C-721/21

WYROK TRYBUNAŁU (druga izba) z dnia 15 czerwca 2023 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Środowisko naturalne – Dyrektywa 92/43/EWG – Ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory – Specjalne obszary ochrony – Artykuł 6 ust. 3 – Wstępna kontrola planu lub przedsięwzięcia mająca na celu ustalenie, czy konieczne jest dokonanie odpowiedniej oceny skutków tego planu lub przedsięwzięcia dla specjalnego obszaru ochrony – Uzasadnienie – Środki, które mogą zostać uwzględnione – Projekt budowy lokali mieszkalnych – Autonomia proceduralna – Zasady równoważności i skuteczności – Przepisy proceduralne, zgodnie z którymi przedmiot sporu jest określony przez zarzuty podniesione w chwili wniesienia skargi W sprawie C‑721/21 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez High Court (wysoki trybunał, Irlandia) postanowieniem z dnia 4 października 2021 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 26 listopada 2021 r., w postępowaniu: Eco Advocacy CLG przeciwko An Bord Pleanála, przy udziale: Keegan Land Holdings, An Taisce – The National Trust for Ireland, ClientEarth AISBL, TRYBUNAŁ (druga izba), w składzie: A. Prechal, prezes izby, L. Arastey Sahún, F. Biltgen, N. Wahl i J. Passer (sprawozdawca), sędziowie, rzecznik generalny: J. Kokott, sekretarz: C. Strömholm, administratorka, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 27 października 2022 r., rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Eco Advocacy CLG – O. Clarke i A. O’Connell, solicitors, O. Collins, SC, oraz C. Lenaghan, BL, – w imieniu An Bord Pleanála – D. Browne, BL, B. Foley, SC, B. Magee i J. Moore, solicitors, – w imieniu An Taisce – The National Trust for Ireland oraz ClientEarth AISBL – J. Kenny, BL, i F. Logue, solicitor, – w imieniu rządu irlandzkiego – M. Browne, A. Joyce i M. Tierney, w charakterze pełnomocników, których wspierali A. Carroll, BL, P. Gallagher i B. Kennedy, SC, – w imieniu rządu włoskiego – G. Palmieri, którą wspierał G. Palatiello, avoccato dello Stato, – w imieniu Komisji Europejskiej – C. Hermes i M. Noll-Ehlers, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznik generalnej na posiedzeniu w dniu 19 stycznia 2023 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni w szczególności art. 4 ust. 2–5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko (Dz.U. 2012, L 26, s. 1), zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/52/UE z dnia 16 kwietnia 2014 r. (Dz.U. 2014, L 124, s. 1) (zwanej dalej „dyrektywą 2011/92”), oraz załącznika III do dyrektywy 2011/92, jak również art. 6 ust. 3 dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. 1992, L 206, s. 7). Wniosek ten złożono w ramach sporu pomiędzy Eco Advocacy CLG a An Bord Pleanála (agencją zagospodarowania przestrzennego, Irlandia) w przedmiocie ważności wydanego przez tę agencję pozwolenia na budowę. Ramy prawne Prawo Unii Dyrektywa 92/43 Zgodnie z brzmieniem art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43: „Każdy plan lub przedsięwzięcie, które nie jest bezpośrednio związane lub konieczne do zagospodarowania terenu, ale które może na nie [na ów teren] w istotny sposób oddziaływać, zarówno oddzielnie, jak i w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, podlega odpowiedniej ocenie jego skutków dla danego terenu z punktu widzenia założeń jego ochrony. W świetle wniosków wynikających z tej oceny oraz bez uszczerbku dla przepisów ust. 4 właściwe władze krajowe wyrażają zgodę na ten plan lub przedsięwzięcie dopiero po upewnieniu się, że nie wpłynie on [nie wpłyną one] niekorzystnie na dany teren [integralność danego terenu] oraz, w stosownych przypadkach, po uzyskaniu opinii całego społeczeństwa”. Dyrektywa 2011/92 Artykuł 4 dyrektywy 2011/92 stanowi w ust. 2–5: „2.   Z zastrzeżeniem art. 2 ust. 4, w odniesieniu do przedsięwzięć wymienionych w załączniku II państwa członkowskie ustalają, czy przedsięwzięcie podlega ocenie zgodnie z art. 5–10. Państwa członkowskie dokonują tego ustalenia za pomocą: a) badania indywidualnego; lub b) progów lub kryteriów ustalonych przez państwo członkowskie. Państwa członkowskie mogą postanowić o stosowaniu obydwu procedur, o których mowa w lit. a) i b). 3.   Podczas przeprowadzania badania indywidualnego lub ustalania progów lub kryteriów do celów ust. 2 uwzględnia się odpowiednie kryteria selekcji wymienione w załączniku III. Państwa członkowskie mogą ustalić progi lub kryteria określające, kiedy przedsięwzięcia nie muszą być poddawane rozstrzygnięciu na mocy ust. 4 i 5 ani ocenie oddziaływania na środowisko, bądź progi lub kryteria określające, kiedy przedsięwzięcia są w każdym wypadku poddawane ocenie oddziaływania na środowisko, bez poddawania ich rozstrzygnięciu na mocy ust. 4 i 5. 4.   