach prowizji za udzielenie kredytu po zatwierdzeniu wniosku o kredyt i jego udzieleniu jest pobierane wynagrodzenie, i jeżeli za te same usługi nie jest pobierana opłata w przypadku odrzucenia wniosku kredytowego, to można uznać, że chodzi o usługi nieodłącznie związane z działalnością bankową, które stanowią część jej protokołu bezpieczeństwa, a ich koszt musi zostać poniesiony przez instytucję [udzielającą kredytu], zgodnie z dyrektywą […] 2014/17[…]? 4) Czy jeżeli okaże się, że prowizja za udzielenie kredytu stanowi wynagrodzenie za usługi niezwiązane z właściwą działalnością instytucji udzielającej kredytu, w związku z czym opłaty za nie są uiszczane oddzielnie od odsetek kapitałowych, to czy owa instytucja nie powinna zatem dostarczyć konsumentowi odnośnej faktury z rozbiciem na poszczególne usługi i podatkiem VAT za każde świadczenie usług? 5) Czy jest sprzeczna z zasadą przejrzystości okoliczność, że przedsiębiorca, który wprowadził obowiązek zapłaty prowizji za udzielenie kredytu jako ceny szeregu dokładnie określonych usług, nie dysponował cennikiem ze stawką za godzinę każdej z nich i nie przekazał go konsumentowi przed podpisaniem umowy, tak aby mógł on z jednej strony wiedzieć z wyprzedzeniem, jaki będzie ostateczny koszt jego umowy kredytu, a z drugiej strony porównać cenę wspomnianych usług z cenami proponowanymi przez innych przedsiębiorców? 6) Czy jest zgodne z zasadą przejrzystości pobieranie przez przedsiębiorcę opłaty za szereg dokładnie określonych usług, niezbędnych do zawarcia umowy zamierzonej przez obie strony, poprzez potrącenie procentu od całkowitej kwoty udzielonego kredytu w taki sposób, że taka sama usługa, świadczona przez tę samą liczbę osób i w tym samym okresie, była wyszczególniona w fakturze jako »prowizja za udzielenie kredytu« w różnych kwotach w zależności od kwoty udzielonego w każdym przypadku kredytu? 7) Czy jest sprzeczna z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13[…] kontrola przejrzystości, zgodnie z którą warunek dotyczący prowizji za udzielenie kredytu uznaje się za nieuczciwy w zależności od tego, czy jego kwota przekracza określoną kwotę wynikającą ze statystyk dotyczących pobierania tej opłaty uzyskanych za pośrednictwem Internetu? 8) Czy jest sprzeczne z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13[…] orzecznictwo krajowe, zgodnie z którym nieproporcjonalny charakter prowizji za udzielenie kredytu ustala się na podstawie tego, co według statystyk wynikało wówczas z kwot prowizji za udzielenie kredytu zastosowanych w Hiszpanii, które to prowizje za udzielenie kredytu wprowadzono w momencie, gdy w Hiszpanii warunki obejmujące wspomnianą prowizję za udzielenie kredytu nie podlegały kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru? 9) Czy jest sprzeczna z zasadą skuteczności okoliczność, że w umowach zawartych przed transpozycją przez Królestwo Hiszpanii dyrektywy 2014/17[…] do jego krajowego porządku prawnego przedsiębiorca pobierał prowizję za udzielenie kredytu, która stanowiła wynagrodzenie za ocenę zdolności kredytowej potencjalnego kredytobiorcy i rentowności transakcji, podczas gdy po transpozycji tej dyrektywy wspomniane oceny nie mogą już wiązać się z żadnymi kosztami dla potencjalnego kredytobiorcy? 10) Czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13[…] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, takiemu jak ustanowione przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy) w wyroku w sprawie 816/2023 z dnia 29 maja 2023 r. [(ES:TS:2023:2131)], zgodnie z którym kontrola pod kątem nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego »prowizji za udzielenie kredytu« nie wymaga, aby warunek ten szczegółowo określał, za które usługi pobrane ma zostać wynagrodzenie w ramach prowizji za udzielenie kredytu i jakie ceny mają zostać zastosowane do tych usług, oraz że wspomniana kontrola nieuczciwego charakteru ogranicza się do sprawdzenia, czy warunek ten wyraźnie określa kwotę do zapłaty przez konsumenta oraz czy nie przekracza ona limitu ustalonego w celu uznania jej za nieproporcjonalną?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie dopuszczalności W przedłożonych Trybunałowi uwagach na piśmie pozwana w postępowaniu głównym, Królestwo Hiszpanii i Komisja Europejska wyrażają wątpliwości co do dopuszczalności niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym lub też co najmniej któregoś z zawartych w nim pytań. Przede wszystkim pozwana w postępowaniu głównym podniosła zarzut niedopuszczalności odnoszący się do wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, oparty na tym, że ów wniosek nie spełnia wymogów określonych w art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem, ponieważ sąd odsyłający nie określił w wystarczającym stopniu powodów, z jakich ma on wątpliwości co do wykładni prawa Unii. Pozwana w postępowaniu głównym dodaje, że problematyka leżąca u podstaw pytań prejudycjalnych została już poruszona przez Trybunał w wyroku z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu) (C‑565/21, EU:C:2023:212), skutkiem czego udzielenie odpowiedzi na pytanie prejudycjalne nie jest już konieczne. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem jedynie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym spoczywa odpowiedzialność za przyszły wyrok, należy, przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy, zarówno ocena, czy do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia prejudycjalnego, jak i ocena zasadności przedstawionych Trybunałowi pytań. W związku z tym jeśli zadane pytania dotyczą wykładni przepisu prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia [zob. podobnie wyrok z dnia 19 września 2024 r., Booking.com i Booking.com (Deutschland), C‑264/23, EU:C:2024:764, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo]. Z powyższego wynika, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania związku ze sprawą. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd krajowy jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia przepisu prawa Unii, o którą wnosi sąd krajowy, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym czy przedmiotem postępowania głównego, gdy problem ma charakter hipotetyczny lub gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu zadane [zob. podobnie wyrok z dnia 19 września 2024 r., Booking.com i Booking.com (Deutschland), C‑264/23, EU:C:2024:764, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo]. W niniejszej sprawie przedłożone Trybunałowi pytania dotyczą w istocie wykładni art. 3–7 dyrektywy 93/13 i art. 7 dyrektywy 2014/17. Ponadto z całościowej lektury wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sąd odsyłający określił w wystarczająco precyzyjny sposób ramy faktyczne i prawne, w które wpisuje się ten wniosek, tak aby umożliwić zarówno zainteresowanym stronom przedstawienie uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak i Trybunałowi skuteczne udzielenie odpowiedzi na ten wniosek. W szczególności sąd odsyłający wyraźnie odniósł się do rozpatrywanego orzecznictwa krajowego i do wątpliwości, jakie żywi on co do zgodności wyroku 816/2023 Tribunal Supremo (sądu najwyższego) z dnia 29 maja 2023 r. (ES:TS:2023:2131) z dyrektywą 93/13, zgodnie z jej wykładnią dokonaną przez Trybunał w wyroku z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu) (C‑565/21, EU:C:2023:212). Wątpliwości te można także wywieść z brzmienia pytań prejudycjalnych zadanych przez sąd odsyłający i dotyczą one w szczególności kryteriów oceny przejrzystego lub nieuczciwego charakteru warunku przewidującego prowizję za udzielenie kredytu. Wymagają one przedstawienia dodatkowych wyjaśnień do wyroku z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu) (C‑565/21, EU:C:2023:212). Z powyższego wynika, że należy oddalić zarzut niedopuszczalności podniesiony przez pozwaną w postępowaniu głównym. Następnie pozwana w postępowaniu głównym twierdzi, że pytanie drugie ma charakter hipotetyczny ze względu na brak w postępowaniu głównym dyskusji dotyczącej jawności, której przedmiotem winien być warunek przewidujący prowizję za udzielenie kredytu. Tymczasem z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że to pytanie zadane przez sąd odsyłający, do którego zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 20 niniejszego wyroku należy ocena, czy odesłanie prejudycjalne jest niezbędne, a także czy zadane pytania mają związek ze sprawą, dotyczy ogólniej informacji, jakie instytucja bankowa musi przekazać konsumentowi w ramach przewidzianego w art. 5 dyrektywy 93/13 wymogu przejrzystości. Wykładnia tego przepisu okazuje się zatem przydatna dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. W konsekwencji pytanie drugie jest dopuszczalne. Wreszcie zarówno pozwana w postępowaniu głównym, jak i Królestwo Hiszpanii oraz Komisja podnoszą niedopuszczalność pytań trzeciego i dziewiątego ze względu na to, że dyrektywa 2014/17, której one dotyczą, nie znajduje zastosowania ratione temporis do sporu w postępowaniu głównym. Poprzez te pytania sąd odsyłający zmierza bowiem do ustalenia, czy dyrektywa 2014/17 stoi na przeszkodzie obciążeniu kredytobiorcy kosztami związanymi z oceną jego zdolności kredytowej, a jeśli tak, to czy taki wniosek ma zastosowanie do