C-7/05

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO DÁMASA RUIZA-JARABA COLOMERA przedstawiona w dniu 9 lutego 2006 r.(1) Sprawy połączone od C‑7/05 do C‑9/05 Saatgut-Treuhandverwaltungs GmbH przeciwko spadkobiercom Dietera Deppego [Ulrichowi Deppe, Hanne-Rose Deppe, Thomasowi Deppe, Matthiasowi Deppe, Christine Urban (z domu Deppe)]: Saatgut-Treuhandverwaltungs GmbH przeciwko Siegfriedowi Henningsowi i Saatgut-Treuhandverwaltungs GmbH przeciwko Hartmutowi Lübbe [wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Bundesgerichtshof (Niemcy)] Odmiany roślin – Poziom godziwego wynagrodzenia należnego posiadaczowi wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin I –    Wprowadzenie 1.     Trybunał wielokrotnie wypowiadał się(2) w sprawie uregulowań wspólnotowych odnoszących się do odmian roślin(3), chociaż dotychczas podnoszone kwestie dotyczyły informacji, które powinny być dostarczane, lub uprawnienia posiadacza prawa do ochrony do domagania się ich w celu obliczenia wynagrodzenia w przypadku odwołania się do praktyki nazywanej potocznie „odstępstwem rolnym” lub „przywilejem rolnika”. 2.     Pięć pytań prejudycjalnych, które Bundesgerichtshof (niemiecki sąd najwyższej instancji w sprawach cywilnych i karnych) przedstawił zgodnie z art. 234 WE, nie dotyczy zdumiewających kompozycji, które malarz manierysta przedstawił na swych płótnach, tworząc udanie złudzenie optyczne portretu poprzez przedstawienie wszelkiego rodzaju kwiatów, owoców i warzyw(4), lecz godziwego wynagrodzenia, do którego ma prawo posiadacz wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin w przypadku odwołania się do przywileju rolnika. 3.     Różnice pomiędzy niemieckimi sądami niższych instancji orzekającymi w podobnych sporach doprowadziły najwyższy sąd niemiecki do sformułowania wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. II – Ramy prawne 4.     Przywilej rolnika został wprowadzony rozporządzeniem Rady (WE) nr 2100/94 z dnia 27 lipca 1994 r. w sprawie wspólnotowego systemu ochrony odmian roślin (zwanego dalej „rozporządzeniem podstawowym”)(5). 5.     Artykuł 14 tego rozporządzenia, zatytułowany „Odstępstwo od wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin”, stanowi w ust. 1: „1. Nie naruszając przepisów art. 13 ust. 2 i w celu ochrony produkcji rolnej, rolnicy są upoważnieni do używania do rozmnażania w uprawie polowej materiału ze zbioru uzyskanego w ich własnym gospodarstwie, z uprawy materiału rozmnożeniowego odmiany chronionej wspólnotowym prawem do ochrony odmian roślin, ale niebędącej mieszańcem lub odmianą syntetyczną”. 6.     Artykuł 14 ust. 2 tego samego rozporządzenia ogranicza zakres zastosowania tego przepisu do niektórych roślin uprawnych, jak ciecierzyca pospolita, łubin żółty czy lucerna siewna, niektórych zbóż, ziemniaków, niektórych roślin oleistych i włóknistych, takich jak rzepak, rzepik i len oleisty(6). 7.     Wykonywanie tego odstępstwa uregulowane jest w art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 2100/94, na mocy którego: „3      Warunki mające na celu uregulowanie odstępstwa przewidzianego w ust. 1 i ochronę uzasadnionych interesów określonych hodowców i rolników zostaną ustanowione przed wejściem w życie niniejszego rozporządzenia w drodze przepisów wykonawczych wydanych na podstawie art. 114 i w oparciu o następujące kryteria: […] –       materiał ze zbioru może być przygotowany do uprawy przez samego rolnika lub w ramach świadczonych mu usług, nie naruszając przepisów ograniczających, które mogą wprowadzić państwa członkowskie w odniesieniu do organizacji przygotowania do siewu tego materiału, aby w szczególności zapewnić tożsamość materiału oddanego do przygotowania z materiałem otrzymanym po przygotowaniu; –       rolników prowadzących małe gospodarstwa nie obowiązuje wymóg zapłaty wynagrodzenia posiadaczowi; […] –       inni rolnicy obowiązani są do zapłaty godziwego wynagrodzenia posiadaczowi, którego wysokość powinna być w rozsądnym stopniu [znacząco] niższa od wysokości wynagrodzenia pobieranego w przypadku umowy licencyjnej na produkcję materiału rozmnożeniowego tej samej odmiany, na tym samym obszarze; właściwa wysokość godziwego wynagrodzenia może podlegać zmianom w czasie, w zależności od stopnia, w jakim stosuje się odstępstwo określone w ust. 1, w odniesieniu to tej odmiany; –       […]”. 8.     Sposób uregulowania tego prawa został zmieniony rozporządzeniem Komisji (WE) nr 1768/95 z dnia 24 lipca 1995 r. ustanawiającym przepisy wykonawcze w zakresie odstępstwa rolnego przewidzianego w art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 2100/94 (zwanego dalej „rozporządzeniem wykonawczym”) (7). Jego art. 5, który znajduje się w rozdziale 3, mówi o wynagrodzeniu w następujący sposób: „1. Poziom słusznego wynagrodzenia, które należy wypłacić na rzecz posiadacza odmiany, stosownie do art. 14 ust. 3 tiret czwarte rozporządzenia podstawowego, może stanowić przedmiot umowy między posiadaczem odmiany a danym rolnikiem. 