C-700/22

WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba) z dnia 7 grudnia 2023 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Rozporządzenie (UE) 2015/1589 – Pomoc istniejąca i pomoc nowa – Pomoc przyznana z naruszeniem przepisów proceduralnych przewidzianych w art. 108 ust. 3 TFUE – Upływ terminu przedawnienia przewidzianego w art. 17 rozporządzenia (UE) 2015/1589 – Obowiązek nakazania przez sąd krajowy odzyskania pomocy W sprawie C‑700/22 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Nejvyšší soud (sąd najwyższy, Republika Czeska) postanowieniem z dnia 26 września 2022 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 listopada 2022 r., w postępowaniu: RegioJet a.s., STUDENT AGENCY k.s. przeciwko České dráhy, a.s., Správa železnic, státní organizace, Česká republika, Ministerstvo dopravy, TRYBUNAŁ (czwarta izba), w składzie: C. Lycourgos, prezes izby, O. Spineanu-Matei, J.‑C. Bonichot (sprawozdawca), S. Rodin i L. S. Rossi, sędziowie, rzecznik generalny: A. Rantos, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu RegioJet a.s. i STUDENT AGENCY k.s. – O. Doležal, advokát, – w imieniu České dráhy, a.s. – J. Kindl i K. Muzikář, advokáti, – w imieniu Komisji Europejskiej – P. Němečková, A. Steiblytė i B. Stromsky, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 108 ust. 3 TFUE oraz art. 17 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2015/1589 z dnia 13 lipca 2015 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. 108 [TFUE] (Dz.U. 2015, L 248, s. 9). Wniosek ten został złożony w ramach sporu między RegioJet a.s. i STUDENT AGENCY k.s. a České dráhy, a.s., będącym przedsiębiorstwem kolejowym prawa czeskiego, Správa železnic, státní organizace (krajowym organem kontrolnym sektora kolejowego, Republika Czeska), będącym zarządcą infrastruktury kolejowej w Republice Czeskiej, a także Česká republika, Ministerstvo dopravy (ministerstwem transportu, Republika Czeska), w przedmiocie odzyskania pomocy państwa, którą jakoby otrzymały České dráhy. Ramy prawne Artykuł 1 lit. b) ppkt (iv) i art. 1 lit. f) rozporządzenia 2015/1589 stanowią: „Do celów niniejszego rozporządzenia stosuje się następujące definicje: […] b) »istniejąca pomoc« oznacza: […] (iv) pomoc uznaną za pomoc istniejącą na podstawie art. 17 niniejszego rozporządzenia; […] f) »pomoc niezgodna z prawem« oznacza nową pomoc, wprowadzoną w życie z naruszeniem art. 108 ust. 3 TFUE”. Zgodnie z art. 17 rozporządzenia 2015/1589: „1.   Kompetencje Komisji [Europejskiej] w zakresie windykacji [odzyskania] pomocy podlegają dziesięcioletniemu okresowi [terminowi] przedawnienia. 2.   Okres [termin] przedawnienia rozpoczyna bieg w dniu, w którym przyznano pomoc niezgodną z prawem beneficjentowi albo w charakterze pomocy indywidualnej, albo w ramach programu pomocowego. Jakiekolwiek działanie, podejmowane przez Komisję lub przez państwo członkowskie, działające na wniosek Komisji w odniesieniu do pomocy niezgodnej z prawem powoduje przerwanie okresu [terminu] przedawnienia. Każde przerwanie powoduje, że okres [termin] przedawnienia zaczyna biec od początku. Okres [termin] przedawnienia zostaje zawieszony, dopóki decyzja Komisji jest przedmiotem postępowania toczącego się przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. 3.   Jakąkolwiek pomoc, w odniesieniu do której upłynął okres [termin] przedawnienia, uznaje się za pomoc istniejącą”. W art. 15 rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. [108 TFUE] (Dz.U. 1999, L 83, s. 1) zawarte były przepisy identyczne jak te, które zostały przewidziane w art. 17 rozporządzenia 2015/1589. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne W dniu 26 czerwca 2008 r. przedsiębiorstwo České dráhy, będące przedsiębiorstwem kolejowym z siedzibą w Republice Czeskiej, zawarło z krajowym organem kontrolnym sektora kolejowego umowę, na podstawie której pierwszy z tych podmiotów zbył drugiemu z nich część swego przedsiębiorstwa. RegioJet i STUDENT AGENCY, będące konkurentami przedsiębiorstwa České dráhy utrzymują, że cena otrzymana przez to ostatnie przedsiębiorstwo w ramach owej transakcji stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE i że jest ona niezgodna z prawem, ponieważ nie została zgłoszona Komisji ani nie została przez nią zatwierdzona. Dotyczący tej kwestii spór przed sądami czeskimi jest rozpatrywany przez Nejvyšší soud (sąd najwyższy, Republika Czeska). W powyższym sporze podniesiono w szczególności kwestię, czy przed sądem krajowym, do którego wniesiono żądanie o odzyskanie pomocy niezgodnej z prawem, można powołać się na upływ terminu przedawnienia przewidzianego w art. 17 ust. 1 rozporządzenia 2015/1589. W tych okolicznościach Nejvyšší soud (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy przepis art. 108 ust. 3 zdanie ostatnie [TFUE] należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy w postępowaniu wszczętym na wniosek osoby trzeciej (konkurenta) ma obowiązek nakazać beneficjentowi zwrot pomocy przyznanej z naruszeniem tego przepisu, nawet jeśli (do dnia wydania przez sąd rozstrzygnięcia) upłynął okres przedawnienia uprawnień Komisji zgodnie z art. 17 ust. 1 [rozporządzenia 2015/1589], co skutkuje uznaniem przyznanej pomocy za pomoc istniejącą zgodnie z art. 1 lit. b) ppkt (iv) i art. 17 ust. 3 tego rozporządzenia?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego Poprzez pytanie prejudycjalne sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 108 ust. 3 TFUE należy interpretować w ten sposób, że sądy krajowe mogą nakazać zwrot pomocy państwa przyznanej z naruszeniem obowiązku uprzedniego zgłoszenia, o którym mowa w tym przepisie, mimo że przewidziany w art. 17 ust. 1 rozporządzenia 2015/1589 termin przedawnienia upłynął względem tej pomocy, skutkiem czego ową pomoc należy uznać za pomoc istniejącą zgodnie z art. 1 lit. b) ppkt (iv) i art. 17 ust. 3 tego rozporządzenia. Na wstępie należy zauważyć, że przedstawione pytanie opiera się na wielu założeniach, a w szczególności na tym, iż rozpatrywany środek jest pomocą państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, czego sprawdzenie należy do sądu odsyłającego, w szczególności w świetle informacji, jakimi on dysponuje, i ewentualnych ocen dokonanych przez Komisję w ramach analizy skargi złożonej do niej w odniesieniu do tego środka. Co się tyczy przedstawionego pytania, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądy krajowe i Komisja wykonują odrębne i uzupełniające się zadania. Podczas gdy ocena zgodności pomocy z rynkiem wewnętrznym należy bowiem do wyłącznych kompetencji Komisji, sądy krajowe, działające pod kontrolą sądów Unii Europejskiej, czuwają nad ochroną praw jednostek w przypadku naruszenia obowiązku uprzedniego zgłoszenia Komisji pomocy państwa, przewidzianego w art. 108 ust. 3 TFUE (wyrok z dnia 5 października 2006 r., Transalpine Ölleitung in Österreich, C‑368/04, EU:C:2006:644, pkt 37, 38 i przytoczone tam orzecznictwo). Sądy krajowe mają zatem obowiązek zapewnić jednostkom, które mogą powoływać się na naruszenie obowiązku zgłoszenia, że zgodnie z prawem krajowym zostaną z niego wyciągnięte wszelkie konsekwencje, tak w odniesieniu do ważności aktów wykonawczych dla środków pomocowych, jak i w odniesieniu do zwrotu wsparcia finansowego przyznanego z naruszeniem tego postanowienia lub ewentualnych środków tymczasowych (wyrok z dnia 5 października 2006 r., Transalpine Ölleitung in Österreich, C‑368/04, EU:C:2006:644, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo). W odniesieniu do znaczenia, jakie ma w tym względzie upływ dziesięcioletniego terminu przedawnienia przewidzianego w art. 17 ust. 1 rozporządzenia 2015/1589, należy przede wszystkim przypomnieć, że owo rozporządzenie zawiera przepisy o charakterze proceduralnym mające zastosowanie do wszystkich postępowań administracyjnych w dziedzinie pomocy państwa toczących się przed Komisją, że normuje ono oraz wzmacnia praktykę tej ostatniej w zakresie badania pomocy państwa i że nie zawiera żadnych przepisów dotyczących praw i obowiązków sądów krajowych – te ostatnie przepisy w dalszym ciągu są regulowane postanowieniami traktatu, których wykładni dokonuje Trybunał (zob. podobnie wyrok z dnia 23 stycznia 2019 r., Fallimento Traghetti