W przypadku gdy państwa członkowskie postanowią o wprowadzeniu wymogu podjęcia rozstrzygnięcia dla przedsięwzięć wymienionych w załączniku II, wykonawca podaje informacje o cechach przedsięwzięcia oraz jego znaczącym potencjalnym wpływie na środowisko. Szczegółowy wykaz informacji, które należy podać, znajduje się w załączniku II.A. W stosownych przypadkach wykonawca bierze pod uwagę dostępne wyniki innych odnośnych ocen wpływu na środowisko przeprowadzanych na podstawie przepisów prawa [Unii Europejskiej] innych niż niniejsza dyrektywa. Wykonawca może również przedstawić opis wszelkich cech przedsięwzięcia lub środków przewidzianych w celu uniknięcia lub zapobieżenia ewentualnemu znaczącemu negatywnemu wpływowi na środowisko. 5.   Właściwy organ podejmuje rozstrzygnięcie na podstawie informacji podanych przez wykonawcę zgodnie z ust. 4, z uwzględnieniem, w stosownych przypadkach, wyników wstępnych weryfikacji lub ocen wpływu na środowisko wynikających z przepisów prawa [Unii] innych niż niniejsza dyrektywa. Rozstrzygnięcie to podawane jest do publicznej wiadomości, oraz: a) w przypadkach, w których postanowiono, że ocena oddziaływania na środowisko jest konieczna, zawiera główne powody, dla których wymaga się przeprowadzania takiej oceny, ze wskazaniem na odpowiednie kryteria podane w załączniku III; lub b) w przypadkach, w których postanowiono, że ocena oddziaływania na środowisko nie jest konieczna, zawiera główne powody, dla których nie wymaga się przeprowadzenia takiej oceny, ze wskazaniem na odpowiednie kryteria podane w załączniku III, a w przypadkach, gdy proponuje to wykonawca, zawiera informacje o wszelkich cechach przedsięwzięcia lub środkach, jakie przewidziano w celu uniknięcia lub zapobieżenia ewentualnemu znaczącemu negatywnemu wpływowi na środowisko”. Artykuł 11 tej dyrektywy przewiduje: „1.   Państwa członkowskie zapewniają, by zgodnie z odnośnym krajowym systemem prawnym członkowie zainteresowanej społeczności: […] mieli dostęp do procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem ustanowionym ustawą, by zakwestionować materialną lub proceduralną legalność decyzji, działań lub zaniechań, z zastrzeżeniem przepisów niniejszej dyrektywy dotyczących udziału społeczeństwa. 2.   Państwa członkowskie ustalają, na jakim etapie mogą być kwestionowane decyzje, działania lub zaniechania. […] 4.   […] Każda taka procedura [odwoławcza] musi być uczciwa, sprawiedliwa, przeprowadzana bez zbędnej zwłoki i niezbyt droga. […]”. Załącznik III do dyrektywy 2011/92 wymienia kryteria pozwalające ustalić, czy przedsięwzięcia wskazane w załączniku II do owej dyrektywy powinny zostać poddane ocenie oddziaływania na środowisko. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne Spór w postępowaniu głównym dotyczy projektu budowy 320 lokali mieszkalnych na Charterschool Land (Trim, hrabstwo Meath, Irlandia) w pobliżu specjalnego obszaru ochrony rzeki Boyne i rzeki Blackwater (IE0002299), wyznaczonego na podstawie dyrektywy 92/43, oraz obszaru specjalnej ochrony rzeki Boyne i rzeki Blackwater (IE0004232), wyznaczonego na podstawie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz.U. 2010, L 20, s. 7). W następstwie różnych nieformalnych kontaktów w dniu 8 lipca 2020 r. złożono dla tego przedsięwzięcia wniosek o wydanie pozwolenia na budowę. Wspomniane przedsięwzięcie zostało zaprojektowane w szczególności w taki sposób, by w fazie operacyjnej obszaru wody ze spływów powierzchniowych były gromadzone pod ziemią w zbiornikach retencyjnych. Owe zbiorniki retencyjne miały funkcjonować w połączeniu z odpowiednimi urządzeniami sterującymi przepływem, zamocowanymi na wylocie każdego zbiornika. Separator obejściowy klasy 1 miał zostać zainstalowany na rurze wlotowej we wszystkich zbiornikach w celu oczyszczania wód powierzchniowych i usuwania wszelkich potencjalnych zanieczyszczeń przed wpłynięciem wody do zbiornika i przed zrzutem. Woda miała być odprowadzana do będącego dopływem rzeki Boyne strumienia położonego około 100 metrów na południe od obszaru objętego rozpatrywanym przedsięwzięciem budowlanym. Stanowiska w sprawie wniosku o pozwolenie na budowę przedstawiły między innymi An Taisce – The National Trust for Ireland, organizacja pozarządowa, oraz Meath County Council (rada hrabstwa Meath, Irlandia), które wyraziły pewne wątpliwości co do potencjalnego wpływu tego przedsięwzięcia na obszary, o których mowa w pkt 7 niniejszego wyroku, w szczególności na jakość wód w rzece Boyne, oraz na odnośne gatunki chronione. Decyzją z dnia 27 października 2020 r. agencja zagospodarowania przestrzennego zezwoliła na wspomniane przedsięwzięcie i wydała wnioskowane pozwolenie na budowę, uznając jednocześnie, na podstawie sprawozdania jej inspektora z dnia 6 października 2020 r., że ani ocena oddziaływania na środowisko na podstawie dyrektywy 2011/92, ani odpowiednia ocena na podstawie dyrektywy 92/43 nie są konieczne. Sąd odsyłający, do którego skarżąca w postępowaniu głównym wniosła skargę na tę decyzję, wyrokiem z dnia 27 maja 2021 r. (zwanym dalej „wyrokiem z dnia 27 maja 2021 