2. W przypadku gdy umowa nie została zawarta lub jeżeli nie ma ona zastosowania, poziom wynagrodzenia jest w rozsądnym stopniu [znacząco] niższy od kwoty pobieranej za licencjonowaną produkcję materiału rozmnożeniowego najniższej kategorii [tej samej odmiany], kwalifikującego się do urzędowej certyfikacji w odniesieniu do tej samej odmiany, na tym samym obszarze. Jeżeli na obszarze, na którym położone jest gospodarstwo rolnika, nie prowadzi się licencjonowanej produkcji materiału rozmnożeniowego [tej odmiany] oraz jeżeli nie istnieje jednolity poziom wyżej wymienionej kwoty w całej Wspólnocie, poziom wynagrodzenia jest [powinien być] w rozsądnym stopniu [znacząco] niższy od kwoty wliczanej zwykle, z powyższego powodu w cenę, po której materiał rozmnożeniowy tej odmiany najniższej jakości kwalifikujący się do urzędowej certyfikacji jest na tym obszarze sprzedawany, pod warunkiem że nie jest ona wyższa od wymienionej kwoty pobieranej na obszarze, na którym ten materiał rozmnożeniowy został wyprodukowany. 3. [Zgodnie z ust. 2] poziom wynagrodzenia uważa się za niższy w rozsądnym stopniu [znacząco] w rozumieniu art. 14 ust. 3 tiret czwarte rozporządzenia podstawowego, […] jeżeli nie przekracza poziomu koniecznego dla ustanowienia bądź stabilizacji, jako czynnik ekonomiczny określający zakres korzystania z odstępstwa, racjonalnie zrównoważonej proporcji między korzystaniem z licencjonowanego materiału rozmnożeniowego a korzystaniem z materiału ze zbioru poszczególnych odmian objętych wspólnotowym systemem ochrony odmian roślin. Proporcję taką należy uznać za racjonalnie zrównoważoną, jeżeli zapewnia posiadaczowi odmiany otrzymywanie, w całości [ogółem], prawnie uzasadnionego [adekwatnego] wynagrodzenia z tytułu całokształtu korzystania z jego odmiany”. 9.     Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2605/98 z dnia 3 grudnia 1998 r. zmieniające rozporządzenie nr 1768/95(8) (zwane dalej „trzecim rozporządzeniem”) dodało do tego przepisu cztery ustępy, lecz jedynie ust. 4 i 5 mają znaczenie w niniejszej sprawie. Mają one następujące brzmienie: „4. O ile w przypadku ust. 2 poziom wynagrodzenia podlega umowom między organizacjami hodowców a rolnikami, nawet z udziałem organizacji przetwórców, które utworzone są we Wspólnocie odpowiednio na szczeblu wspólnotowym, odpowiednio krajowym lub regionalnym, uzgodnione poziomy stosuje się jako wytyczne dla określenia wynagrodzenia, jakie ma być wypłacone w odniesieniu do danego obszaru lub gatunku, jeżeli Komisja została powiadomiona o tych poziomach i ich warunkach na piśmie przez upoważnionych przedstawicieli odpowiednich organizacji i jeżeli na tej podstawie uzgodniony poziom i jego warunki zostały opublikowane w  »Dzienniku Urzędowym« [Gazecie Urzędowowej] wydawanym przez Wspólnotowy Urząd Odmian Roślin. 5. Jeżeli w przypadku ust. 2 umowa określona w ust. 4 nie ma zastosowania, to wynagrodzenie, jakie ma być wypłacone, wynosi 50% kwot pobranych za licencjonowaną produkcję materiału rozmnożeniowego, jak określono w ust. 2. Jednakże jeżeli państwo członkowskie powiadomiło Komisję przed dniem 1 stycznia 1999 r. o bliskim zawarciu umowy określonej w ust. 4, między odpowiednimi organizacjami utworzonymi na szczeblu krajowym lub regionalnym, wynagrodzenie, jakie ma być wypłacone na danym obszarze i w odniesieniu do danych gatunków, wynosi 40% zamiast 50%, jak określono powyżej, ale wyłącznie w zakresie korzystania z odstępstwa rolnego wprowadzonego przed realizacją tego rodzaju umowy i nie później niż do dnia 1 kwietnia 1999 r.”. 10.   W celu udzielenia odpowiedzi na pytania postawione przez Bundesgerichtshof należy również przypomnieć szósty i siódmy motyw trzeciego rozporządzenia, zgodnie z którymi: „[…] właściwe jest zapewnienie, aby umowy te zostały wprowadzone jako wytyczne wspólnotowe w odniesieniu do poziomu wynagrodzenia, w odniesieniu do odpowiednich obszarów i odpowiednich gatunków; [...] w odniesieniu do obszarów lub gatunków, do których umowy te nie mają zastosowania, wynagrodzenie, jakie ma być wypłacone, wynosi zasadniczo 50% kwot pobranych za licencjonowaną produkcję materiału rozmnożeniowego, korygowanych przy użyciu odpowiedniej skali ruchomej, w przypadku gdy taka skala została utworzona w zakresie odpowiednich krajowych praw do odmian roślin; […]”. III – Stan faktyczny w postępowaniu przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne 11.   Przed Bundesgerichtshof zawisły cztery sprawy odnoszące się do godziwego charakteru wynagrodzenia z tytułu uprawy materiału rozmnożeniowego chronionego przez uregulowania europejskie w dziedzinie ochrony odmian roślin. 