umów o kredyt zawartych przed transpozycją tej dyrektywy do prawa hiszpańskiego. Należy zauważyć, że zgodnie z art. 43 ust. 1 dyrektywy 2014/17 dyrektywy tej nie stosuje się do umów o kredyt obowiązujących przed dniem 21 marca 2016 r. Tymczasem umowa o kredyt będąca przedmiotem postępowania głównego została zawarta w dniu 22 stycznia 2010 r. Należy zatem stwierdzić, że dyrektywa 2014/17, o której wykładnię wniesiono, nie znajduje zastosowania ratione temporis do okoliczności sprawy w postępowaniu głównym. W tych okolicznościach jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano w ramach pytań prejudycjalnych trzeciego i dziewiątego, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym. W związku z tym zgodnie z orzecznictwem, o którym mowa w pkt 20 i 21 niniejszego wyroku, pytania trzecie i dziewiąte należy uznać za niedopuszczalne. Co do istoty W przedmiocie pytań pierwszego, drugiego, czwartego i piątego Poprzez pytania pierwsze, drugie, czwarte i piąte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, w którym w świetle uregulowań krajowych przewidujących, iż prowizja za udzielenie kredytu hipotecznego stanowi wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, uznano, że warunek umowny nakładający na konsumenta obowiązek zapłaty takiej prowizji spełnia wymóg przejrzystości wynikający z tego art. 5, w sytuacji gdy w owym warunku nie określono szczegółowo całości usług świadczonych w zamian za tę prowizję oraz czasu niezbędnego do wykonania tych usług i gdy przedsiębiorca nie poinformował konsumenta o istnieniu wspomnianej prowizji na etapie powiadomienia o proponowanej stopie procentowej, nie wskazał stawki godzinowej i nie dostarczył szczegółowych faktur z rozbiciem na poszczególne usługi oraz na związane z nimi opłaty. Trybunał zaznaczył, że wymogu przejrzystości, o którym mowa w art. 5 dyrektywy 93/13, nie można zawężać do zrozumiałości tych warunków umownych pod względem formalnym i gramatycznym, lecz przeciwnie, z uwagi na to, że ustanowiony przez wspomnianą dyrektywę system ochrony opiera się na założeniu, iż konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, między innymi ze względu na stopień poinformowania, ów wymóg wyrażenia warunków umownych prostym i zrozumiałym językiem i w konsekwencji wymóg przejrzystości ustanowiony w tej dyrektywie musi podlegać wykładni rozszerzającej [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo]. Wspomniany wymóg zrozumiałości należy zatem rozumieć jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także ewentualny związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by rzeczony konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt i przytoczone tam orzecznictwo]. Z powyższego orzecznictwa nie wynika, że kredytodawca jest zobowiązany do wyszczególnienia w danej umowie charakteru wszystkich usług świadczonych w zamian za koszty przewidziane w jednym lub kilku warunkach umownych. Jednakże w świetle ochrony, jaką dyrektywa 93/13 ma zapewnić konsumentowi ze względu na to, że znajduje się on w gorszym położeniu w stosunku do przedsiębiorcy zarówno pod względem siły negocjacyjnej, jak i poziomu poinformowania, ważne jest, aby charakter faktycznie świadczonych usług można było racjonalnie zrozumieć lub wywnioskować na podstawie umowy postrzeganej jako całość. Ponadto konsument musi być w stanie sprawdzić, czy różne koszty lub usługi, za które stanowią one wynagrodzenie, nie nakładają się na siebie [wyroki: z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank, C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 43; a także z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 32]. W tym względzie w pkt 70 wyroku z dnia 16 lipca 2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria (C‑224/19 i C‑259/19, EU:C:2020:578) Trybunał sprecyzował, że do sądu krajowego należy sprawdzenie, czy instytucja finansowa przekazała konsumentowi informacje wystarczające, aby mógł on zaznajomić się z treścią i z funkcjonowaniem warunku nakładającego na niego obowiązek zapłaty prowizji za udzielenie kredytu i z jego rolą w umowie kredytu. W ten sposób konsument uzyska dostęp do powodów uzasadniających wynagrodzenie odpowiadające tej prowizji, co pozwoli mu ocenić zakres jego zobowiązania, a w szczególności całkowity koszt owej umowy [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo]. Oceny prostego i zrozumiałego charakteru warunku takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym powinien dokonać właściwy sąd w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych i w szczególności brzmienia rozpatrywanego warunku, informacji, jakie instytucja