r.”) oddalił różne zarzuty podniesione przeciwko tej skardze, a następnie oddalił ową skargę w zakresie, w jakim opierała się ona na prawie krajowym oraz na niektórych aspektach prawa Unii. Co się tyczy zarzutów, w przedmiocie których ów sąd nie wydał jeszcze rozstrzygnięcia, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że skarżąca twierdzi nich w szczególności, po pierwsze, że decyzja z dnia 27 października 2020 r. nie wskazuje wyraźnie, w jakich dokumentach przedstawiono rozumowanie agencji zagospodarowania przestrzennego dotyczące jej decyzji o niewymaganiu przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko w rozumieniu dyrektywy 2011/92 ani odpowiedniej oceny w rozumieniu dyrektywy 92/43, po drugie, że owa agencja nie ustosunkowała się do wątpliwości wyrażonych przez radę hrabstwa Meath i przez An Taisce – The National Trust for Ireland w ich stanowiskach, a po trzecie, że wspomniana agencja nie zbadała w sposób wyraźny wszystkich kryteriów zawartych w załączniku III do dyrektywy 2011/92. Ponadto sąd odsyłający zauważa, że owa agencja uznała, iż rozpatrywany zrównoważony system odwadniania nie stanowi środka łagodzącego, lecz standardową cechę inwestycji mieszkaniowych takich jak ta będąca przedmiotem postępowania głównego. Tymczasem z wyroku z dnia 27 maja 2021 r. wynika, że skarżąca w postępowaniu głównym podniosła twierdzenia pierwsze i trzecie, o których mowa w poprzednim punkcie, po raz pierwszy na rozprawie przed sądem odsyłającym. W tych okolicznościach High Court (wysoki sąd, Irlandia) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy ogólna zasada pierwszeństwa prawa Unii lub lojalnej współpracy skutkuje tym, że jeżeli strona kwestionuje na drodze sądowej ważność środka administracyjnego, powołując się w sposób wyraźny lub dorozumiany na określony akt prawa Unii, ale bez wskazania, do naruszenia których przepisów tego aktu mogło dojść, bądź też bez powołania się na konkretną wykładnię, to sąd krajowy, przed którym zawisła sprawa, musi lub może – czy to ogólnie, czy w konkretnym kontekście prawa ochrony środowiska – rozpatrzyć taką skargę niezależnie od krajowej zasady proceduralnej, w myśl której w treści pism procesowych stron należy wskazać konkretne naruszenia? 2) Jeżeli odpowiedź na pytanie pierwsze jest twierdząca, to czy art. 4 ust. 2, 3, 4 lub 5 lub załącznik III do dyrektywy 2011/92 lub wspomniana dyrektywa w związku z zasadą pewności prawa i dobrej administracji wynikającą z art. 41 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej skutkują tym, że w sytuacji gdy właściwy organ postanawia nie poddawać proponowanej inwestycji procedurze oceny oddziaływania na środowisko, powinien przedstawić wyraźne, odrębne lub konkretne wyjaśnienie w odniesieniu do kwestii, które dokładnie dokumenty zawierają uzasadnienie podane przez właściwy organ? 3) Jeżeli odpowiedź na pytanie pierwsze jest twierdząca, to czy art. 4 ust. 2, 3, 4 lub 5 lub załącznik III do dyrektywy 2011/92 lub wspomniana dyrektywa w związku z zasadą pewności prawa i dobrej administracji wynikającą z art. 41 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej skutkują tym, że w sytuacji gdy właściwy organ postanawia nie poddawać proponowanej inwestycji procedurze oceny oddziaływania na środowisko, istnieje obowiązek wyraźnego przedstawienia rozważań na temat wszystkich punktów i podpunktów załącznika III do rzeczonej dyrektywy w zakresie, w jakim są one potencjalnie istotne dla danej inwestycji? 4) Czy art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, że w ramach stosowania zasady, w myśl której w celu rozstrzygnięcia, czy konieczne jest przeprowadzenie na kolejnym etapie postępowania odpowiedniej oceny skutków, jakie realizacja planu lub przedsięwzięcia wywrze dla danego terenu, na etapie wstępnej oceny nie uwzględnia się środków służących unikaniu lub ograniczaniu szkodliwych skutków planu lub przedsięwzięcia dla danego terenu, właściwy organ państwa członkowskiego [nie] jest uprawniony do uwzględnienia cech planu lub przedsięwzięcia zakładających usunięcie zanieczyszczeń, które to cechy mogą skutkować ograniczeniem potencjalnie szkodliwych skutków dla europejskiego obszaru chronionego jedynie na tej podstawie, że cechom tym nie zamierzano nadać charakteru środków łagodzących, nawet jeżeli wywierają one taki skutek, i że byłyby one uwzględnione w projekcie jako cechy standardowe, niezależnie od oddziaływania na dany europejski obszar chroniony? 5) Czy art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, że jeżeli właściwy organ państwa członkowskiego, niezależnie od pytań lub wątpliwości wyrażonych na etapie wstępnej oceny przez organy eksperckie, jest przekonany, że nie zachodzi konieczność przeprowadzenia odpowiedniej oceny, to organ ten musi wprost i w sposób szczegółowy przedstawić uzasadnienie pozwalające wyeliminować wszystkie rozsądne wątpliwości o charakterze naukowym dotyczące oddziaływania przewidzianych robót budowlanych na dany europejski obszar chroniony, w którym to uzasadnieniu wyraźnie i indywidualnie zostanie wyjaśniona każda z wątpliwości wyrażonych w tym względzie w procesie udziału społeczeństwa? 