12.   Skarżąca w trzech z tych postępowań przed sądem krajowym, organizacja posiadaczy wspólnotowego prawa ochrony odmian roślin ustanowiona w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, zobowiązana jest do ochrony tych praw ochrony, w szczególności poprzez wykonywanie prawa do informacji i prawa do zapłaty. 13.   Organizacja ta domaga się zapłaty wynagrodzenia z tytułu uprawy następujących odmian roślin chronionych przez prawo wspólnotowe: –       jęczmienia ozimego odmiany Teresa i pszenicy ozimej odmian Bandit, Contur i Titmo, uprawianych w trakcie roku gospodarczego 1998/1999 przez D. Deppe'go, pierwotnego pozwanego w postępowaniu przed sądem krajowym w ramach sprawy C‑7/05, zmarłego w trakcie postępowania, w miejsce którego do postępowania wstąpili jego spadkobiercy; –       ziemniaków odmiany Solara, uprawianych w trakcie roku gospodarczego 1999/2000 przez S. Heningsa, pozwanego w postępowaniu przed sądem krajowym w sprawie C‑8/05; –       ziemniaków tej samej odmiany, jęczmienia ozimego odmian Teresa i Duet, jak również pszenicy odmiany Ritmo, uprawianych w trakcie roku gospodarczego 1998/1999 na polach H. Lübbego, pozwanego w postępowaniu przed sądem krajowym w sprawie C‑9/05. 14.   Trzej wspomniani rolnicy poinformowali pozwaną w ramach sporów przed sądem krajowym o zasianiu tego materiału rozmnożeniowego i odmówili przystąpienia do Kooperationsabkommen Landwirtschaft und Pflanzenzüchtung (porozumienia o współpracy w dziedzinie rolnictwa i polepszania roślin) zawartego w dniu 3 czerwca 1996 r. pomiędzy Deutscher Bauernverband eV (niemiecką federacją rolników) a Bundesverband Deutscher Pflanzenzüchter eV (niemiecką federacją hodowców odmian roślin) i opublikowanym w dniu 16 sierpnia 1999 r. w Gazecie Urzędowej wydawanej przez Wspólnotowy Urząd Odmian Roślin (zwanego dalej „porozumieniem o współpracy z 1996 r.”). W 2000 r. te organizacje zawodowe zawarły nowe porozumienie, które miało mieć zastosowanie w okresie po zbiorach z 2001 r. i przewidywało wynagrodzenie wynoszące do 60% opłat ustalonych w licencjach na produkcję kwalifikowanego materiału siewnego (zwanych dalej „opłatami C”). W wyniku powstałych rozbieżności żądane wynagrodzenie wynosiło w niektórych przypadkach jedynie 45%. 15.   Zainteresowani posiadacze praw do wspólnotowej ochrony odmian roślin upoważnili powódkę w postępowaniu przed sądem krajowym do podjęcia odpowiednich czynności w celu odzyskania ich wynagrodzeń. Dla roku gospodarczego 1998/1999 kwoty należne od rolników, którzy nie zawarli porozumienia, oszacowano na 80% opłat C. 16.   W wyniku odmowy zapłaty przez tych trzech rolników odpowiednich kwot wymaganych na tej podstawie Saatgut-Treuhandverwaltung GmbH wniosła pozew do Landgericht Braunschweig (sąd pierwszej instancji w Brunszwiku), który w dużej części uznał jej roszczenie. 17.   Z kolei Oberlandesgericht Braunschweig oddalił apelacje powódki w postępowaniu przed sądem krajowym(9), w których żądała ona zapłaty kwot obliczonych na podstawie 80% wyżej wymienionych opłat C(10). 18.   W wyniku wniesienia kasacji Bundesgerichtshof, po stwierdzeniu, że rozstrzygnięcie sporów zależy od wykładni prawa wspólnotowego, a w szczególności od wykładni art. 5 ust. 2, 4 i 5 rozporządzenia wykonawczego, postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału, zgodnie z art. 234 WE, następujące pytania prejudycjalne: „1. Czy wymóg w zakresie ustalania poziomu wynagrodzenia z tytułu uprawy materiału ze zbioru w rozumieniu art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1768/95, zgodnie z którym wynagrodzenie to powinno być znacząco niższe od kwoty pobieranej z tytułu licencjonowanej produkcji materiału rozmnożeniowego tej samej odmiany na tym samym obszarze, spełniony jest także wówczas, gdy wynagrodzenie to ustalone zostało ryczałtowo na poziomie 80% tej kwoty? 2. Czy art. 5 ust. 4 i 5 rozporządzenia [wykonawczego] zawiera ustalenie poziomu wynagrodzenia z tytułu uprawy materiału ze zbioru w przypadku normatywnej regulacji wysokości takiego wynagrodzenia? W przypadku odpowiedzi twierdzącej: czy ustalenie to – jako wyrażające zasadę ogólną – stosuje się również w odniesieniu do upraw sprzed wejścia w życie [trzeciego] rozporządzenia? 3. Czy funkcja wytycznych przyznana umowom między organizacjami posiadaczy a rolnikami w rozumieniu art. 5 ust. 4 rozporządzenia [wykonawczego] oznacza, że jeśli poziom wynagrodzenia określony został w akcie normatywnym, istotne postanowienia takich umów (sposób obliczania) podlegają uwzględnieniu również wtedy, gdy przy obliczaniu wysokości wynagrodzenia na takiej podstawie posiadacz nie dysponuje wszystkimi zależnymi od rolnika danymi niezbędnymi do dokonania obliczenia na podstawie umowy i nie może on żądać od rolnika ich przedstawienia? W przypadku udzielenia na to pytanie odpowiedzi twierdzącej: czy aby umowa taka mogła skutecznie spełniać swoją funkcję wytycznych, konieczne jest, by spełniała ona wymogi zawarte w art. 5 ust. 4 rozporządzenia [wykonawczego] również wtedy, gdy umowa zawarta została przed wejściem w życie [trzeciego] rozporządzenia? 