C-711/21

WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba) z dnia 22 czerwca 2023 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 267 TFUE – Dopuszczalność – Dalsze istnienie interesu prawnego w sporze w postępowaniu głównym – Obowiązek sprawdzenia przez sąd odsyłający W sprawach połączonych C‑711/21 i C‑712/21 mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Conseil d’État (radę stanu, Belgia) postanowieniami z dnia 4 listopada 2021 r., które wpłynęły do Trybunału w dniu 25 listopada 2021 r., w postępowaniu: XXX (C‑711/21), XXX (C‑712/21) przeciwko État belge, które reprezentował secrétaire d’État à l’Asile et la Migration, TRYBUNAŁ (czwarta izba), w składzie: C. Lycourgos (sprawozdawca), prezes izby, L. S. Rossi, J.‑C. Bonichot, S. Rodin i O. Spineanu-Matei, sędziowie, rzecznik generalny: A. M. Collins, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu XXX oraz XXX – D. Andrien, avocat, – w imieniu rządu belgijskiego – M. Jacobs, C. Pochet i M. Van Regemorter, w charakterze pełnomocników, które wspierała S. Matray, avocate, – w imieniu rządu niderlandzkiego – M. K. Bulterman i H. S. Gijzen, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – A. Azema i A. Katsimerou, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 2 marca 2023 r., wydaje następujący Wyrok Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 4, 7 i 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą praw podstawowych”) oraz art. 5, art. 6 ust. 6 i art. 13 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (Dz.U. 2008, L 348, s. 98). Wnioski te zostały złożone w ramach dwóch sporów między dwoma obywatelami państw trzecich a État belge (państwem belgijskim) dotyczących zgodności z prawem wydanych wobec tych obywateli decyzji nakazujących powrót. Ramy prawne Prawo Unii Artykuł 5 dyrektywy 2008/115 stanowi: „Wprowadzając w życie niniejszą dyrektywę, państwa członkowskie należycie uwzględniają: a) dobro dziecka; b) życie rodzinne; c) stan zdrowia danego obywatela państwa trzeciego i przestrzegają zasady non-refoulement”. W art. 6 tej dyrektywy przewidziano: „1.   Bez uszczerbku dla wyjątków, o których mowa w ust. 2–5, państwa członkowskie wydają decyzję nakazującą powrót każdemu obywatelowi państwa trzeciego nielegalnie przebywającemu na ich terytorium. […] 6.   Niniejsza dyrektywa nie wyklucza podejmowania przez państwa członkowskie decyzji o zakończeniu legalnego pobytu wraz z decyzją nakazującą powrót lub decyzją o wykonaniu wydalenia lub zakazem wjazdu, w ramach jednej decyzji administracyjnej lub orzeczenia sądowego, zgodnie z ich prawem krajowym, bez uszczerbku dla gwarancji proceduralnych przewidzianych w rozdziale III i w innych odpowiednich przepisach prawa wspólnotowego i krajowego”. Zgodnie z art. 13 wspomnianej dyrektywy: „1.   Dany obywatel państwa trzeciego otrzymuje możliwość skorzystania ze skutecznych środków odwoławczych, aby zaskarżyć decyzje dotyczące powrotu, o których mowa w art. 12 ust. 1, przed właściwym organem sądowym lub administracyjnym lub właściwym podmiotem złożonym z osób bezstronnych i posiadających gwarancje niezależności. 2.   Organ lub podmiot, o którym mowa w ust. 1, jest właściwy w sprawie ponownego rozpatrzenia decyzji dotyczących powrotu, o których mowa w art. 12 ust. 1, i może między innymi tymczasowo zawiesić ich wykonanie, chyba że takie tymczasowe zawieszenie ma już zastosowanie na mocy prawa krajowego. […]”. Prawo belgijskie Artykuł 7 loi du 15 décembre 1980 sur l’accès au territoire, le séjour, l’établissement et l’éloignement des étrangers (ustawy z dnia 15 grudnia 1980 r. o wjeździe na terytorium, pobycie, osiedlaniu się i wydalaniu cudzoziemców, Moniteur belge z dnia 31 grudnia 1980 r., s. 29535), w brzmieniu obowiązującym w chwili wystąpienia okoliczności faktycznych rozpatrywanych w