finansowa przekazała kredytobiorcy, w tym informacji, do których przekazania jest ona zobowiązana zgodnie z odpowiednimi uregulowaniami krajowymi, a także form zachęty prowadzonych przez tę instytucję w przedmiocie zawartej umowy, a to z uwzględnieniem poziomu uwagi, jakiego można oczekiwać od właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 40]. Jeśli chodzi o moment, w którym informacja powinna zostać podana do wiadomości konsumenta, Trybunał orzekł, że dostarczenie informacji o warunkach umownych i skutkach tego zawarcia przed zawarciem umowy ma dla konsumenta fundamentalne znaczenie. To w szczególności na podstawie tej informacji ten ostatni podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę [wyroki: z dnia 9 lipca 2020 r., Ibercaja Banco,C‑452/18, EU:C:2020:536, pkt 47; z dnia 12 stycznia 2023 r., D.V. (Wynagrodzenie adwokata – Zasada stawki godzinowej), C‑395/21, EU:C:2023:14, pkt 39]. Okoliczność, czy warunki umowne dotyczą głównego przedmiotu tej umowy, jest w tym względzie bez znaczenia. W rzeczywistości bowiem aby konsument mógł zgodnie z celem realizowanym przez wspomniany wymóg przejrzystości podjąć świadomą decyzję, czy chce być związany warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę, musi on przed podjęciem takiej decyzji mieć możliwość zapoznania się z całą wspomnianą umową, ponieważ wszystkie jej warunki będą określać w szczególności prawa i obowiązki ciążące na konsumencie z tytułu tej umowy (wyrok z dnia 20 kwietnia 2023 r., Occidental – Companhia Portuguesa de Seguros de Vida, C‑263/22, EU:C:2023:311, pkt 30). W odniesieniu do umowy o świadczenie usług prawnych podlegających fakturowaniu według stawki godzinowej Trybunał wyjaśnił, że o ile nie można wymagać od przedsiębiorcy, aby poinformował konsumenta o ostatecznych skutkach finansowych jego zobowiązania, które zależą od zdarzeń przyszłych, nieprzewidywalnych i niezależnych od woli tego przedsiębiorcy, o tyle informacje, które ma on obowiązek przekazać przed zawarciem umowy, powinny umożliwić konsumentowi podjęcie rozważnej i w pełni świadomej decyzji, po pierwsze, o możliwości zaistnienia takich zdarzeń, a po drugie, o konsekwencjach, jakie mogą one wywołać w odniesieniu do danego okresu świadczenia usług prawnych [wyrok z dnia 12 stycznia 2023 r., D.V. (Wynagrodzenie adwokata – Zasada stawki godzinowej), C‑395/21, EU:C:2023:14, pkt 43]. W niniejszej sprawie należy zauważyć, że warunek umowny nakładający na kredytobiorcę prowizję za udzielenie kredytu w wysokości 588,70 EUR, odpowiadającą 0,35 % kwoty udzielonego kredytu, czyli kwoty 168200 EUR, podlegającej spłacie w okresie 30 lat, jest zdefiniowany w uregulowaniach krajowych jako wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi. Wymóg przejrzystości, którego zasadniczym celem jest zapewnienie, by konsument był w stanie oszacować konsekwencje finansowe warunku takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, nie oznacza obowiązku szczegółowego określenia przez instytucję bankową charakteru wszystkich usług świadczonych w zamian za prowizję za udzielenie kredytu ani liczby godzin poświęconych na świadczenie każdej z tych usług, ponieważ informacje te nie mają wpływu na całkowitą kwotę wynagrodzenia podlegającego zapłacie w związku z tą prowizją i na możliwość zrozumienia przez konsumenta powodów uzasadniających to wynagrodzenie. Z dyrektywy 93/13 nie wynika również, by instytucja bankowa była zobowiązana do dostarczenia konsumentowi faktur zawierających szczegółowe informacje o zakresie każdej świadczonej usługi oraz stawce godzinowej związanej z realizacją tych usług. Poza tym, że taki obowiązek nie jest wymagany w orzecznictwie przypomnianym w pkt 35 i 36 niniejszego wyroku, z definicji nie mógłby on ułatwić zrozumienia ze strony konsumenta przed zawarciem umowy. Zapłata prowizji za udzielenie kredytu następuje bowiem jednorazowo w czasie udzielenia kredytu, a wystawienie rachunku następuje po podpisaniu tej umowy. Należy przypomnieć, że ocena, czy warunek taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym ma „prosty i zrozumiały” charakter w rozumieniu art. 5 dyrektywy 93/13, powinna zostać dokonana przez sąd krajowy w świetle wszystkich istotnych okoliczności faktycznych i z uwzględnieniem wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy. W ramach tej oceny należy między innymi uwzględnić informacje, które instytucja przekazała kredytobiorcy na różnych etapach poprzedzających podpisanie umowy kredytu, w szczególności na etapie powiadomienia o proponowanej stopie procentowej, w tym informacje, do których przekazania jest ona zobowiązana zgodnie z