6) Jeżeli odpowiedź na pytanie pierwsze jest twierdząca, to czy art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43, względnie ta dyrektywa w związku z zasadą pewności prawa i dobrej administracji wynikającą z art. 41 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej skutkują tym, że w sytuacji gdy właściwy organ postanawia nie poddawać proponowanej inwestycji procedurze odpowiedniej oceny, powinien przedstawić wyraźne, odrębne lub konkretne wyjaśnienie w odniesieniu do kwestii, które dokładnie dokumenty zawierają uzasadnienie podane przez właściwy organ?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytania pierwszego Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy strona wnosi skargę o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej, a na poparcie tej skargi powołuje się, w sposób wyraźny lub dorozumiany, na określony akt prawa Unii, nie wskazując jednak przepisów tego aktu, które zostały naruszone, ani nie powołując się na konkretną wykładnię, sąd krajowy, przed którym zawisła sprawa, powinien lub może rozpoznać taką skargę niezależnie od istnienia krajowego przepisu proceduralnego, zgodnie z którym w treści skargi należy wskazać konkretne naruszenia. W swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający nie przedstawił takiego przepisu proceduralnego. Jednakże z tego wniosku, z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, oraz z uwag na piśmie przedstawionych w ramach niniejszego postępowania wynika, że chodzi tu o Rules of the Superior Courts (przepisy proceduralne sądów wyższej instancji), zgodnie z którymi, po pierwsze, wniosek o przeprowadzenie kontroli sądowej musi opierać się na przedstawieniu żądań i zarzutów, na których bazują owe żądania, określać dokładnie każdy z tych zarzutów i wskazywać w odniesieniu do każdego zarzutu okoliczności faktyczne lub dowody powołane na jego poparcie, a po drugie, skarżący nie może podczas rozprawy podnosić zarzutów ani formułować żądań innych niż te zawarte w owym przedstawieniu. W niniejszej sprawie z wyroku z dnia 27 maja 2021 r. wynika, że skarżąca w postępowaniu głównym podnosi przed sądem odsyłającym – z naruszeniem owych przepisów proceduralnych – zarzuty leżące u podstaw pytań drugiego, trzeciego i szóstego, w związku z czym sąd ten jest zmuszony odrzucić te zarzuty jako niedopuszczalne, chyba że prawo Unii wymaga od niego rozpoznania owych zarzutów lub pozwala mu na ich rozpoznanie. W konsekwencji w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi należy stwierdzić, że poprzez pytanie pierwsze sąd ten dąży w istocie do ustalenia, czy prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że stoi ono na przeszkodzie krajowemu przepisowi proceduralnemu takiemu jak przepis opisany w pkt 17 niniejszego wyroku. W tym względzie, jak zauważyła w istocie rzecznik generalna w pkt 29 i 30 opinii, o ile prawo Unii wymaga na podstawie art. 11 dyrektywy 2011/92 i art. 9 Konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, podpisanej w Aarhus w dniu 25 czerwca 1998 r. i zatwierdzonej w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2005/370/WE z dnia 17 lutego 2005 r. (Dz.U. 2005, L 124, s. 1), zagwarantowania w szczególności stowarzyszeniom ochrony środowiska dostępu do skutecznej i uczciwej procedury odwoławczej, o tyle nie określa ono, w jaki sposób ani w którym momencie należy przedstawić zarzuty mające na celu zakwestionowanie zgodności z prawem odpowiednich decyzji, aktów lub zaniechań. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że w braku uregulowań Unii w danej dziedzinie do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wyznaczenie właściwych sądów oraz ustanowienie szczegółowych zasad proceduralnych dotyczących środków zaskarżenia mających na celu zapewnienie ochrony praw jednostek wynikających z prawa Unii w taki sposób, aby z jednej strony zasady te nie były mniej korzystne niż zasady dotyczące podobnych środków w prawie krajowym (zasada równoważności), a z drugiej strony aby nie czyniły one wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) (wyrok z dnia 7 czerwca 2007 r., van der Weerd i in., od C‑222/05 do C‑225/05, EU:C:2007:318, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo). Co się tyczy w pierwszej kolejności zasady skuteczności, z orzecznictwa wynika, że co do zasady nie wymaga ona, by sądy krajowe podnosiły z urzędu zarzut naruszenia przepisów tego prawa, jeżeli zbadanie takiego zarzutu zmuszałoby je do wyjścia poza granice sporu wyznaczone przez jego strony poprzez oparcie się na okolicznościach innych niż te, na których strona zainteresowana zastosowaniem tych przepisów oparła swoje roszczenie (wyrok z dnia 26 kwietnia 2017 