postępowaniach głównych, stanowił: „Bez uszczerbku dla korzystniejszych przepisów umów międzynarodowych wobec cudzoziemca, który nie posiada zezwolenia lub zgody na pobyt przekraczający trzy miesiące ani zezwolenia na osiedlenie się w Królestwie [Belgii], minister lub jego pełnomocnik mogą lub – w przypadkach określonych w pkt 1, 2, 5, 11 lub 12 – muszą wydać nakaz opuszczenia terytorium w określonym terminie: 1) jeżeli zainteresowany, który przebywa w Królestwie [Belgii], nie posiada dokumentów wymienionych w art. 2 […]”. Artykuł 52/3 ust. 1 wspomnianej ustawy ma następujące brzmienie: „W przypadku nieuwzględnienia przez Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides (generalnego komisarza ds. uchodźców i bezpaństwowców) wniosku o udzielenie azylu lub odmowy nadania statusu uchodźcy cudzoziemcowi, który przebywa nielegalnie na terytorium Królestwa [Belgii], bądź udzielenia mu ochrony uzupełniającej, minister lub jego przedstawiciel bezzwłocznie wydaje nakaz opuszczenia terytorium ze wskazaniem jednej z przesłanek przewidzianych w art. 7 akapit pierwszy pkt 1–12. Decyzję doręcza się zainteresowanemu zgodnie z art. 51/2. W przypadku oddalenia przez Conseil du contentieux des étrangers (sąd do spraw cudzoziemców) skargi cudzoziemca przebywającego nielegalnie na terytorium Królestwa [Belgii] na decyzję wydaną przez Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides (generalnego komisarza ds. uchodźców i bezpaństwowców) zgodnie z art. 39/2 § 1 pkt 1 minister lub jego przedstawiciel bezzwłocznie potwierdza nakaz opuszczenia terytorium, o którym mowa w akapicie pierwszym. Decyzję bezzwłocznie doręcza się zainteresowanemu zgodnie z art. 51/2. […]”. Zgodnie z art. 74/13 wspomnianej ustawy: „Wydając decyzję o wydaleniu, minister lub jego pełnomocnik należycie uwzględnia dobro dziecka, więzy rodzinne oraz stan zdrowia danego obywatela państwa trzeciego”. Postępowania główne i pytania prejudycjalne Sprawa C‑711/21 W dniu 20 lipca 2017 r. Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides (generalny komisarz ds. uchodźców i bezpaństwowców, Belgia, zwany dalej „CGRA”) odmówił uznania XXX za uchodźcę i udzielenia mu ochrony uzupełniającej. W dniu 26 lipca 2017 r. wobec XXX wydano decyzję nakazującą opuszczenie terytorium. W dniu 21 sierpnia 2017 r. XXX wniósł do Conseil du contentieux des étrangers (sądu do spraw cudzoziemców, Belgia, zwanego dalej „CCE”) skargę na decyzję CGRA o odmowie udzielenia mu ochrony międzynarodowej. W dniu 24 sierpnia 2017 r. XXX wniósł do CCE skargę na decyzję nakazującą mu opuszczenie terytorium. W dniu 11 stycznia 2018 r. CCE oddalił skargi wniesione na decyzje CGRA. Wyrokiem z dnia 22 października 2019 r., wydanym po przeprowadzeniu rozprawy, na której XXX przedstawił pismo uzupełniające i dokumenty dotyczące jego życia prywatnego oraz stanu zdrowia, CCE oddalił skargę wniesioną na decyzję nakazującą mu opuszczenie terytorium. CCE uznał, że XXX nie ma już interesu w zaskarżeniu tego nakazu opuszczenia terytorium ze względu na to, po pierwsze, że sąd ten ostatecznie oddalił jego wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, a po drugie, że główny zarzut podniesiony przez XXX opierał się na okoliczności, że wspomniany nakaz opuszczenia terytorium nie mógł zostać wydany, dopóki toczyło się przed nim postępowanie odwoławcze od decyzji CGRA. CCE uznał, że zgodnie z wyrokiem z dnia 19 czerwca 2018 r., Gnandi (C‑181/16, zwanym dalej wyrokiem Gnandi, EU:C:2018:465), jest on zobowiązany do uwzględnienia jedynie tych zdarzeń związanych z życiem rodzinnym i stanem zdrowia XXX, które miały miejsce przed zakończeniem postępowania w sprawie udzielenia ochrony międzynarodowej. Tymczasem zdarzenia, na które powołuje się XXX w piśmie uzupełniającym złożonym do CCE, miały miejsce po dniu wydania przez