4. Czy art. 5 ust. 5 rozporządzenia [wykonawczego] ustanawia ograniczenie wysokości wynagrodzenia w przypadku ustalenia go w drodze umowy lub na podstawie aktu normatywnego? 5. Czy umowa zawarta między organizacjami zawodowymi może służyć jako wytyczne w rozumieniu art. 5 ust. 4 rozporządzenia [wykonawczego], jeśli określony w niej poziom wynagrodzenia przekracza 50% kwot określonych w art. 5 ust. 5 tego rozporządzenia?”. IV – Postępowanie przed Trybunałem 19.   Trzy postanowienia odsyłające wydane przez Bundesgerichtshof w dniu 11 października 2004 r. zostały zarejestrowane w sekretariacie Trybunału w dniu 14 stycznia 2005 r. i zważywszy na istniejące między nimi powiązanie przedmiotowe, sprawy te zostały połączone postanowieniem z dnia 26 stycznia 2005 r. 20.   Saatgut-Treuhandverwaltungs GmbH, spadkobiercy D. Deppego, S. Henningsa, H. Lübbego, rząd niemiecki i Komisja przedstawiły swoje uwagi w terminie określonym w art. 20 statutu Trybunału Sprawiedliwości. 21.   Podczas rozprawy, która odbyła się w dniu 12 stycznia 2005 r., stawili się przedstawiciele stron w postępowaniu przed sądem krajowym i przedstawiciele Komisji. V –    Analiza pytań prejudycjalnych A –    Uwagi wstępne 22.   Uregulowanie odnoszące się do przywilejów rolnika doskonale odzwierciedla równowagę w dyskusji ożywionej przez przeciwstawne stanowiska. Z jednej strony chodzi o wizję polityki rolnej Wspólnoty, w której idea zwiększania owoców tej działalności dominuje jeszcze jako główny cel(11), co uwidocznione jest w art. 14 ust. 1 rozporządzenia podstawowego, który upoważnia rolników do używania tego wyłącznego prawa „w celu ochrony produkcji rolnej”. 23.   Z drugiej strony chodzi o stanowisko hodowców działających w sferze polityki przemysłowej, badań i rozwoju, którzy starają się uzyskać ramy prawne właściwe do stymulowania ich działalności w Unii Europejskiej. W tej sytuacji nie dziwi fakt, że spór jest zapamiętały i że osiągnięty kompromis został uznany za możliwy do zaakceptowania(12). 24.   Należy postawić sobie pytanie, czy z późniejszą ewolucją organizacji rynków rolnych, bardziej ukierunkowaną na wolną konkurencję(13), taki przywilej mógłby się pojawić; w każdym razie trzecie rozporządzenie należy uznać za nieśmiały krok w tym kierunku, ponieważ przyznaje ono większą role porozumieniom pomiędzy związkami rolników i hodowców. B –    Godziwe wynagrodzenie (pytanie pierwsze) 25.   Sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy wynagrodzenie ustalone na 80% opłat C wystarcza, by spełnić wymóg, zgodnie z którym wynagrodzenie to musi być „znacząco niższe” od kwoty pobieranej z tytułu licencjonowanej produkcji materiału rozmnożeniowego, zgodnie z art. 5 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego. 26.   Przed przystąpieniem do dalszych rozważań należy krótko opisać obowiązujący system wdrożony przez trzy wyżej wspomniane rozporządzenia. Rozporządzenia te budują strukturę systemu wynagrodzeń hodowców wokół trzech możliwości, to znaczy umowy pomiędzy posiadaczem praw do ochrony odmian roślin a rolnikiem(14), porozumień pomiędzy organizacją posiadaczy praw a rolnikami(15), jak również, pomocniczo w stosunku do poprzednich rozwiązań, poziom wynagrodzenia określony w zależności od pewnych wskazówek przewidzianych we wspomnianych rozporządzeniach(16). Zważywszy, że D. Deppe, S. Hennings i H. Lübbe nie zawarli żadnej indywidualnej umowy z hodowcą i nie przystąpili do żadnego porozumienia, należy odwołać się do trzeciej możliwości. 27.   Artykuł 14 ust. 3 tiret czwarte rozporządzenia podstawowego narzuca prawodawcy wspólnotowemu, jako kryterium oceny godziwego wynagrodzenia, kwotę „znacząco niższą” od kwoty pobieranej z tytułu licencjonowanej produkcji na mocy opłat C i na ten aspekt kładzie nacisk rozporządzenie wykonawcze, które w art. 5 ust. 2 uzupełnia ten przepis, przypominając, że poziom wynagrodzenia powinien być „znacząco niższy” od tej kwoty; ponadto trzecie rozporządzenie ustala na 50% wynagrodzenie należne z tytułu licencjonowanego użytkowania materiału rozmnożeniowego(17). 28.   Należy również zauważyć, że ta stawka ma zastosowanie do „materiału rozmnożeniowego najniższej kategorii, kwalifikującego się do urzędowej certyfikacji w odniesieniu do tej samej odmiany, na tym samym obszarze” zgodnie z art. 5 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, do którego odsyła ust. 5 tego samego artykułu. Co się tyczy tej kategorii, to można odnosić się jedynie do kategorii, która stanowi najmniejszy koszt dla rolnika. 