uregulowaniami krajowymi. Takie indywidualne badanie każdego przypadku okazuje się tym bardziej istotne, że przejrzysty charakter warunku umownego, wymagany przez art. 5 dyrektywy 93/13, stanowi jeden z czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu należącej do niego oceny nieuczciwego charakteru tego warunku na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy (wyrok z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank, C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 49). Tak więc co do zasady nie można domniemywać nieuczciwego charakteru konkretnego warunku umownego, ponieważ taka kwalifikacja zależy od szczególnych okoliczności zawarcia każdej umowy, w tym od konkretnych informacji dostarczonych przez każdego przedsiębiorcę każdemu konsumentowi, a także od rzeczywistego charakteru świadczonych usług. W świetle powyższych rozważań na pytania pierwsze, drugie, czwarte i piąte należy odpowiedzieć, iż art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, w którym w świetle uregulowań krajowych przewidujących, iż prowizja za udzielenie kredytu hipotecznego stanowi wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, uznano, że warunek umowny nakładający na konsumenta obowiązek zapłaty takiej prowizji spełnia wymóg przejrzystości wynikający z tego art. 5, w sytuacji gdy w owym warunku nie określono w sposób szczegółowy – na etapie powiadomienia o proponowanej stopie procentowej – całości usług świadczonych w zamian za tę prowizję, nie wskazano stawki godzinowej i gdy instytucja bankowa nie dostarczyła konsumentowi szczegółowych faktur z rozbiciem na poszczególne usługi oraz na związane z nimi opłaty, pod warunkiem że miał on możliwość oszacować wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, zrozumieć charakter usług świadczonych w zamian za koszty przewidziane we wspomnianym warunku i sprawdzić, czy nie dochodzi do nakładania się różnych kosztów lub usług, za które koszty te stanowią wynagrodzenie. W przedmiocie pytania szóstego Poprzez pytanie szóste sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3–5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wyrażeniu kwoty prowizji za udzielenie kredytu jako wartości procentowej całkowitej kwoty udzielonego kredytu. Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że badanie istnienia takiej znaczącej nierównowagi nie może sprowadzać się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z rozpatrywanym warunkiem obciążają konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, czy to w postaci ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy krajowe [wyroki: z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank, C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 51; a także z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 51]. Z orzecznictwa tego wynika, że jeżeli sąd krajowy stwierdzi, iż ocena ekonomiczna o charakterze ilościowym nie wykazuje znaczącej nierównowagi, nie może ograniczyć swojej analizy do tej oceny. W takim przypadku do sądu krajowego należy zbadanie, czy taka nierównowaga wynika z innego czynnika, takiego jak ograniczenie prawa wynikającego z prawa krajowego albo dodatkowy obowiązek nieprzewidziany w tym prawie (wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Provident Polska, C‑321/22, EU:C:2023:911, pkt 46). Natomiast jeżeli z oceny ekonomicznej o charakterze ilościowym wynika znacząca nierównowaga, może ona zostać stwierdzona bez potrzeby badania innych czynników. W przypadku umowy o kredyt takie stwierdzenie może w szczególności mieć miejsce, jeżeli usługi świadczone w zamian za pozaodsetkowe koszty nie należą racjonalnie do świadczeń wykonanych w ramach zawarcia umowy lub zarządzania nią lub gdy kwoty obciążające konsumenta z tytułu kosztów udzielenia kredytu i zarządzania kredytem wydają się oczywiście nieproporcjonalne w stosunku do kwoty kredytu. Do sądu krajowego należy uwzględnienie w tym aspekcie skutków innych warunków umownych w celu ustalenia, czy rzeczone warunki nie powodują znaczącej nierównowagi ze szkodą dla pożyczkobiorcy (wyrok z dnia 3 września 2020 r., Profi Credit Polska, C‑84/19, C‑222/19 i C‑252/19, EU:C:2020:631, pkt 95). Do sądu krajowego należy uprzednie zweryfikowanie, czy badanie potencjalnie nieuczciwego charakteru spornych warunków umownych dotyczących pozaodsetkowych kosztów kredytu nie jest wykluczone na podstawie art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 (wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Provident Polska, C‑321/22, EU:C:2023:911, pkt 49). Zgodnie bowiem z tym przepisem i z zastrzeżeniem art. 8 dyrektywy 93/13 ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia z jednej strony do dostarczonych w zamian towarów lub usług z drugiej strony, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem (wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Provident Polska, C‑321/22, EU:C:2023:911, pkt 50). W tym względzie należy przypomnieć, że prowizja obejmująca wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu bądź za inne podobne usługi nieodłącznie związane z działalnością kredytodawcy wynikającą z udzielenia tej pożyczki lub tego kredytu nie może zostać uznana za stanowiącą główne zobowiązania wynikające z umowy o kredyt [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 22, 23]. Warunki dotyczące świadczenia wzajemnego należnego pożyczkodawcy od konsumenta lub mające wpływ na faktyczną cenę, jaką powinien uiścić konsument na rzecz pożyczkodawcy, zaliczają się natomiast co do zasady do drugiej kategorii warunków, o której mowa w art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, wskazanej w pkt 50 niniejszego wyroku w odniesieniu do kwestii, czy wskazana w treści umowy kwota wynagrodzenia lub ceny jest odpowiednia do usług świadczonych w zamian przez kredytodawcę (zob. podobnie wyrok z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank, C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie umowa zawarta między stronami w postępowaniu głównym przewiduje warunek nakładający na kredytobiorcę prowizję za udzielenie kredytu w wysokości 0,35 % całkowitej kwoty udzielonego kredytu, czyli kwotę 588,70 EUR. Tymczasem samo wyrażenie kosztu takiej prowizji jako wartości procentowej owej kwoty nie może samo w sobie świadczyć o istnieniu znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron na warunkach przypomnianych w pkt 46–49 niniejszego wyroku. Zatem w zakresie, w jakim ów warunek umowny jest zgodny z wymogiem przejrzystości, art. 3 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie wyrażeniu kwoty prowizji za udzielenie kredytu jako wartości procentowej całkowitej kwoty udzielonego kredytu. Co się tyczy zgodności takiego sposobu wyrażenia ceny usług objętych warunkiem rozpatrywanym w postępowaniu głównym z wymogiem przejrzystości zawartym w art. 5 dyrektywy 93/13, należy przypomnieć, uwzględniając odpowiedź udzieloną na pytania pierwsze, drugie, czwarte i piąte, że badanie kwestii, czy taki warunek jest „prosty i zrozumiały” w rozumieniu tego przepisu, powinno zostać dokonane przez sąd odsyłający w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych i z uwzględnieniem wszystkich okoliczności związanych z zawarciem umowy. W tym względzie okoliczność, że kwota żądana z tytułu prowizji za udzielenie kredytu, stanowiąca wynagrodzenie ryczałtowe za całość usług, jest określona przy użyciu wartości procentowej kwoty udzielonego kredytu, nie wydaje się co do zasady sprzeczna z wymogiem przejrzystości przewidzianym w art. 5 dyrektywy 93/13. Do tego sądu należy jednak upewnienie się, na podstawie wszystkich elementów związanych z zawarciem umowy, że dostatecznie uważny i rozsądny konsument może ocenić konsekwencje finansowe wynikające z tego warunku. Wynika z tego, że gdyby sąd odsyłający stwierdził, iż dany warunek nie został wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, powinien on w każdym razie podlegać ocenie pod kątem jego ewentualnego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli warunek ten jest faktycznie kwestionowany w świetle relacji ceny lub wynagrodzenia do usług świadczonych w zamian (zob. podobnie wyroki: z dnia 26 lutego 2015 r., Matei,C‑143/13, EU:C:2015:127, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 23 listopada 2023 r., Provident Polska, C‑321/22, EU:C:2023:911, pkt 58). W świetle powyższych rozważań na pytanie szóste należy odpowiedzieć, iż art. 3–5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie temu, by cena usług objętych warunkiem umownym przewidującym prowizję za udzielenie kredytu, zdefiniowaną w uregulowaniach krajowych jako wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, była wyrażona jako wartość procentowa kwoty udzielonego kredytu, pod warunkiem że konsument był w stanie oszacować wypływające dla niego z tego warunku konsekwencje ekonomiczne, zrozumieć charakter usług świadczonych w zamian za koszty przewidziane we wspomnianym warunku i sprawdzić, czy nie dochodzi do nakładania się różnych kosztów przewidzianych w umowie. W tym przypadku taki warunek nie może powodować znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. W przedmiocie pytań siódmego, ósmego i dziesiątego Poprzez pytania siódme, ósme i dziesiąte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w