C-716/17

WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba) z dnia 11 lipca 2019 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Swobodny przepływ pracowników – Ograniczenia – Wszczęcie postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań – Wymóg zamieszkania – Dopuszczalność – Artykuł 45 TFUE – Bezpośrednia skuteczność W sprawie C‑716/17 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego, Dania) postanowieniem z dnia 19 grudnia 2017 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 22 grudnia 2017 r., w postępowaniu wszczętym przez: A TRYBUNAŁ (czwarta izba), w składzie: M. Vilaras, prezes izby, K. Jürimäe, D. Šváby, S. Rodin (sprawozdawca) i N. Piçarra, sędziowie, rzecznik generalny: M. Szpunar, sekretarz: C. Strömholm, administrator, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 16 stycznia 2019 r., rozważywszy uwagi przedstawione: – w imieniu A przez C.T. Hermanna, advokat, – w imieniu rządu duńskiego przez J. Nymanna-Lindegrena, M.S. Wolff oraz P.Z.L. Ngo, działających w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej przez H. Støvlbæka oraz M. Kellerbauera, działających w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 27 marca 2019 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 45 TFUE. Wniosek ten został złożony w ramach postępowania wszczętego przez A w celu umorzenia zobowiązań. Ramy prawne Prawo Unii Artykuł 84 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.U. 2015, L 141, s. 19; sprostowanie Dz.U. 2016, L 349, s. 9) stanowi: „Niniejsze rozporządzenie stosuje się jedynie do postępowań upadłościowych, które zostały wszczęte od dnia 26 czerwca 2017 r. Do czynności dokonanych przez dłużnika przed tą datą stosuje się prawo, które stosowało się do tych czynności w chwili ich dokonania”. Prawo duńskie Stosownie do § 3 konkursloven (ustawy o upadłości): „1.   Wnioski o restrukturyzację zadłużenia, ogłoszenie upadłości lub umorzenie zobowiązań należy składać w sądzie upadłościowym właściwym dla miejsca prowadzenia działalności gospodarczej przez dłużnika. 2.   Jeżeli dłużnik nie prowadzi działalności gospodarczej [w Danii], wniosek ten należy złożyć do sądu upadłościowego właściwego dla okręgu, w którym dłużnik ma miejsce zamieszkania. […]”. Zgodnie z § 197 ust. 2 pkt 1 ustawy o upadłości: „2.   Nie można wydać postanowienia o umorzeniu zobowiązań, jeżeli: 1) sytuacja finansowa dłużnika nie została wyjaśniona, […]”. Zgodnie z § 229 ust. 1 ustawy o upadłości: „Postanowienie o umorzeniu zobowiązań może, na wniosek wierzyciela, zostać uchylone przez sąd upadłościowy: 1) jeżeli wyjdzie na jaw, że dłużnik dopuścił się oszustwa w ramach postępowania o umorzenie zobowiązań, lub 2) jeżeli dłużnik dopuści się poważnego naruszenia obowiązków nałożonych na niego w postanowieniu o umorzeniu zobowiązań”. Paragraf 235 retsplejeloven (ustawy o wymiarze sprawiedliwości) ma następujące brzmienie: „1.   Sądem właściwym dla wszczęcia postępowania w sprawie jest sąd właściwy miejscowo dla strony pozwanej, chyba że z przepisu ustawy wynika co innego. 2.   Sądem właściwym miejscowo jest sąd, w którego okręgu strona pozwana ma miejsce zamieszkania. Jeżeli strona pozwana ma miejsce zamieszkania w kilku okręgach, należy przyjąć, że w jej przypadku sądem właściwym miejscowo jest sąd każdego z tych okręgów. 3.   Jeżeli strona pozwana nie ma miejsca zamieszkania, sądem właściwym miejscowo jest sąd, w którego okręgu przebywa. 4.   