del Mediterraneo, C‑387/17, EU:C:2019:51, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo; wyrok z dnia 30 kwietnia 2020 r., Nelson Antunes da Cunha, C‑627/18, EU:C:2020:321, pkt 32). Następnie Trybunał również sprecyzował, że art. 17 ust. 1 rozporządzenia 2015/1589 dotyczy jedynie uprawnień Komisji w zakresie odzyskiwania pomocy państwa (zob. analogicznie wyrok z dnia 23 stycznia 2019 r., Fallimento Traghetti del Mediterraneo, C‑387/17, EU:C:2019:51, pkt 52, 61; a także podobnie wyrok z dnia 30 kwietnia 2020 r., Nelson Antunes da Cunha, C‑627/18, EU:C:2020:321, pkt 30). Trybunał orzekł zatem, że upływ tego terminu nie może powodować mającej moc wsteczną konwalidacji niezgodnej z prawem pomocy państwa, tylko dlatego, że staje się ona istniejącą pomocą, a w konsekwencji usunięcia wszelkiej podstawy prawnej skargi o odszkodowanie wniesionej przeciwko temu państwu członkowskiemu przez jednostki i konkurentów, na których sytuację miało wpływ przyznanie pomocy niezgodnej z prawem. Każda inna wykładnia byłaby równoznaczna z ograniczeniem zakresu obowiązku zgłoszenia środków pomocowych spoczywającego na państwach członkowskich, a tym samym z pozbawieniem art. 108 ust. 3 TFUE jego skuteczności (effet utile) (zob. wyrok z dnia 23 stycznia 2019 r., Fallimento Traghetti del Mediterraneo, C‑387/17, EU:C:2019:51, pkt 62, 63). Ponadto Trybunał również sprecyzował, że ów termin przedawnienia nie będzie miał zastosowania ani bezpośrednio, ani pośrednio, ani poprzez analogię do postępowania w sprawie odzyskania przez właściwe organy krajowe niezgodnej z prawem pomocy (zob. podobnie wyrok z dnia 5 marca 2019 r., Eesti Pagar, C‑349/17, EU:C:2019:172, pkt 109). W tym względzie należy przypomnieć, że w braku uregulowań Unii w tej dziedzinie odzyskanie niezgodnej z prawem pomocy musi się odbywać zgodnie z zasadami przewidzianymi we właściwym prawie krajowym (zob. podobnie wyrok z dnia 5 marca 2019 r., Eesti Pagar, C‑349/17, EU:C:2019:172, pkt 108). W tym zakresie uregulowaniami dotyczącymi przedawnienia mającymi ewentualnie zastosowanie są uregulowania prawa krajowego, z zastrzeżeniem zasad równoważności i skuteczności (zob. podobnie wyrok z dnia 23 stycznia 2019 r., Fallimento Traghetti del Mediterraneo, C‑387/17, EU:C:2019:51, pkt 73). Co do argumentów będącego beneficjentem przedsiębiorstwa České dráhy, które twierdzi, że w przypadku istniejącej pomocy objętej art. 108 ust. 1 TFUE sądy krajowe nie mają kompetencji do nakazania jej odzyskania, należy zauważyć, iż sprawa w postępowaniu głównym dotyczy szczególnego przypadku, w którym art. 108 ust. 3 TFUE został naruszony przy przyznawaniu rozpatrywanej pomocy. Jak przypomniano w pkt 17 niniejszego wyroku, upływ terminu przedawnienia przewidzianego w art. 17 ust. 1 rozporządzenia 2015/1589 nie powoduje mającej moc wsteczną konwalidacji niezgodnej z prawem pomocy państwa, tylko dlatego że staje się ona istniejącą pomocą. Z uwagi na powyższe odpowiedź na przedstawione pytanie brzmi następująco: art. 108 ust. 3 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż sądy krajowe mogą nakazać zwrot pomocy państwa przyznanej z naruszeniem obowiązku uprzedniego zgłoszenia, o którym mowa w tym przepisie, mimo że przewidziany w art. 17 ust. 1 rozporządzenia 2015/1589 termin przedawnienia upłynął względem tej pomocy, skutkiem czego ową pomoc należy uznać za pomoc istniejącą zgodnie z art. 1 lit. b) ppkt (iv) i art. 17 ust. 3 tego rozporządzenia. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 108 ust. 3 TFUE   należy interpretować w ten sposób, że:   sądy krajowe mogą nakazać zwrot pomocy państwa przyznanej z naruszeniem obowiązku uprzedniego zgłoszenia, o którym mowa w tym przepisie, mimo że przewidziany w art. 17 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2015/1589 z dnia 13 lipca 2015 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. 108 TFUE termin przedawnienia upłynął względem tej pomocy, skutkiem czego ową pomoc należy uznać za pomoc istniejącą zgodnie z art. 1 lit. b) ppkt (iv) i art. 17 ust. 3 tego rozporządzenia.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: czeski.