r., Farkas, C‑564/15, EU:C:2017:302, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo). Ponadto Trybunał orzekł już, że krajowe przepisy proceduralne, zgodnie z którymi przedmiot sporu ustala się na podstawie zarzutów środka zaskarżenia podniesionych w chwili jego wniesienia, są zgodne z zasadą skuteczności, o ile zapewniają prawidłowy przebieg postępowania, w szczególności zapobiegając powstawaniu opóźnień wynikających z konieczności rozpatrzenia nowych zarzutów (wyrok z dnia 6 października 2021 r., Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi, C‑561/19, EU:C:2021:799, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo). Tymczasem w niniejszej sprawie rozpatrywane przepisy proceduralne, takie jak te opisane w pkt 17 niniejszego wyroku, nie wydają się czynić praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych przez dyrektywy 2011/92 i 92/43, których dotyczy postępowanie główne, lecz – przeciwnie – mogą sprzyjać prawidłowemu przebiegowi postępowania, wymagając, aby zarzuty podniesione w skardze przedstawiono z wystarczającym stopniem precyzji. Wreszcie, o ile Trybunał orzekł, że w niektórych dziedzinach, a w szczególności w dziedzinie ochrony konsumentów, sądy krajowe mogą być zobowiązane do dokonania z urzędu oceny poszanowania wymogów wynikających z norm prawa Unii w tym zakresie (zob. podobnie wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová, C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo), o tyle takiego wymogu, który jest konsekwencją szczególnych cech właściwych tym dziedzinom i przepisom prawa Unii, takiego jak konieczność zniwelowania braku równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą, nie można wywieść w niniejszej sprawie z przepisów Unii, których dotyczą zarzuty przywołane w pkt 18 niniejszego wyroku. W drugiej kolejności w zakresie, w jakim zgodnie z informacjami, którymi dysponuje Trybunał, przepisy proceduralne rozpatrywane w postępowaniu głównym mają zastosowanie niezależnie od tego, czy podnoszone naruszenia dotyczą prawa irlandzkiego, czy prawa Unii, nie wydaje się, by były one sprzeczne również z zasadą równoważności. Poszanowanie tej zasady wymaga oczywiście, by – jeżeli przepisy prawa krajowego dotyczące zasad proceduralnych nakładają na sąd obowiązek podniesienia z urzędu zarzutu opartego na naruszeniu prawa krajowego – taki obowiązek miał pierwszeństwo w ten sam sposób w odniesieniu do mającego ten sam charakter zarzutu dotyczącego naruszenia prawa Unii. Podobnie jest, gdy prawo krajowe przyznaje sądowi uprawnienie do podniesienia z urzędu takiego zarzutu (wyrok z dnia 26 kwietnia 2017 r., Farkas, C‑564/15, EU:C:2017:302, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo). Tymczasem w niniejszej sprawie żaden element w aktach sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wskazuje na to, by zgodnie z prawem irlandzkim sąd odsyłający miał taki obowiązek lub takie uprawnienie. Przeciwnie, z wyroku z dnia 27 maja 2021 r. wynika, że na mocy tego prawa wszystkie zarzuty, które mają charakter zarzutów wymienionych w pkt 18 niniejszego wyroku, niezależnie od tego, czy są oparte na naruszeniu prawa Unii, czy też prawa krajowego, których nie sformułowano z wymaganą precyzją w skardze, powinny zostać uznane przez sądy krajowe za niedopuszczalne. W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, iż prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że nie stoi ono na przeszkodzie krajowemu przepisowi proceduralnemu, zgodnie z którym, po pierwsze, wniosek o przeprowadzenie kontroli sądowej w świetle zarówno prawa krajowego, jak i przepisów prawa Unii, takich jak art. 4 ust. 2–5 dyrektywy 2011/92 i załącznik III do tej dyrektywy lub art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43, powinien opierać się na przedstawieniu żądań i zarzutów, na których bazują owe żądania, określać dokładnie każdy z tych zarzutów i wskazywać w odniesieniu do każdego zarzutu okoliczności faktyczne lub dowody powołane na jego poparcie, a po drugie, skarżący nie może podczas rozprawy podnosić zarzutów ani formułować żądań innych niż te zawarte w owym przedstawieniu. W przedmiocie pytań drugiego, trzeciego i szóstego Z uwagi na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytania drugie, trzecie i szóste. W przedmiocie pytania piątego Poprzez pytanie piąte, które należy zbadać przed pytaniem czwartym, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy właściwy organ państwa członkowskiego postanawia, iż przeprowadzenie odpowiedniej oceny nie jest konieczne, organ ten jest zobowiązany do przedstawienia w sposób wyraźny i szczegółowy uzasadnienia, na którym opiera swoją decyzję, pozwalającego wyeliminować wszystkie rozsądne wątpliwości o charakterze naukowym dotyczące oddziaływania projektowanego planu lub przedsięwzięcia na odnośny teren, w którym to uzasadnieniu zostanie wyjaśniona wyraźnie i indywidualnie każda z wątpliwości wyrażonych w tym względzie w procesie