Jeżeli strona pozwana nie ma ani miejsca zamieszkania, ani znanego miejsca pobytu, sądem właściwym miejscowo jest sąd, w którego okręgu miała ostatnie miejsce zamieszkania lub pobytu”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne A jest obywatelem duńskim zamieszkałym w Szwecji, który wykonuje pracę najemną w Danii, gdzie podlega również nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu zgodnie z przepisami duńskimi. W dniu 8 lutego 2017 r. A złożył do Sø‑og Handelsretten (sądu ds. morskich i gospodarczych, Dania) wniosek o umorzenie zobowiązań. Wniosek dotyczył długów powstałych w okresie od 1999 r. w stosunkach z duńskimi wierzycielami, z których jeden był osobą prawną prawa publicznego, a inni osobami fizycznymi. Postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2017 r. Sø‑og Handelsretten (sąd ds. morskich i gospodarczych) odrzucił ten wniosek ze względu na brak jurysdykcji sądów duńskich do rozpoznania kwestii postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań wszczętego przez A, który w rozumieniu prawa duńskiego nie prowadzi działalności gospodarczej w Danii i nie ma tam miejsca zamieszkania. Tym samym omawiany sąd nie zbadał, czy spełnione zostały przesłanki materialne, od których ustawa o upadłości uzależnia umorzenie zobowiązań. Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego, Dania), który orzeka jako sąd drugiej instancji w sprawie w postępowaniu głównym, stoi na stanowisku, że duński sąd mógłby mieć jurysdykcję w zakresie rozpatrzenia wniosku A o umorzenie zobowiązań, gdyby duńskie przepisy dotyczące jurysdykcji sądów w sprawach umarzania zobowiązań były sprzeczne z prawem Unii, w szczególności z art. 45 TFUE. W tym względzie sąd odsyłający stwierdza, że zgodnie z obowiązującymi przepisami duńskimi postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań wymaga dokładnego zbadania sytuacji ekonomicznej i stylu życia wnioskodawcy. Przepisy te stanowią, że ocena ta powinna opierać się na precyzyjnych zasadach, opracowanych z uwzględnieniem warunków społeczno-gospodarczych panujących w Danii i mających na celu zapewnienie akceptowalnego, skromnego standardu życia w okresie stosowania środka w postaci umorzenia. Zasady te mogłyby jednak okazać się niewystarczające w przypadku wnioskodawcy zamieszkującego w innym państwie członkowskim, którego sytuacja społeczna i finansowa byłaby inna i nieznana duńskim sądom posiadającym jurysdykcję, które nie miałyby możliwości sprawdzenia informacji dostarczonych w tym zakresie przez samego wnioskodawcę. W tych okolicznościach Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy sprzeczne z art. 45 TFUE w wykładni przyjętej w wyroku [z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704] są przepisy dotyczące jurysdykcji takie jak przepisy duńskie, których celem jest zapewnienie, by sąd rozpoznający sprawę dotyczącą umorzenia zobowiązań dysponował wiedzą, którą może uwzględnić dokonując oceny konkretnych warunków społecznych i ekonomicznych, w jakich żyją oraz, w jego ocenie, będą żyć w przyszłości dłużnik i jego rodzina, oraz by ocena ta została dokonana według uprzednio ustalonych kryteriów, pozwalających na określenie, co należy uznać za możliwy do zaakceptowania skromny poziom życia w ramach rozwiązania obejmującego umorzenie zobowiązań? […] 2) [Gdyby Trybunał odpowiedział na pytanie pierwsze w ten sposób, że nie można przyjąć, by ograniczenie było uzasadnione] – [c]zy art. 45 TFUE należy interpretować w ten sposób, że wywiera on skutek bezpośredni także pomiędzy podmiotami prywatnymi w sytuacji takiej, jak ta rozpatrywana w niniejszej sprawie, czego skutkiem prywatni wierzyciele musieliby zaakceptować obniżenie wysokości lub całkowitą utratę kwot należnych im od dłużnika, który przeniósł się do innego kraju?