świetle uregulowań krajowych przewidujących, że prowizja za udzielenie kredytu stanowi wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, sprawdza się jedynie, czy warunek przewidujący tę prowizję wyraźnie określa należną z tego tytułu kwotę oraz czy kwota ta nie przekracza limitu odpowiadającego średniemu kosztowi prowizji za udzielenie kredytu wynikającemu ze statystyk krajowych, pomimo braku szczegółowych informacji dotyczących usług, za które jest pobierane wynagrodzenie i ceny każdej z tych usług. Należy przypomnieć, że właściwość Trybunału obejmuje dokonanie wykładni pojęcia „nieuczciwych warunków”, o których mowa w art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, jak też wykładni kryteriów, jakie sąd krajowy może lub powinien stosować w toku badania warunku umownego w świetle przepisów tej dyrektywy, przy czym zadaniem sądu krajowego jest dokonanie skonkretyzowanej kwalifikacji danego warunku umownego w oparciu o wskazane kryteria oraz w świetle okoliczności danej sprawy. Wynika z tego, że Trybunał powinien ograniczyć się w swej odpowiedzi do udzielenia sądowi odsyłającemu wskazówek, które ten ostatni powinien uwzględnić przy dokonywaniu oceny nieuczciwego charakteru rozpatrywanego warunku umowy [wyroki: z dnia 16 lipca 2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, C‑224/19 i C‑259/19, EU:C:2020:578, pkt 73; a także z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 49]. Zgodnie z tym przepisem warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. W odniesieniu do kwestii, czy spełniony jest wymóg dobrej wiary w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, należy stwierdzić, że z uwagi na motyw szesnasty tej dyrektywy sąd krajowy musi w tym zakresie sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby taki warunek w drodze negocjacji indywidualnych (wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, C‑224/19 i C‑259/19, EU:C:2020:578, pkt 74). Co się tyczy badania istnienia ewentualnej znaczącej nierównowagi – nie może ono sprowadzać się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, czy to w postaci ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy krajowe (wyrok z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank, C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 51). Ponadto, jak wynika z art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy, i z odniesieniem, w czasie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z jej zawarciem oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna. W tym względzie Trybunał orzekł już, że warunek umowny uregulowany przez prawo krajowe, ustanawiający prowizję za udzielenie kredytu, którego celem jest wynagrodzenie za usługi związane z oceną, sporządzeniem i zindywidualizowanym rozpatrzeniem wniosku o pożyczkę hipoteczną lub kredyt hipoteczny, które to usługi są niezbędne do uzyskania takiej pożyczki lub kredytu, nie wydaje się, z zastrzeżeniem zweryfikowania tego przez właściwy sąd, móc wpłynąć niekorzystnie na sytuację prawną konsumenta przewidzianą przez prawo krajowe, chyba że świadczone w zamian usługi nie wchodzą w sposób uzasadniony w zakres opisanych powyżej świadczeń lub jeśli kwota obciążająca konsumenta z tytułu rzeczonej prowizji jest nieproporcjonalna w stosunku do kwoty pożyczki [wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Caixabank (Prowizja za udzielenie kredytu), C‑565/21, EU:C:2023:212, pkt 59]. O ile wśród kryteriów, które właściwy sąd stosuje w celu oceny istnienia ewentualnej znaczącej nierównowagi, zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 62 niniejszego wyroku, może on uwzględnić krajowe statystyki określające średni koszt prowizji za udzielenie kredytu w danym okresie, o tyle sama ta okoliczność nie jest wystarczająca. W przypadku gdyby sąd krajowy poprzestał na porównaniu kwoty prowizji za udzielenie kredytu przewidzianej w warunku, którego ewentualnie nieuczciwy charakter bada, z tym średnim kosztem, takie porównanie byłoby miarodajne jedynie wówczas, gdyby opierało się na najnowszych danych obejmujących nieodzownie okres stosowania dyrektywy 93/13. W zakresie, w jakim z orzecznictwa przypomnianego w pkt 36 niniejszego wyroku wynika, że wymóg przejrzystości, wskazany w art. 5 dyrektywy 93/13, nie oznacza obowiązku szczegółowego określenia przez instytucję bankową w odnośnej umowie kredytu charakteru usług świadczonych w zamian za wynagrodzenie przewidziane w warunku wprowadzającym prowizję za udzielenie kredytu, należy uznać, że przestrzeganie art. 3 tej dyrektywy nie wymaga również, by w owym warunku wskazano dokładny zakres usług objętych tą