udziału społeczeństwa. Ani art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43, ani żaden inny przepis tej dyrektywy nie przewidują wymogów dotyczących uzasadnienia decyzji podejmowanych na podstawie wspomnianego art. 6 ust. 3. Mając to na uwadze, w pierwszej kolejności należy przypomnieć, że z prawem do dobrej administracji, jako odzwierciedleniem ogólnej zasady prawa Unii, wiążą się wymagania, których państwa członkowskie muszą przestrzegać przy wdrażaniu prawa Unii. Wśród tych wymagań szczególną wagę ma obowiązek uzasadnienia decyzji organów krajowych, ponieważ stwarza on ich adresatom możliwość obrony swoich praw na możliwie najlepszych warunkach i zadecydowania z pełną znajomością rzeczy, czy celowe jest zaskarżenie tych decyzji do sądu. Uzasadnienie jest też niezbędne, by umożliwić sądom sprawowanie kontroli zgodności z prawem tych decyzji (wyrok z dnia 9 listopada 2017 r., LS Customs Services, C‑46/16, EU:C:2017:839, pkt 39, 40 i przytoczone tam orzecznictwo). W drugiej kolejności art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 przewiduje procedurę oceny, która za pomocą uprzedniego badania ma zapewnić, aby pozwolenia na plan lub przedsięwzięcie, które nie są bezpośrednio związane z zagospodarowaniem danego terenu lub do niego konieczne, ale które mogą w istotny sposób na ów teren oddziaływać, udzielano jedynie wówczas, gdy ten plan lub to przedsięwzięcie nie wpłyną niekorzystnie na integralność owego terenu (wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 117 i przytoczone tam orzecznictwo). Ów art. 6 ust. 3 rozróżnia dwa etapy przewidzianej w nim procedury oceny. W pierwszym z nich, o którym mowa w zdaniu pierwszym tego przepisu, wymaga się, aby państwa członkowskie przeprowadzały odpowiednią ocenę oddziaływania danego planu lub przedsięwzięcia na chroniony teren, w sytuacji gdy istnieje prawdopodobieństwo, że ów plan lub owo przedsięwzięcie może na ten teren w istotny sposób oddziaływać. W drugim etapie, o którym mowa w zdaniu drugim rzeczonego przepisu i który następuje po przeprowadzeniu wspomnianej odpowiedniej oceny, ogranicza się udzielenie zgody na realizację takiego planu lub przedsięwzięcia do sytuacji, w których spełniony jest warunek, że plan lub przedsięwzięcie nie wpłynie niekorzystnie na integralność danego terenu, z zastrzeżeniem uregulowań zawartych w art. 6 ust. 4 dyrektywy 92/43 (wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 119 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym względzie, po pierwsze, z orzecznictwa Trybunału wynika, że wymóg dokonania odpowiedniej oceny skutków planu lub przedsięwzięcia przewidzianej w art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 jest uzależniony od przesłanki istnienia prawdopodobieństwa lub ryzyka, że będą one w istotny sposób oddziaływać na dany teren. Biorąc w szczególności pod uwagę zasadę ostrożności, uznaje się, że takie ryzyko istnieje, gdy nie można wykluczyć, na podstawie najlepszej wiedzy naukowej w tym zakresie, że dany plan lub dane przedsięwzięcie może oddziaływać na cele ochrony owego terenu. Ocena ryzyka powinna być dokonana w szczególności w świetle charakterystyki i specyficznych uwarunkowań środowiskowych terenu, którego dotyczy taki plan lub takie przedsięwzięcie (wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 134 i przytoczone tam orzecznictwo). Po drugie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem odpowiednia ocena oddziaływania planu lub przedsięwzięcia na dany teren oznacza, że przed wydaniem pozwolenia powinny zostać określone, zgodnie z najlepszą wiedzą naukową w danej dziedzinie, wszystkie aspekty planu lub przedsięwzięcia mogące, same lub w połączeniu z innymi planami i przedsięwzięciami, oddziaływać na cele ochrony terenu. Właściwe organy krajowe udzielają zezwolenia na działalność jedynie wówczas, gdy uzyskają pewność, że nie będzie ona miała niekorzystnych skutków dla integralności tego terenu. Ma to miejsce wówczas, gdy z naukowego punktu widzenia nie ma rozsądnych wątpliwości co do braku wystąpienia takich skutków (wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen, C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 120 i przytoczone tam orzecznictwo). Zgodnie z orzecznictwem w owej ocenie nie mogą występować braki i powinna ona zawierać całościowe, precyzyjne i ostateczne ustalenia oraz wnioski, które mogą rozwiać wszelkie rozsądne wątpliwości naukowe co do skutków zamierzonych robót dla danego terenu (wyroki: z dnia 25 lipca 2018 r., Grace i Sweetman, C‑164/17, EU:C:2018:593, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 7 listopada 2018 r., Holohan i in., C‑461/17, EU:C:2018:883, pkt 49). Wymóg taki oznacza, że po przeprowadzeniu odpowiedniej oceny właściwy organ jest w stanie wskazać dostatecznie powody, które pozwoliły mu przed udzieleniem danego pozwolenia na nabycie pewności, pomimo ewentualnie wyrażonych przeciwnych opinii, że