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytania pierwszego Poprzez swoje pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy wykładni art. 45 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie normie jurysdykcyjnej przewidzianej w przepisach państwa członkowskiego takiej jak norma rozpatrywana w postępowaniu głównym, która uzależnia uzyskanie decyzji o umorzeniu zobowiązań od spełnienia wymogu zamieszkiwania przez dłużnika lub jego pobytu w tym państwie członkowskim (zwanego dalej „wymogiem zamieszkania”). W tym względzie należy przypomnieć, że ogół przepisów traktatu FUE dotyczących swobodnego przepływu osób służy ułatwieniu obywatelom państw członkowskich wykonywania wszelkiego rodzaju działalności zawodowej na obszarze Unii oraz stoi na przeszkodzie działaniom, które mogłyby stawiać ich w niekorzystnej sytuacji, gdyby pragnęli oni wykonywać działalność gospodarczą na obszarze innego państwa członkowskiego (wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo). Tak więc w konsekwencji przepisy krajowe zabraniające pracownikom będącym obywatelami państwa członkowskiego opuszczenia ich państwa pochodzenia w celu skorzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się lub przepisy krajowe zniechęcające ich do tego stanowią ograniczenie tej swobody, nawet jeżeli znajdują zastosowanie niezależnie od obywatelstwa zainteresowanych pracowników (wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo). Przepisy krajowe takie jak będące przedmiotem postępowania głównego, uzależniające uzyskanie decyzji o umorzeniu zobowiązań od spełnienia wymogu zamieszkania, mogą zniechęcać niewypłacalnego pracownika do skorzystania z przysługującego mu prawa do swobodnego przepływu (zob. podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 31). W rezultacie należy stwierdzić, że tak jak podnoszą sąd odsyłający, A, rząd duński i Komisja Europejska, przepisy rozpatrywane w postępowaniu głównym stanowią ograniczenie swobody przepływu pracowników, zakazane co do zasady na mocy art. 45 TFUE, w zakresie, w jakim uzależniają złożenie wniosku o umorzenie zobowiązań od spełnienia wymogu zamieszkania. Ograniczenie takie można dopuścić jedynie wtedy, gdy służy ono zasługującemu na ochronę i zgodnemu z traktatem celowi oraz jest uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego. W takim przypadku konieczne jest także, by jego stosowanie było właściwe dla zapewnienia realizacji rozpatrywanego celu i nie wykraczało poza to, co jest niezbędne do jego osiągnięcia (zob. podobnie wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Jacob i Lennertz, C‑174/18, EU:C:2019:205, pkt 44). W tym względzie należy przypomnieć, że państwo członkowskie ma prawo kontrolować sytuację finansową i osobistą dłużnika przed wydaniem na jego korzyść decyzji prowadzącej do umorzenia wszystkich lub części jego zobowiązań (wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 46). Ten zasługujący na ochronę cel może oznaczać, że sąd krajowy rozpatrujący taki wniosek dokonuje oceny, takiej jak przewidziana w obowiązujących przepisach krajowych i opisana w pkt 13 niniejszego wyroku, na podstawie uprzednio ustalonych kryteriów, opracowanych w świetle okoliczności panujących w państwie członkowskim miejsca złożenia omawianego wniosku. Jednakże jeżeli środkiem do osiągnięcia tego celu jest ustalenie rozpatrywanego wymogu zamieszkania wyłącznie w dniu złożenia wniosku o umorzenie zobowiązań, to taki wymóg nie może zostać uznany za właściwy dla zagwarantowania osiągnięcia tego celu (zob. podobnie wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 47). Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ustawodawstwo krajowe jest właściwe do zapewnienia realizacji wytyczonego celu, tylko jeśli odzwierciedla ono rzeczywiste dążenie do jego osiągnięcia w sposób spójny i systematyczny (zob. podobnie wyroki: z dnia 10 marca 2009 r., Hartlauer, C‑169/07, EU:C:2009:141, pkt 55; z dnia 15 października 2015 r., Grupo Itevelesa i in., C‑168/14, EU:C:2015:685, pkt 76, a także postanowienie z dnia 30 czerwca 2016 r., Sokoll‑Seebacher i Naderhirn, C‑634/15, EU:C:2016:510, pkt 27). Tymczasem w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, w której ocena dokonywana przez