CCE wyroku oddalającego skargę na decyzję CGRA. Sąd odsyłający, do którego wniesiono odwołanie od tego wyroku CCE, wskazuje w pierwszej kolejności, że w postępowaniu ze skargi o stwierdzenie nieważności decyzji nakazującej opuszczenie terytorium CCE powinien co do zasady zbadać tę decyzję ex tunc. W drugiej kolejności sąd ten zauważa, że wyrok Gnandi nie pozwala na określenie w sposób pewny momentu, do którego obywatel państwa trzeciego może się powołać na zmianę okoliczności, która nastąpiła po wydaniu decyzji nakazującej powrót, której jest adresatem, i która to zmiana może mieć istotny wpływ na ocenę jego sytuacji w świetle dyrektywy 2008/115, a dokładnie na podstawie jej art. 5. W związku z tym sąd odsyłający uważa, że nie jest wykluczone, iż art. 4, 7 i 47 karty praw podstawowych oraz przepisy dyrektywy 2008/115 nakładają na sąd krajowy, którego zadaniem jest zbadanie zgodności z prawem nakazu opuszczenia terytorium doręczonego obywatelowi państwa trzeciego w następstwie oddalenia jego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, obowiązek uwzględnienia zmian w życiu rodzinnym lub w stanie zdrowia tego obywatela, które nastąpiły do chwili wydania orzeczenia przez ten sąd. W tych okolicznościach Conseil d’État (rada stanu, Belgia) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 4, 7 i 47 [karty praw podstawowych] oraz art. 5, art. 6 ust. 6 i art. 13 [dyrektywy 2008/115], analizowane w świetle wyroku [Gnandi], należy interpretować w ten sposób, że sąd rozpoznający skargę na decyzję nakazującą powrót wydaną w wyniku decyzji o odmowie udzielenia ochrony międzynarodowej nie może, przy ocenie zgodności z prawem decyzji nakazującej powrót, uwzględnić zmian okoliczności, które w świetle wspomnianego art. 5 [dyrektywy 2008/115] mogłyby mieć istotny wpływ na ocenę sytuacji, a które zaistniały przed zakończeniem przez Conseil du contentieux des étrangers (sąd do spraw cudzoziemców) postępowania w przedmiocie udzielenia ochrony międzynarodowej? 2) Czy okoliczności, o których mowa w art. 5 [dyrektywy 2008/115] powinny zaistnieć w czasie, gdy cudzoziemiec legalnie przebywa lub jest uprawniony do przebywania na terytorium państwa członkowskiego?”. Sprawa C‑712/21 W dniu 30 września 2016 r. CGRA odmówił uznania XXX za uchodźcę i udzielenia mu ochrony uzupełniającej. W dniu 6 października 2016 r. wobec XXX wydano decyzję nakazującą opuszczenie terytorium. W dniu 28 października 2016 r. XXX wniósł do CCE skargę na decyzję CGRA o odmowie udzielenia mu ochrony międzynarodowej. W dniu 7 listopada 2016 r. XXX wniósł do CCE skargę na decyzję nakazującą mu opuszczenie terytorium. Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2017 r. CCE odrzucił skargę wniesioną na decyzję CGRA. Wyrokiem z dnia 22 października 2019 r., wydanym po przeprowadzeniu rozprawy, na której XXX złożył pismo uzupełniające i dokumenty dotyczące jego życia prywatnego, CCE – z powodów analogicznych do wskazanych w pkt 15 i 16 niniejszego wyroku – oddalił skargę wniesioną na decyzję nakazującą mu opuszczenie terytorium. Sąd odsyłający, do którego wniesiono odwołanie od tego wyroku, uważa, z powodów analogicznych do tych przedstawionych w pkt 17–19 niniejszego wyroku, że należy uściślić zakres wyroku Gnandi w celu ustalenia, do którego momentu zmiana okoliczności dotyczących życia rodzinnego obywatela państwa trzeciego, wobec którego wydano decyzję nakazującą powrót, może zostać wzięta pod uwagę przez sąd orzekający w przedmiocie zgodności z prawem takiej decyzji. Sąd ten uważa natomiast, że w tej sprawie nie ma potrzeby zwracania się do Trybunału z pytaniem dotyczącym ewentualnego naruszenia art. 4 karty, ponieważ XXX nie powołał się na żadne tego rodzaju naruszenie. W tych okolicznościach Conseil d’État (rada stanu, Belgia) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 