29.   Z tych wstępnych ustaleń wynika, że w przypadku odwołania się do odstępstwa, wynagrodzenie należne posiadaczom przedmiotowych praw do ochrony odmian roślin koniecznie musi być naprawdę niższe od opłat C. 30.   W konsekwencji wynagrodzenie w wysokości 80% nie wydaje się właściwe, nawet jeśli, jak to wskazuje w swoich uwagach Komisja, należy odróżnić przypadki mające miejsce przed wejściem w życie trzeciego rozporządzenia od przypadków zaszłych później. Zważywszy, że dla tych ostatnich przypadków istnieje konkretne uregulowanie, wydaje się właściwym zbadać je w pierwszej kolejności. 31.   Artykuł 5 ust. 5 rozporządzenia wykonawczego przewiduje ograniczone w czasie obowiązywanie, w niektórych okolicznościach, wynagrodzenia wynoszącego do 40% opłat C. Po upływie krótkiego terminu(18) ponownie znajduje zastosowanie stawka 50% z ust. 4. Dziewiąty motyw rozporządzenia wykonawczego uzasadnia ten przepis wolą zachęcenia niektórych organizacji posiadaczy i rolników do jak najszybszego finalizowania umów przez ustalenie poziomu stawek jeszcze niższego niż zwykle. 32.   Należy wyciągnąć z tego dwa wnioski. Po pierwsze, umowne rozwiązania są uprzywilejowane i aby do nich doszło wywierana jest presja na jedną ze stron. Po drugie, przy braku umowy wynagrodzenie, dzięki któremu posiadacz odmiany otrzymuje adekwatne wynagrodzenie, sytuuje się w granicach 50%, mimo że zostało zasugerowane, że interes jednej ze stron może spowodować jego lekki wzrost w trakcie negocjacji. W ten sposób należy rozumieć porozumienie zawarte w 2000 r. pomiędzy organizacjami zawodowymi rolników i hodowców, które przewidywało wynagrodzenie osiągające maksymalnie 60% opłat C. 33.   System korzystania z odstępstwa przed wejściem w życie trzeciego rozporządzenia określony jest w art. 14 rozporządzenia podstawowego i art. 5 ust. 1–3 rozporządzenia wykonawczego. Zgodnie z tym ostatnim przepisem poziom wynagrodzenia uważa się za znacząco niższy, jeżeli nie przekracza poziomu koniecznego dla stworzenia lub ustabilizowania wystarczająco zrównoważonej relacji między korzystaniem z licencjonowanego materiału rozmnożeniowego a korzystaniem z materiału ze zbioru poszczególnych odmian oraz jeżeli zapewnia posiadaczowi odmiany otrzymywanie, w całości, adekwatnego wynagrodzenia z tytułu całokształtu korzystania z jego odmiany. 34.   Według mnie należy zbadać inne sytuacje. Otóż zniżka w wysokości 20%, nawet jeśli w świecie interesów uznawana jest za hojną, traci swoje znaczenie w ramach odstępstwa rolnego, obowiązującego wobec rolnika, który w rzeczywistości osiąga plon własną pracą i własnym wysiłkiem, wzbogacając go właściwościami swojej ziemi(19). Co więcej, siewca nie ma żadnego wpływu na inny element obliczeń końcowej ceny, to jest opłat C, ponieważ nie jest stroną umów licencyjnych dotyczących produkcji materiału rozmnożeniowego, a kwota należna posiadaczowi praw do ochrony odmian – który ze swojej strony ma znaczny wpływ – zależy ostatecznie od czynników zewnętrznych. 35.   Pozwani w postępowaniu przed sądem krajowym podnoszą, że monopolistyczna pozycja Saatgut-Treuhandverwaltung GmbH na rynku powoduje zakłócenia konkurencji, a ponadto parametry zawarte w rozporządzeniach dla oceny godziwego charakteru wynagrodzenia zobowiązują do uwzględniania czynników lokalnych, regionalnych lub krajowych. 36.   Wszystkie te czynniki wywierające wpływ na godziwy charakter wynagrodzenia „znacząco niższego” w przypadku odwołania się do przywileju rolnika, zależą więc od szczególnych okoliczności każdego przypadku i powinny być oceniane przez właściwy sąd(20). 37.   W świetle powyższych rozważań proponuję odpowiedzieć na pytanie pierwsze w ten sposób, że poziom wynagrodzenia wynoszący 80% w przypadku odstępstwa rolnego, o którym mowa w art. 14 ust. 3 rozporządzenia podstawowego, nie spełnia wymogu, zgodnie z którym wynagrodzenie takie powinno być „znacząco niższe” od kwoty pobieranej za licencjonowaną produkcję materiału rozmnożeniowego w rozumieniu art. 5 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, z zastrzeżeniem oceny innych istotnych okoliczności sprawy dokonywanej ad casum przez sąd krajowy w postępowaniu głównym. C –    Kryteria oceny kwoty wynagrodzenia (pytanie drugie) 38.   W pierwszej części drugiego pytania poszukiwana jest odpowiedź, czy przy ustalaniu należności hodowcy art. 5 ust. 4 i 5 rozporządzenia wykonawczego zawiera wskazówki pozwalające na wycenę kwoty wynagrodzenia. 39.   Z brzmienia tych przepisów jasno wynika, co się tyczy ust. 4, że wskazówki te powinny być zawarte w umowach pomiędzy organizacjami posiadaczy a rolnikami, które służą jako wytyczne, kiedy inne wymogi tego samego ustępu oraz art. 5 ust. 2 i 3 wspomnianego rozporządzenia są spełnione. 