prowizją lub cenę każdej z owych usług. W każdym wypadku do właściwego sądu należy upewnienie się co do przestrzegania wymogu dobrej wiary i tego, że wspomniany warunek nie powoduje znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron, w szczególności poprzez sprawdzenie, czy zgodnie z uregulowaniami krajowymi koszty obciążające konsumenta odpowiadają faktycznie świadczonym przez instytucję bankową usługom stanowiącym podstawę poniesionych przez niego kosztów. Z powyższych względów na pytania siódme, ósme i dziesiąte należy odpowiedzieć, iż art. 3 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym warunek przewidujący zgodnie z uregulowaniami krajowymi zapłatę przez konsumenta prowizji za udzielenie kredytu mającej na celu wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem i zindywidualizowanym rozpatrzeniem wniosku o pożyczkę lub kredyt hipoteczny może nie powodować znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, przy czym przedsiębiorca nie jest zobowiązany do szczegółowego określenia charakteru usług, za które pobierane jest wynagrodzenie w ramach tej prowizji, ani kosztu każdej z tych usług, pod warunkiem że ewentualne istnienie takiej nierównowagi będzie mogło być przedmiotem skutecznej kontroli właściwego sądu zgodnie z kryteriami wywiedzionymi z orzecznictwa Trybunału, w razie potrzeby poprzez porównanie nałożonej na kredytobiorcę kwoty prowizji za udzielenie kredytu ze średnim kosztem prowizji za udzielenie kredytu odnotowanych w ostatnim okresie. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (ósma izba) orzeka, co następuje:   1) Artykuł 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że: nie stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, w którym w świetle uregulowań krajowych przewidujących, iż prowizja za udzielenie kredytu hipotecznego stanowi wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, uznano, że warunek umowny nakładający na konsumenta obowiązek zapłaty takiej prowizji spełnia wymóg przejrzystości wynikający z tego art. 5, w sytuacji gdy w owym warunku nie określono w sposób szczegółowy – na etapie powiadomienia o proponowanej stopie procentowej – całości usług świadczonych w zamian za tę prowizję, nie wskazano stawki godzinowej i gdy instytucja bankowa nie dostarczyła konsumentowi szczegółowych faktur z rozbiciem na poszczególne usługi oraz na związane z nimi opłaty, pod warunkiem że miał on możliwość oszacować wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, zrozumieć charakter usług świadczonych w zamian za koszty przewidziane we wspomnianym warunku i sprawdzić, czy nie dochodzi do nakładania się różnych kosztów lub usług, za które koszty te stanowią wynagrodzenie.   2) Artykuły 3–5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że: nie stoją one na przeszkodzie temu, by cena usług objętych warunkiem umownym przewidującym prowizję za udzielenie kredytu, zdefiniowaną w uregulowaniach krajowych jako wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem lub obsługą pożyczki lub kredytu hipotecznego bądź za inne podobne usługi, była wyrażona jako wartość procentowa kwoty udzielonego kredytu, pod warunkiem że konsument był w stanie oszacować wypływające dla niego z tego warunku konsekwencje ekonomiczne, zrozumieć charakter usług świadczonych w zamian za koszty przewidziane we wspomnianym warunku i sprawdzić, czy nie dochodzi do nakładania się różnych kosztów przewidzianych w umowie. W tym przypadku taki warunek nie może powodować znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.   3) Artykuł 3 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że: nie stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym warunek przewidujący zgodnie z uregulowaniami krajowymi zapłatę przez konsumenta prowizji za udzielenie kredytu mającej na celu wynagrodzenie za usługi związane z oceną, udzieleniem i zindywidualizowanym rozpatrzeniem wniosku o pożyczkę lub kredyt hipoteczny może nie powodować znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, przy czym przedsiębiorca nie jest zobowiązany do szczegółowego określenia charakteru usług, za które pobierane jest wynagrodzenie w ramach tej prowizji, ani kosztu każdej z tych usług, pod warunkiem że ewentualne istnienie takiej nierównowagi będzie mogło być przedmiotem skutecznej kontroli właściwego sądu zgodnie z kryteriami wywiedzionymi z orzecznictwa Trybunału, w razie potrzeby poprzez porównanie nałożonej na kredytobiorcę kwoty prowizji za udzielenie kredytu ze średnim kosztem prowizji za udzielenie kredytu odnotowanych w ostatnim okresie.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: hiszpański.