właściwy sąd krajowy opiera się na kryteriach uwzględniających sytuację społeczną i finansową dłużnika i jego rodziny nie tylko w chwili złożenia wniosku o umorzenie zobowiązań, lecz również na późniejszym etapie, do czasu wydania orzeczenia przez ten sąd, spójne podejście oznaczałoby obowiązkowe odrzucenie wniosku o korektę długu w przypadku przeniesienia miejsca zamieszkania wnioskodawcy z Królestwa Danii do innego państwa członkowskiego w trakcie postępowania, zanim właściwy sąd ostatecznie rozpatrzy ten wniosek. Jednakże, z zastrzeżeniem dokonania przez sąd odsyłający odpowiednich ustaleń, wynika z tego, że przeniesienie miejsca zamieszkania dłużnika z Królestwa Danii do innego państwa członkowskiego w trakcie postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań lub po jego zakończeniu nie powoduje natychmiastowego pozbawienia tego dłużnika prawa do skorzystania ze środka w postaci umorzenia zobowiązań. Ponadto z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że przepisy te przewidują uchylenie postanowienia o umorzeniu zobowiązań jedynie w przypadku, gdy dłużnik działał w sposób oszukańczy lub w sposób ciężki uchybił zobowiązaniom nałożonym na niego w tym postanowieniu, a nie w przypadku, gdy jedynie przeniósł swoje miejsce zamieszkania za granicę. Ponadto należy zauważyć, że przepisy rozpatrywane w postępowaniu głównym przewidują, że osoba prowadząca w rozumieniu prawa duńskiego działalność gospodarczą na terytorium duńskim może złożyć wniosek o umorzenie zobowiązań do sądu upadłościowego właściwym miejscowo dla prowadzenia tej działalności również bez spełnienia wymogu zamieszkania. W tych okolicznościach należy stwierdzić, że wymóg zamieszkania w Danii ustanowiony w przepisach rozpatrywanych w postępowaniu głównym nie może jako taki zostać uznany za spójną i systematyczną realizację celu, o którym mowa w pkt 22 niniejszego wyroku. Ponadto uzależnienie umorzenia zobowiązań od przekazania przez dłużnika, mającego miejsce zamieszkania w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie złożenia wniosku o umorzenie zobowiązań, wiarygodnych informacji dotyczących jego sytuacji społecznej i finansowej oraz sytuacji finansowej jego rodziny, a także sytuacji społecznej w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, stanowiłoby, gdyby informacje te były wymagane przez sąd krajowy, środek mniej restrykcyjny niż bezwzględny zakaz składania takiego wniosku. Ponadto należy zauważyć, że – jak potwierdził rząd duński na rozprawie – duńskie przepisy prawne przewidują, iż sąd duński może odmówić wydania postanowienia o umorzeniu zobowiązań, jeżeli uzna, że sytuacja społeczno-finansowa dłużnika nie może być określona z wystarczającą dokładnością, co mogłoby wystąpić w przypadku przeniesienia miejsca zamieszkania tego dłużnika z Królestwa Danii do innego państwa członkowskiego. Tym samym przepisy te umożliwiają odrzucenie takiego wniosku, jeżeli ocena opisana w pkt 13 niniejszego wyroku okaże się niemożliwa ze względu na przeniesienie miejsca zamieszkania wnioskodawcy poza terytorium Królestwa Danii przed złożeniem wniosku lub w trakcie postępowania. Nie jest zatem konieczne, aby przepisy prawne przewidywały, że wnioskodawca, który w chwili składania wniosku nie zamieszkuje w Danii, bezwzględnie nie może złożyć takiego wniosku. W konsekwencji ustanowienie wymogu zamieszkania, takiego jak przewidziany w przepisach rozpatrywanych w postępowaniu głównym, wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celu, o którym mowa w pkt 22 niniejszego wyroku. Z kolei przedstawiony w uwagach na piśmie argument rządu duńskiego, że skuteczne wykonanie rozporządzenia 2015/848 byłoby utrudnione, gdyby wykładnia art. 45 TFUE była dokonywana w taki sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym rozpatrywany w postępowaniu głównym, jest