40.   Natomiast art. 5 ust. 5 ustala na 50% kwotę wynagrodzenia w przypadku skorzystania odstępstwa rolnego z jednym zastrzeżeniem, że zostanie ono ewentualnie przyjęte w postaci ruchomej skali krajowej, zgodnie z siódmym motywem trzeciego rozporządzenia. 41.   W drugiej części tego pytania jest mowa o ewentualnym wstecznym zastosowaniu tej kwoty, jako wyraz ogólnej zasady, do upraw sprzed wejścia w życie trzeciego rozporządzenia. 42.   Co się tyczy systemu obowiązującego do czasu ich przyjęcia, art. 5 ust. 4 i 5 rozporządzenia wykonawczego stanowi uzupełnienie obejmujące nowe składniki, to znaczy funkcje ukierunkowania umów pomiędzy zainteresowanymi organizacjami i procent, który jest tam wskazany. Zdaniem Komisji byłoby sprzeczne z zasadą bezpieczeństwa prawnego, gdyby dopuścić wsteczną moc trzeciego rozporządzenia do tego typu transakcji zawartych w okresie poprzedzającym wejście w życie tych przepisów. Jednakże Komisja zdaje się nie zauważać, że art. 5 ust. 5 rozporządzenia wykonawczego wprowadza system zupełnie odmienny od wersji pierwotnej. 43.   Zatem dwukrotne odwołanie w tym przepisie do art. 5 ust. 2 tego rozporządzenia potwierdza zamiar ulepszenia i doprecyzowania tego artykułu. W rezultacie, nawet jeżeli trzeba odrzucić jego zastosowanie do sytuacji powstałych wcześniej, przepis ten spełnia funkcję ukierunkowującą przy obliczaniu wysokości wynagrodzenia. 44.   Mając na uwadze te wyjaśnienia, sugeruję, aby Trybunał odpowiedział na pytanie drugie w ten sposób, że kryteria służące ustalaniu wysokości wynagrodzenia hodowcy określone zostały w art. 5 ust. 5 rozporządzenia wykonawczego i że nie mają retroaktywnego skutku, lecz mogą służyć jako wytyczne przy obliczaniu wysokości tego wynagrodzenia w odniesieniu do upraw sprzed wejścia w życie tego przepisu. D –    Rola umów pomiędzy organizacjami hodowców a rolnikami jako wytycznych (pytanie trzecie i piąte) 45.   W pierwszej części trzeciego pytania sąd krajowy zastanawia się nad znaczeniem umów zawieranych pomiędzy organizacjami posiadaczy praw do ochrony odmian roślin i rolnikami, kiedy nie wszystkie informacje konieczne dla obliczenia kwoty godziwego wynagrodzenia należnego są dostępne lub możliwe do uzyskania w związku ze skorzystaniem z odstępstwa rolnego, podczas gdy w drugiej części pytania sąd ten interesuje się formalnymi wymogami tych umów. Należy najpierw zbadać te aspekty formalne. 46.   Z art. 5 ust. 4 rozporządzenia wykonawczego wynika, że rola takich umów jako wytycznych uwarunkowana jest faktem, że stawki wynagrodzenia i ustalane przez nie warunki są notyfikowane Komisji i publikowane w Gazecie Urzędowej wydawanej przez Wspólnotowy Urząd Odmian Roślin. 47.   Biorąc pod uwagę fakt, że warunki te mają charakter warunków sine qua non oraz zważywszy na brak rozróżnienia w tym zakresie pomiędzy umowami zawieranymi przed wejściem lub po wejściu w życie trzeciego rozporządzenia, należy wyciągnąć z tego wniosek, że czynnik czasu nie wywiera żadnego wpływu, a zbieg tych dwóch warunków jest wystarczający. 48.   Z tego tytułu zakres rozporządzenia wykonawczego rozciąga się na wszystkich rolników objętych omawianymi przepisami w terytorialnym zakresie zastosowania wspomnianych umów. Odpowiedź na pierwszą część trzeciego pytania wynika z tej podstawowej przesłanki. 49.   Wskazałem już, że powodem, dla którego umowy pomiędzy wyżej wspomnianymi organizacjami mają taką moc, jest wola uprzywilejowania ich w dorozumianym celu uniknięcia przewlekłych działań. Należy ponadto wskazać, że umowy mają być właśnie wskazówką dla tych rolników, którzy nie są stronami umów pomiędzy organizacjami, jako że ich celem jest zachęcenie do przystąpienia niechętnych rolników, którzy chcą korzystać z oficjalnych obliczeń z powodu niższych kosztów, ponieważ oprócz zrównoważonego procentu ich prowizji, organizacja, do której należą, może mieć możliwość wprowadzenia do tekstu umów dodatkowych korzyści. 50.   Dlatego też każdy czynnik obliczeń służy jako wskazówka do określenia wynagrodzenia rolników niebędących stroną żadnej umowy. Jednakże właśnie ze względu na charakter wytycznych czynniki te nie mają dalej idącego znaczenia i rozważania poczynione w ramach pierwszego pytania pozostają istotne, kiedy walor procentu jako wskaźnika jest kwestionowany, ponieważ wydaje się nadmiernie zawyżony. 51.   