7 i 47 [karty] oraz art. 5, art. 6 ust. 6 i art. 13 [dyrektywy 2008/115], analizowane w świetle wyroku [Gnandi], należy interpretować w ten sposób, że sąd rozpoznający skargę na decyzję nakazującą powrót wydaną w wyniku decyzji o odmowie udzielenia ochrony międzynarodowej nie może, przy ocenie zgodności z prawem decyzji nakazującej powrót, uwzględnić zmian okoliczności, które w świetle wspomnianego art. 5 mogłyby mieć istotny wpływ na ocenę sytuacji, a które zaistniały przed zakończeniem przez Conseil du contentieux des étrangers (sąd do spraw cudzoziemców, Belgia) postępowania w przedmiocie udzielenia ochrony międzynarodowej? 2) Czy okoliczności, o których mowa w art. 5 [dyrektywy 2008/115] powinny zaistnieć w czasie, gdy cudzoziemiec legalnie przebywa lub jest uprawniony do przebywania na terytorium państwa członkowskiego?”. Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 4 stycznia 2022 r. sprawy C‑711/21 i C‑712/21 zostały połączone do łącznego rozpoznania do celów pisemnego i ustnego etapu postępowania, jak również do celów wydania wyroku. W przedmiocie pytań prejudycjalnych Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że o ile pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy w ramach stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny i którego prawidłowość nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania, iż mają znaczenie dla sprawy, o tyle jednak procedura ustanowiona w art. 267 TFUE jest instrumentem współpracy pomiędzy Trybunałem i sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa Unii, które są im niezbędne do rozstrzygnięcia zawisłych przed nimi sporów. Odesłanie prejudycjalne nie ma służyć wydawaniu opinii doradczych w przedmiocie kwestii ogólnych i hipotetycznych, lecz ma być podyktowane rzeczywistą potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia sporu. Jak wynika z samego brzmienia art. 267 TFUE, orzeczenie w trybie prejudycjalnym musi być „niezbędne”, aby umożliwić sądowi odsyłającemu „wydanie wyroku” w zawisłej przed nim sprawie [wyrok z dnia 14 maja 2020 r., Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság, C‑924/19 PPU i C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367, pkt 167 i przytoczone tam orzecznictwo]. W związku z tym, skoro Trybunał powinien być w stanie w jak największym stopniu oprzeć się na ocenie sądu krajowego co do niezbędności skierowanych do Trybunału pytań prejudycjalnych, to należy mu umożliwić dokonanie wszelkiej oceny związanej z wykonywaniem przez niego jego własnej funkcji, w szczególności w celu zbadania dopuszczalności skierowanego do niego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, a sąd krajowy, korzystając z możliwości przewidzianych w art. 267 TFUE, powinien mieć na względzie własną funkcję Trybunału w tym zakresie (zob. podobnie wyroki: z dnia 16 grudnia 1981 r., Foglia, 244/80, EU:C:1981:302, pkt 19, 20; a także z dnia 9 grudnia 2010 r., Fluxys, C‑241/09, EU:C:2010:753, pkt 31). Konieczne jest zatem wyjaśnienie przez sądy krajowe względów – jeżeli nie wynikają one jednoznacznie z akt – dla których uważają, że odpowiedź na ich pytania jest niezbędna do rozstrzygnięcia sporu (wyroki: z dnia 16 grudnia 1981 r., Foglia, 244/80, EU:C:1981:302, pkt 17; a także z dnia 29 kwietnia 2004 r., Plato Plastik Robert Frank, C‑341/01, EU:C:2004:254, pkt 29). W drugiej kolejności skuteczność (effet utile) współpracy sądowej ustanowionej w ramach procedury przewidzianej w art. 267 TFUE wymaga, aby sąd odsyłający udzielił możliwie wyczerpującej odpowiedzi na pytania skierowane do niego przez Trybunał, w razie potrzeby po wysłuchaniu stron w postępowaniu głównym. W niniejszej sprawie rząd belgijski kwestionuje dopuszczalność pytań prejudycjalnych ze względu na to, że Conseil d’État (rada stanu) powinna