wszelkie rozsądne wątpliwości naukowe dotyczące skutków środowiskowych zaplanowanych robót dla danego terenu są wykluczone (zob. podobnie wyrok z dnia 7 listopada 2018 r., Holohan i in., C‑461/17, EU:C:2018:883, pkt 51). Takie wymogi w zakresie uzasadnienia powinny być spełnione również wtedy, gdy – tak jak w niniejszym przypadku – właściwy organ wydaje pozwolenie na przedsięwzięcie mogące oddziaływać na teren chroniony, nie wymagając przeprowadzenia odpowiedniej oceny w rozumieniu art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43. Wynika z tego, że o ile w przypadku, gdy właściwy organ postanawia udzielić pozwolenia na takie przedsięwzięcie, nie wymagając przeprowadzenia odpowiedniej oceny w rozumieniu tego przepisu, prawo Unii nie nakłada na ten organ obowiązku ustosunkowania się w uzasadnieniu takiej decyzji punkt po punkcie do wszystkich kwestii prawnych i faktycznych podniesionych przez zainteresowanych w toku postępowania administracyjnego, o tyle ów organ powinien wskazać dostatecznie powody, które pozwoliły mu przed udzieleniem takiego pozwolenia na nabycie pewności, pomimo przeciwnych opinii i wyrażonych w nich ewentualnie rozsądnych wątpliwości, że wykluczona jest wszelka rozsądna wątpliwość o charakterze naukowym co do możliwości oddziaływania przez to przedsięwzięcie na ów teren w istotny sposób. W świetle powyższych rozważań na pytanie piąte należy odpowiedzieć, że art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, iż o ile – w przypadku, gdy właściwy organ państwa członkowskiego postanawia udzielić pozwolenia na plan lub przedsięwzięcie mogące oddziaływać na teren chroniony w świetle tej dyrektywy, nie wymagając przeprowadzenia odpowiedniej oceny w rozumieniu tego przepisu – ów organ nie ma obowiązku ustosunkowania się w uzasadnieniu swej decyzji do wszystkich kwestii prawnych i faktycznych podniesionych w toku postępowania administracyjnego, o tyle powinien on wskazać dostatecznie powody, które pozwoliły mu przed udzieleniem takiego pozwolenia na nabycie pewności, pomimo przeciwnych opinii i wyrażonych w nich ewentualnie rozsądnych wątpliwości, że wykluczona jest wszelka rozsądna wątpliwość o charakterze naukowym co do możliwości oddziaływania przez to przedsięwzięcie na ów teren w istotny sposób. W przedmiocie pytania czwartego Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, że w celu ustalenia, czy konieczne jest przeprowadzenie odpowiedniej oceny skutków danego planu lub przedsięwzięcia dla terenu chronionego na podstawie tej dyrektywy, można uwzględnić cechy tego planu lub przedsięwzięcia, które wiążą się z usunięciem zanieczyszczeń i które mogą zatem skutkować ograniczeniem negatywnego wpływu rzeczonego planu lub przedsięwzięcia na ów teren, jeżeli cechy te włączono do tego planu lub przedsięwzięcia jako cechy standardowe, niezależnie od jakiegokolwiek oddziaływania na ten teren. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że ów sąd zadaje to pytanie między innymi w kontekście wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r., People Over Wind i Sweetman (C‑323/17, EU:C:2018:244). W szczególności zastanawia się on nad kwestią, czy w świetle tego wyroku agencja zagospodarowania przestrzennego mogła uwzględnić środki opisane w pkt 9 niniejszego wyroku w celu podjęcia decyzji o niewymaganiu przeprowadzenia odpowiedniej oceny skutków przedsięwzięcia rozpatrywanego w postępowaniu głównym dla obszarów, o których mowa w pkt 7 niniejszego wyroku. W tym względzie należy zauważyć, że w pkt 40 wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r., People Over Wind i Sweetman (C‑323/17, EU:C:2018:244), Trybunał orzekł, iż art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, że w celu ustalenia, czy konieczne jest dokonanie później odpowiedniej oceny skutków planu lub przedsięwzięcia dla danego terenu, nie należy uwzględniać na etapie wstępnej kontroli środków mających na celu uniknięcie lub ograniczenie szkodliwego wpływu tego planu lub przedsięwzięcia na ów teren. Trybunał uznał w tym wyroku w szczególności, że okoliczność, iż środki mające na celu uniknięcie lub ograniczenie szkodliwego wpływu planu lub przedsięwzięcia na dany teren zostają uwzględnione na etapie badania konieczności przeprowadzenia odpowiedniej oceny, zakłada, że jest prawdopodobne, iż na teren ów wywierany jest istotny wpływ, w związku z czym należy dokonać takiej oceny, przy czym ów wniosek znajduje potwierdzenie w okoliczności, że pełna i dokładna analiza środków mających na celu uniknięcie lub ograniczenie ewentualnego istotnego wpływu na dany teren powinna zostać przeprowadzona właśnie na etapie odpowiedniej oceny, a nie na etapie wstępnej kontroli. Ponadto zdaniem Trybunału uwzględnienie takich środków już na etapie wstępnej kontroli mogłoby naruszyć skuteczność (effet utile) dyrektywy 92/43 w ogólności, jak również etap oceny w szczególności, ponieważ ów etap stałby się bezprzedmiotowy