Na koniec, co się tyczy piątego pytania, należy uściślić, że art. 5 ust. 5 rozporządzenia wykonawczego ustala odpowiednie wynagrodzenia hodowcy na 50%, kiedy nie ma zastosowania żadna umowa w rodzaju tych, o których mowa w ust. 4 tego samego artykułu. Pomocniczy charakter wspomnianego ust. 5 wynika z systematyki obu przepisów. Na mocy zasady autonomii woli procent ustalony umownie zobowiązuje tych, którzy go zaakceptowali, i odgrywa rolę wytycznej dla tych, którzy nie są stroną takiej umowy. W braku umowy, jak to już przedstawiłem, znajduje zastosowanie art. 5 ust. 5 i służy on jako wskazówka w przypadku zastrzeżeń co do godziwego wynagrodzenia, a taka sytuacja może mieć miejsce jedynie w przypadku rolnika, który nie zawarł żadnej umowy. 52.   Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytanie trzecie i piąte w ten sposób, że posiadanie charakteru wytycznych przez umowy zawarte między organizacjami posiadaczy wspólnotowego prawa ochrony odmian roślin a rolnikami w rozumieniu w art. 5 ust. 4 rozporządzenia wykonawczego oznacza pełną skuteczność parametrów przyjętych dla określenia godziwego wynagrodzenia, pod warunkiem że jest o nich powiadomiona Komisja Wspólnot Europejskich i zostały one opublikowane w Gazecie Urzędowej wydawanej przez Wspólnotowy Urząd Odmian Roślin, i można się na nie powoływać jedynie w ramach art. 5 ust. 4, a nie w ramach art. 5 ust. 5 tego rozporządzenia. E –    Zakres stawki 50% wspomnianej w art. 5 ust. 5 rozporządzenia wykonawczego (pytanie czwarte) 53.   Bundesgerichtshof wnosi o sprecyzowanie, czy stawka 50% stanowi maksymalną granicę dla określenia wynagrodzenia ustalonego w drodze umowy lub na podstawie metody przewidzianej w rozporządzeniu wykonawczym. 54.   Po pierwsze, sporny przepis nie dotyczy sytuacji o charakterze umownym i w tym zakresie pytanie jest bezzasadne. 55.   Po drugie, można wywnioskować z dosłownego brzmienia tego przepisu, że wspomniana wartość ma charakter bezwzględny i niej jest po prostu górną lub dolną granicą. Fakt, że pracodawca wspólnotowy przewidział wyjątek w drugim akapicie tego przepisu, nie podważa tej uwagi, ponieważ jak wskazuje preambuła do trzeciego rozporządzenia, ma ono zastosowanie jedynie w ograniczonym czasie, w celu zachęcenia do szybszego zawierania umów pomiędzy organizacjami hodowców a rolnikami przed określoną datą. 56.   W świetle tych uwag proponuję, by na pytanie czwarte odpowiedzieć w ten sposób, że w sytuacji gdy w braku umowy między posiadaczem odmiany a rolnikiem wynagrodzenie należy ustalać w oparciu o art. 5 ust. 5 rozporządzenia wykonawczego, przewidziana w nim wartość jest niezmienna, nie stanowi zaś górnej granicy. VI – Wnioski 57.   W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne skierowane przez Bundesgerichtshof w następujący sposób: 1.      Poziom wynagrodzenia ryczałtowego ustalony na 80% w przypadku odstępstwa rolnego, o którym mowa w art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 2100/94 z dnia 27 lipca 1994 r. w sprawie wspólnotowego systemu ochrony odmian roślin, nie spełnia wymogu, zgodnie z którym wynagrodzenie takie powinno być „znacząco niższe” od kwoty pobieranej za licencjonowaną produkcję materiału rozmnożeniowego w rozumieniu art. 5 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1768/95 z dnia 24 lipca 1995 r. ustanawiającego przepisy wykonawcze w zakresie odstępstwa rolnego przewidzianego w art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 2100/94, z zastrzeżeniem oceny innych istotnych okoliczności sprawy dokonywanej ad casum przez sąd krajowy w postępowaniu głównym. 2.      Kryteria służące ustalaniu wysokości wynagrodzenia hodowcy określone zostały w art. 5 ust. 5 rozporządzenia nr 1768/95 w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2605/98 z dnia 3 grudnia 1998 r. i nie mają one retroaktywnego skutku, lecz mogą ukierunkować obliczanie wysokości wynagrodzenia należnego za uprawę przed wejściem w życie rozporządzenia tego przepisu. 3.      Posiadanie charakteru wytycznych przez umowy zawarte między organizacjami posiadaczy wspólnotowego prawa ochrony odmian roślin a rolnikami w rozumieniu w art. 5 ust. 4 rozporządzenia wykonawczego oznacza pełną skuteczność parametrów przyjętych dla określenia godziwego wynagrodzenia, pod warunkiem że jest o nich powiadomiona Komisja Wspólnot Europejskich i zostały one opublikowane w Gazecie Urzędowej wydawanej przez Wspólnotowy Urząd Odmian Roślin, i można się na nie powoływać jedynie w ramach art. 5 ust. 4, a nie w ramach art. 5 ust. 5 tego rozporządzenia. 4.      W sytuacji gdy w braku umowy między posiadaczem odmiany a rolnikiem wynagrodzenie należy ustalać w oparciu o art. 5 ust. 5 rozporządzenia nr 1768/95 w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem nr 2605/98, przewidziana w nim wartość jest niezmienna, nie stanowi zaś górnej granicy. 1 – Język oryginału: hiszpański. 