orzec o niedopuszczalności zawisłych przed nią odwołań z powodu niezwiązanego z przepisami prawa Unii, o których wykładnię wniesiono w drodze tych pytań. I tak rząd ten wskazuje, że już po wniesieniu tych odwołań skarżącym w postępowaniu głównym przyznano prawo pobytu na terytorium belgijskim i że w związku z tym utracili oni interes prawny w postępowaniu przed Conseil d’État (radą stanu). W tym względzie należy zauważyć, że gdyby okazało się, iż skarżący w postępowaniu głównym rzeczywiście utracili interes w żądaniu uchylenia wyroków CCE zaskarżonych w postępowaniach głównych, pytania prejudycjalne nie byłyby już istotne dla rozstrzygnięcia sporów zawisłych przed Conseil d’État (radą stanu), a Trybunał powinien umorzyć postępowanie [zob. podobnie wyrok z dnia 19 listopada 2019 r.(Niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego), C‑585/18, C‑624/18 i C‑625/18, EU:C:2019:982, pkt 70]. W tym kontekście do Conseil d’État (rady stanu) zwrócono się o poinformowanie Trybunału, czy skarżący w postępowaniu głównym posiadają obecnie prawo pobytu na terytorium belgijskim, a jeśli tak, to czy zamierza ona podtrzymać swoje pytania prejudycjalne. Conseil d’État (rada stanu) odpowiedziała, że według adwokata skarżących w postępowaniu głównym, o ile zostało im przyznane tymczasowe prawo pobytu na terytorium belgijskim, o tyle w razie nieprzedłużenia takiego prawa pobytu organy belgijskie mogłyby podjąć postępowanie w sprawie powrotu na podstawie już istniejących decyzji nakazujących powrót, ponieważ nie zostały one cofnięte. Z tego względu Conseil d’État (rada stanu) poinformowała, że podtrzymuje swoje pytania prejudycjalne. W świetle tej odpowiedzi sędzia sprawozdawca i rzecznik generalny zwrócili się do rządu belgijskiego o poinformowanie Trybunału o obecnym statusie decyzji nakazujących powrót rozpatrywanych w postępowaniu głównym. Rząd ten wskazał zasadniczo, że te decyzje nakazujące powrót zostały uchylone decyzjami przyznającymi prawo pobytu skarżącym w postępowaniu głównym i że w związku z tym nawet po ustaniu takiego prawa pobytu właściwy organ krajowy nie będzie mógł kontynuować postępowania w sprawie powrotu wobec skarżących w postępowaniu głównym na podstawie wspomnianych decyzji nakazujących powrót. Rząd ten wspomniał również o niedawnym orzecznictwie Conseil d’État (rady stanu), zgodnie z którym decyzja nakazująca powrót wydana wobec obywatela państwa trzeciego przestaje istnieć w porządku prawnym z chwilą przyznania temu obywatelowi prawa pobytu, co sprawia, że sentencja wyroku CCE utrzymującego w mocy tę decyzję nakazującą powrót, zaskarżonego do Conseil d’État, nie może już wywołać niekorzystnych dla tego obywatela skutków, a zatem obywatel ten nie ma już interesu wymaganego do żądania stwierdzenia jej nieważności. W świetle tej odpowiedzi do Conseil d’État (rady stanu) zwrócono się o poinformowanie Trybunału, czy zamierza ona podtrzymać swoje pytania prejudycjalne, a jeżeli tak, to z jakich powodów. Conseil d’État (rada stanu) odpowiedziała, że pragnie podtrzymać swoje pytania prejudycjalne. Uzasadniając tę decyzję, przypomniała ona, po pierwsze, stanowisko adwokata skarżących w postępowaniu głównym, przyznając jednocześnie, że rząd belgijski jest przeciwnego zdania. Po drugie, podkreśliła ona, że toczące się przed nią postępowania zostały zawieszone do czasu udzielenia odpowiedzi przez Trybunał i że nie może ona, bez ponownego kontradyktoryjnego postępowania między stronami na rozprawie i bez nowego wyroku rozstrzygającego kwestię, czy skarżący w postępowaniu głównym nadal mają interes prawny w uchyleniu wyroków CCE, orzec, że decyzje nakazujące powrót przestały istnieć w porządku prawnym i że skarżący ci nie mają już interesu prawnego. Wynika stąd, że pomimo wyraźnej prośby Trybunału w tym zakresie Conseil d’État (rada stanu) nie umożliwiła Trybunałowi upewnienia się, że z uwagi na pojawienie się okoliczności późniejszych niż odesłania prejudycjalne przedstawione przez nią pytania prejudycjalne pozostają istotne dla rozstrzygnięcia skarg wniesionych przez skarżących w postępowaniu głównym, a zatem są uzasadnione potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia zawisłych przed nią sporów. Tymczasem przede wszystkim, jak podkreślono w pkt 32 i 33 niniejszego wyroku, instrument współpracy między Trybunałem a sądami krajowymi, jakim jest procedura ustanowiona w art. 267 TFUE, oznacza, że sąd krajowy powinien – na ile to tylko możliwe – udzielić użytecznej odpowiedzi na pytania skierowane do niego przez Trybunał. Samo powołanie się na stanowisko strony w postępowaniu głównym nie jest w tym względzie wystarczające. O ile bowiem, czyniąc to, sąd odsyłający przedstawia argumenty tej strony, o tyle w żaden sposób nie wskazuje on, w jakim zakresie podziela on te argumenty, i czy wywodzi z nich wniosek, że odpowiedź na zadane pytanie jest mu niezbędna do wydania orzeczenia (zob. podobnie postanowienie z dnia 4 października 2022 r., Teritorialna direktsia na NAP – Plovdiv, C‑49/20, niepublikowane, EU:C:2022:770, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo). Następnie, o ile zgodnie z art. 23 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej postanowienie, którym sąd odsyłający zwraca się do Trybunału, zawiesza postępowanie, o tyle z powyższych rozważań wynika, że przepisu tego nie można rozumieć w ten sposób, że zakazuje on temu sądowi odsyłającemu, po wystąpieniu do Trybunału, wysłuchania stron w przedmiocie odpowiedzi, jakich należy udzielić na pytania zadane sądowi odsyłającemu w ramach procedury współpracy ustanowionej w art. 267 TFUE. Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 24 opinii, należy jeszcze przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału przepis prawa krajowego uniemożliwiający uruchomienie procedury przewidzianej w art. 267 TFUE należy pominąć bez potrzeby zwrócenia się przez dany sąd o uprzednie usunięcie tego przepisu w drodze ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym [wyroki: z dnia 14 grudnia 1995 r.Peterbroeck, C‑312/93, EU:C:1995:437, pkt 13, a także z dnia 2 marca 2021 r.A.B. i in. (Powołanie sędziów Sądu Najwyższego – Odwołanie), C‑824/18, EU:C:2021:153, pkt 141]. Wynika z tego, że każdy sąd krajowy jest zobowiązany odstąpić od stosowania każdego przepisu prawa krajowego, który nie pozwala mu na udzielenie użytecznej odpowiedzi na pytania skierowane do niego przez Trybunał w ramach postępowania przewidzianego w art. 267 TFUE. Należy wreszcie dodać, że niniejsza sprawa różni się od sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 15 kwietnia 2021 r., État belge (Okoliczności zaistniałe po wydaniu decyzji o przekazaniu) (C‑194/19, EU:C:2021:270). W tej ostatniej sprawie bowiem, po pierwsze, Conseil d’État (rada stanu) odpowiedziała na pytanie zadane przez Trybunał, że przedmiot zawisłego przed nią sporu nadal istnieje, a po drugie, Trybunału nie poinformowano o tym, że zgodnie z wypracowanym przez Conseil d’État (radę stanu) orzecznictwem w sprawach podobnych do sporu w postępowaniu głównym należy uznać, że skarżący utracili interes prawny. Z całości powyższych rozważań wynika, że wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy uznać za niedopuszczalne. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniach głównych niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniach głównych, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:   Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Conseil d’État (radę stanu, Belgia) postanowieniami z dnia 4 listopada 2021 r. są niedopuszczalne.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: francuski.