i zaistniałoby ryzyko obejścia tego etapu oceny, który stanowi tymczasem zasadniczą gwarancję przewidzianą w tej dyrektywie (zob. podobnie wyrok z dnia 12 kwietnia 2018 r., People Over Wind i Sweetman, C‑323/17, EU:C:2018:244, pkt 35–37). Tymczasem takie rozważania nie mogą skutkować wyłączeniem uwzględnienia, na etapie wstępnej kontroli przedsięwzięcia, wszystkich elementów składowych tego przedsięwzięcia nieodłącznie z nim związanych, które skutkują ograniczeniem jego negatywnego wpływu na dany teren. W związku z tym gdy takie elementy są włączone do koncepcji przedsięwzięcia, lecz nie w celu ograniczenia negatywnego wpływu tego przedsięwzięcia na dany teren, ale jako cechy standardowe wymagane dla wszystkich przedsięwzięć tego samego rodzaju, elementów tych nie można w szczególności uznać za stanowiące wskazówkę co do prawdopodobieństwa wystąpienia istotnego niekorzystnego oddziaływania na ten teren, w przeciwieństwie do środków, o których mowa w pkt 46 i 47 niniejszego wyroku. Z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, jest bezsporne, że włączenie środków, o których mowa w pkt 9 niniejszego wyroku, do koncepcji przedsięwzięć takich jak przedsięwzięcie rozpatrywane w postępowaniu głównym jest co do zasady wymagane przez akty planistyczne i że w niniejszym przypadku było ono wymagane przez plan rozwoju hrabstwa Meath na lata 2013–2019, który ponadto był przedmiotem oceny wpływu na środowisko na podstawie dyrektywy 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko (Dz.U. 2001, L 197, s. 30). Artykuł 6 ust. 3 dyrektywy 92/43, interpretowany w świetle zasady ostrożności, nie stoi zatem na przeszkodzie uwzględnieniu takich środków na etapie wstępnej kontroli tych przedsięwzięć. W świetle powyższych rozważań na pytanie czwarte należy odpowiedzieć, że art. 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, iż w celu ustalenia, czy konieczne jest przeprowadzenie odpowiedniej oceny skutków planu lub przedsięwzięcia dla danego terenu, można uwzględnić cechy tego planu lub przedsięwzięcia, które wiążą się z usunięciem zanieczyszczeń i które mogą zatem skutkować ograniczeniem negatywnego wpływu rzeczonego planu lub przedsięwzięcia na ów teren, jeżeli cechy te włączono do tego planu lub przedsięwzięcia jako cechy standardowe nieodłącznie związane z takim planem lub przedsięwzięciem, niezależnie od jakiegokolwiek oddziaływania na ten teren. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:   1) Prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że nie stoi ono na przeszkodzie krajowemu przepisowi proceduralnemu, zgodnie z którym, po pierwsze, wniosek o przeprowadzenie kontroli sądowej w świetle zarówno prawa krajowego, jak i przepisów prawa Unii, takich jak art. 4 ust. 2–5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko, zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/52/UE z dnia 16 kwietnia 2014 r., i załącznik III do dyrektywy 2011/92 lub art. 6 ust. 3 dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, powinien opierać się na przedstawieniu żądań i zarzutów, na których bazują owe żądania, określać dokładnie każdy z tych zarzutów i wskazywać w odniesieniu do każdego zarzutu okoliczności faktyczne lub dowody powołane na jego poparcie, a po drugie, skarżący nie może podczas rozprawy podnosić zarzutów ani formułować żądań innych niż te zawarte w owym przedstawieniu.   2) Artykuł 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, że: o ile – w przypadku, gdy właściwy organ państwa członkowskiego postanawia udzielić pozwolenia na plan lub przedsięwzięcie mogące oddziaływać na teren chroniony w świetle tej dyrektywy, nie wymagając przeprowadzenia odpowiedniej oceny w rozumieniu tego przepisu – ów organ nie ma obowiązku ustosunkowania się w uzasadnieniu swej decyzji do wszystkich kwestii prawnych i faktycznych podniesionych w toku postępowania administracyjnego, o tyle powinien on wskazać dostatecznie powody, które pozwoliły mu przed udzieleniem takiego pozwolenia na nabycie pewności, pomimo przeciwnych opinii i wyrażonych w nich ewentualnie rozsądnych wątpliwości, że wykluczona jest wszelka rozsądna wątpliwość o charakterze naukowym co do możliwości oddziaływania przez to przedsięwzięcie na ów teren w istotny sposób.   3) Artykuł 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, że: w celu ustalenia, czy konieczne jest przeprowadzenie odpowiedniej oceny skutków planu lub przedsięwzięcia dla danego terenu, można uwzględnić cechy tego planu lub przedsięwzięcia, które wiążą się z usunięciem zanieczyszczeń i które mogą zatem skutkować ograniczeniem negatywnego wpływu rzeczonego planu lub przedsięwzięcia na ów teren, jeżeli cechy te włączono do tego planu lub przedsięwzięcia jako cechy standardowe nieodłącznie związane z takim planem lub przedsięwzięciem, niezależnie od jakiegokolwiek oddziaływania na ten teren.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: angielski.