2 – Wyroki z dnia 10 kwietnia 2003 r. w sprawie C‑305/00 Schulin, Rec. str. I‑3525, i moje opinie z dnia 21 marca 2002 r., z dnia 11 marca 2004 r. w sprawie C‑182/01 Saatgut-Treuhandverwaltungsgesellschaft, Rec. str. I‑2263, i moje opinie z dnia 7 listopada 2002 r., jak również z dnia 14 października 2004 r. w sprawie C‑336/02 Brangewitz, Zb.Orz. str. I‑9801, i moja opinia z dnia 17 lutego 2004 r. 3 – Zobacz dalej, w tytule II. By wyrobić sobie pogląd na temat całości historii ochrony prawnej, odsyłam do ww. w przypisie 2 opinii w sprawie Schulin. 4 – W szczególności w cyklu obrazów „Pory roku” lub „Żywioły” mediolańskiego artysty Giuseppe Arcimboldo (1527–1593); jego sztuka prowadziła go do gromadzenia przedmiotów tematycznie związanych z tytułem dzieła, jak „Bibliotekarz” lub „Prawnik”, aby osiągnąć ten rezultat. 5 – Dz.U. L 227, str. 1. 6 – Kwiaty są więc wyraźnie wyłączone. W sferze literatury Oscar Wilde, w baśni „Słowik i róża”, w zbiorze „Szczęśliwy książę i inne opowiadania”, wyd. Nasza Księgarnia, Warszawa 1957 r., przedstawia nieco okrutną metodę otrzymania czerwonych róż: słowik leci w stronę krzaku białej róży, aby – naciskając swych gardłem na jej kolce –skropić ją krwią, by lekko zabarwić purpurą blade płatki jej kwiatów; w ten sposób student będący właścicielem krzaku róży może ofiarować swojej ukochanej ten szkarłatny kwiat, którego zażądała, aby pozwolić mu tańczyć z nią przez całą noc. 7 – Dz.U. L 173, str. 14. 8 – Dz.U. L 328, str. 6. 9 – W przypadku S. Henningsa, Oberlandesgericht zwiększył kwotę od niego należną do 55,73 EUR, powiększoną o odsetki, jednak nie zasądzając pozostałej kwoty 668,55 EUR żądanej przez skarżącą w postępowaniu przed sądem krajowym. 10 – Kwoty żądane w ramach trzech kasacji wynoszą: 181,41 EUR w sprawie C‑7/05, 612,82 EUR w sprawie C‑8/05 i 605,86 EUR w sprawie C‑9/05. 11 – K.-D. Borchardt, „Die Reform der Gemeinsamen Agrarpolitik – Perspektiven und Herausforderungen für Landwirte und Juristen”, Europa und seine Verfassung – Festschrift für Manfred Zuleeg zum siebzigsten Geburtstag, Nomos, Baden-Baden 2005 r., str. 473 i nast., w szczególności 475–477. Zobacz także A. Leidwein, Europäisches Agrarrecht, wyd. 2 NWM, Wieden 2004 r., str. 76 i nast. 12 – B. Kiewiet, „Régime de protection communautaire des obtentions végétales”, Comptes rendus de l'Académie d'agriculture de France, t. 83, 1997 r., nr 2, str. 5 i nast., w szczególności str. 9. 13 – W przedmiocie reformy wspólnej polityki rolnej, zobacz C. Blumann, „La réforme de la politique agricole commune”, Cahiers de droit européen, nr 3 i 4, 2004 r., str. 297 i nast. Zobacz również D. Bianchi, „Y a-t-il encore quelque chose de commun dans la nouvelle Politique agricole commune?”, Revue trimestrielle de droit européen, nr 3, lipiec–wrzesień 2005 r., str. 623 i nast. 14 – Artykuł. 5 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego. 15 – Artykuł 5 ust. 4 rozporządzenia wykonawczego, dodany na mocy art. 1 trzeciego rozporządzenia. 16 – Artykuł 5 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego przy braku umowy, i art. 5 ust. 5 rozporządzenia wykonawczego przy braku porozumienia. 17 – Przepis ten powinien być czytany łącznie z siódmym motywem tego samego rozporządzenia, który łagodzi jego zamknięty charakter, wskazując, że „wynagrodzenie [...] wynosi zasadniczo 50% kwot [...]”, co jednak nie zmniejsza w niczym zakresu tej liczby. 18 – W okresie pomiędzy korzystaniem z odstępstwa rolnego przed wprowadzeniem w życie porozumienia i dniem 1 kwietnia 1999 r. 19 – Nie wiem, czy można mówić o interesie antagonistycznym, ponieważ mam wrażenie, że wszystkie podmioty biorące udział w eksploatacji odmian roślin mogą czerpać z tego korzyści; fakt czerpania korzyści od przyjaciół i z pracy innych osób jest karygodny, jak to wyjaśnia bajka Ezopa „Winnica i kozioł”, Ezop dla dorosłych, TCHU Dom Wydawniczy, Warszawa 2007 r., str. 40, opowiadając, co następuje: „W czasie, kiedy winorośl wypuszczała młode pędy, kozioł skubał pączki. Winorośl go zapytała »Dlaczego wyrządzasz mi krzywdę? Czy nie ma tutaj trawy? Nie dostarczę potrzebnego wina, jeśli poświęcę ci te pędy«”. Świat byłby o wiele bardziej subtelny, gdyby rośliny tego rodzaju istniały lub zostały obdarzone mową, jak próżna róża, którą Mały Książę hodował w swoim ogrodzie, A. (de) Saint-Exupéry, Mały książę, ALGO Toruń 1998 r., tłumaczenie Ewa Łozińska-Małkiewicz, rozdz. 8, str. 28, chociaż główny bohater odpowiada, że „[…] nigdy nie trzeba słuchać kwiatów. Trzeba je oglądać i wąchać. Mój kwiat napełniał całą planetę swoją wonią, lecz nie umiałem się nim cieszyć”. 20 – Wynika więc z tego, że rozbieżności pomiędzy orzeczeniami sądów niemieckich, które zostały przywołane we wstępie do niniejszej opinii wynikają z ewentualnych różnic regionalnych; jednakże kwestia ta nie zmienia mojego przekonania, zgodnie z którym fakt ustalenia wynagrodzenia na 80% wykracza poza to, co jest odpowiednie i staje się nadmierne.