bezskuteczny w kontekście sprawy w postępowaniu głównym, ponieważ zgodnie z art. 84 ust. 1 tego rozporządzenia jego przepisy stosują się jedynie do postępowań upadłościowych, które zostały wszczęte począwszy od dnia 26 czerwca 2017 r., czyli po złożeniu przez A wniosku o umorzenie zobowiązań. Z powyższego wynika, że wykładni art. 45 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie normie jurysdykcyjnej przewidzianej w przepisach państwa członkowskiego takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, która uzależnia uzyskanie decyzji o umorzeniu zobowiązań od spełnienia wymogu zamieszkiwania przez dłużnika lub jego pobytu w tym państwie członkowskim. W przedmiocie pytania drugiego Poprzez swoje pytanie drugie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy wykładni art. 45 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że wymaga on od sądu krajowego odstąpienia od stosowania wymogu zamieszkania przewidzianego przez krajową normę jurysdykcyjną, taką jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, niezależnie od tego, czy postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań, również przewidziane w tym przepisie, potencjalnie prowadzi do zagrożenia wierzytelnościom posiadanym przez jednostki na mocy tego przepisu. Na wstępie trzeba w tym zakresie przypomnieć, że art. 45 TFUE nadaje jednostkom prawa, na które mogą się one powołać przed sądami i które sądy krajowe mają obowiązek chronić (wyrok z dnia 11 stycznia 2007 r., ITC, C‑208/05, EU:C:2007:16, pkt 67). Zgodnie z zasadą pierwszeństwa w razie niemożności dokonania wykładni uregulowania krajowego w sposób zgodny z wymogami określonymi w prawie Unii każdy sąd krajowy orzekający w ramach swoich kompetencji jako organ państwa członkowskiego jest zobowiązany odstąpić od stosowania każdego przepisu prawa krajowego sprzecznego z bezpośrednio skutecznym przepisem prawa Unii w ramach zawisłego przed tym sądem sporu (zob. podobnie wyrok z dnia 24 czerwca 2019 r., Popławski, C‑573/17, EU:C:2019:530, pkt 58, 61). Obowiązek ten nie jest uzależniony od okoliczności, czy uregulowanie krajowe, takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, może ewentualnie zmienić sytuację prawną jednostek, gdy sąd odsyłający odstąpi od stosowania krajowego przepisu jurysdykcyjnego i będzie orzekał w przedmiocie wniosku dłużnika o umorzenie zobowiązań. Tym samym wykładni art. 45 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że wymaga on od sądu krajowego odstąpienia od stosowania wymogu zamieszkania przewidzianego przez krajową normę jurysdykcyjną, taką jak norma rozpatrywana w postępowaniu głównym, niezależnie od tego, czy postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań, również przewidziane w tym przepisie, potencjalnie prowadzi do zagrożenia wierzytelnościom posiadanym przez jednostki na mocy tego przepisu. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:   1) Wykładni art. 45 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie normie jurysdykcyjnej przewidzianej w przepisach państwa członkowskiego takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, która uzależnia uzyskanie decyzji o umorzeniu zobowiązań od spełnienia wymogu zamieszkiwania przez dłużnika lub jego pobytu w tym państwie członkowskim.   2) Wykładni art. 45 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że wymaga on od sądu krajowego odstąpienia od stosowania wymogu zamieszkania przewidzianego przez krajową normę jurysdykcyjną, taką jak norma rozpatrywana w postępowaniu głównym, niezależnie od tego, czy postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań, również przewidziane w tym przepisie, potencjalnie prowadzi do zagrożenia wierzytelnościom posiadanym przez jednostki na mocy tego przepisu.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: duński.