C-748/24

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO DEANA SPIELMANNA przedstawiona w dniu 15 stycznia 2026 r.(1) Sprawa C‑748/24 [Kotaňák](i) Okresná prokuratúra Bratislava III Postępowanie karne przeciwko AC przy udziale LZ [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Mestský súd Bratislava I (sąd rejonowy w Bratysławie I, Słowacja)] Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Prawa podstawowe – Domniemanie niewinności i prawo do obrony – Postanowienie sądu pierwszej instancji o umorzeniu postępowania z powodu braku charakteru przestępnego rozpatrywanych czynów – Uchylenie przez sąd wyższej instancji – Charakter przestępny tych czynów podnoszony przez sąd wyższej instancji – Odpowiednie środki mające na celu zaradzenie naruszeniu zasady domniemania niewinności I.      Wprowadzenie 1.        Fundamentalna zasada postępowania karnego w państwie prawnym, domniemanie niewinności, znajduje, jak podkreślał Robert Badinter, „swój podstawowy wyraz w kwestii procesowej dotyczącej ciężaru dowodu […]. Ale w rzeczywistości to na każdym etapie prowadzonego przeciwko niemu postępowania oskarżony powinien korzystać z gwarancji chroniących domniemanie niewinności […]. Przede wszystkim przy braku niezbitych dowodów wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego”(2). Należy zatem na każdym etapie sprawić, aby „prawo mogło usłyszeć argumenty przemawiające za niewinnością”(3). 2.        W swoim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dookreślenie zakresu gwarancji procesowych, które obejmuje domniemanie niewinności w ramach wstępnych decyzji o charakterze procesowym, wydawanych przez sądy przed postępowaniem rozstrzygającym co do istoty o winie oskarżonego. 3.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony w ramach postępowania karnego przeciwko AC o zniesławienie, dotyczy w szczególności wykładni art. 4 i art. 6 ust. 1 dyrektywy (UE) 2016/343(4) oraz art. 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). II.    Ramy prawne A.      Prawo Unii 4.        Artykuł 48 Karty, zatytułowany „Domniemanie niewinności i prawo do obrony”, stanowi w ust. 1, że „[k]ażdego oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona zgodnie z prawem”. 5.        Motywy 9, 10, 16 i 48 dyrektywy 2016/343 mają następujące brzmienie: „(9)      Celem niniejszej dyrektywy jest wzmocnienie prawa do rzetelnego procesu sądowego w postępowaniu karnym przez ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie. (10)      Dzięki ustanowieniu wspólnych norm minimalnych dotyczących ochrony praw procesowych podejrzanych i oskarżonych niniejsza dyrektywa zmierza do zwiększenia wzajemnego zaufania państw członkowskich do ich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, przyczyniając się tym samym do ułatwienia wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych. Takie wspólne normy minimalne powinny również umożliwić usunięcie przeszkód dla swobodnego przepływu obywateli na terytoriach państw członkowskich. […] (16)      Domniemanie niewinności zostałoby naruszone, gdyby podejrzany lub oskarżony był przedstawiony jako winny w publicznej wypowiedzi organu publicznego lub w orzeczeniu sądowym innym niż rozstrzygające o winie, do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z prawem. Takie wypowiedzi lub orzeczenia sądowe nie powinny odzwierciedlać opinii, że osoba ta jest winna. Powyższe powinno stosować się z zastrzeżeniem czynności oskarżyciela, które zmierzają do wykazania winy podejrzanego lub oskarżonego, takich jak akt oskarżenia, oraz z zastrzeżeniem orzeczeń sądowych nakazujących wykonanie wyroku w zawieszeniu, pod warunkiem poszanowania prawa do obrony. Powyższe powinno stosować się także z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym, takich jak postanowienia o tymczasowym aresztowaniu w postępowaniu przygotowawczym, pod warunkiem że decyzje takie nie odnoszą się do podejrzanego lub oskarżonego jako do winnego. Przed podjęciem wstępnej decyzji o charakterze procesowym właściwy organ może być obowiązany najpierw sprawdzić, czy istnieje materiał dowodowy obciążający podejrzanego lub oskarżonego, który wystarcza do uzasadnienia danej decyzji, a decyzja może zawierać odniesienie do tego materiału. […] (48)      Ponieważ w niniejszej dyrektywie ustanawia się normy minimalne, państwa członkowskie powinny mieć możliwość rozszerzenia zakresu praw określonych w niniejszej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony. Poziom ochrony zapewnianej przez państwa członkowskie nigdy nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm określonych w Karcie lub [Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej »EKPC«)], zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez [Trybunał] i Europejski Trybunał Praw Człowieka [zwany dalej »ETPC«]”. 6.        Zgodnie z art. 1 tej dyrektywy: „W niniejszej dyrektywie ustanawia się wspólne normy minimalne dotyczące: a)      niektórych aspektów domniemania niewinności w postępowaniu karnym; b)      prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym”. 7.        Artykuł 3 wspomnianej dyrektywy stanowi: „Państwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni byli uważani za niewinnych do czasu udowodnienia im winy zgodnie z prawem”. 8.        Artykuł 4 tej dyrektywy, zatytułowany „Publiczne wypowiedzi o winie”, przewiduje w ust. 1 i 2: „1.      Państwa członkowskie podejmują wszelkie środki niezbędne do zapewnienia, by do czasu udowodnienia podejrzanemu lub oskarżonemu winy zgodnie z prawem organy publiczne w swoich wypowiedziach publicznych oraz w orzeczeniach sądowych innych niż rozstrzygające o winie nie odnosiły się do takiej osoby jako do winnej. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem czynności oskarżyciela, które zmierzają do wykazania winy podejrzanego lub oskarżonego, oraz z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym. 2.      W przypadku naruszenia określonego w ust. 1 niniejszego artykułu zobowiązania do nieodnoszenia się do podejrzanych lub oskarżonych jako do winnych państwa członkowskie zapewniają dostępność odpowiednich środków zgodnie z niniejszą dyrektywą, a w szczególności zgodnie z art. 10”. 9.        Artykuł 6 dyrektywy 2016/343, zatytułowany „Ciężar dowodu”, stanowi: „1.      Państwa członkowskie zapewniają, aby przy ustalaniu winy podejrzanych lub oskarżonych ciężar dowodu spoczywał na oskarżeniu. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem obowiązków sędziego lub właściwego sądu w zakresie poszukiwania zarówno dowodów obciążających, jak i uniewinniających, oraz prawa obrony do przeprowadzenia dowodów zgodnie z obowiązującym prawem krajowym. 2.      Państwa członkowskie zapewniają, aby wszelkie wątpliwości co do winy rozstrzygano na korzyść podejrzanego lub oskarżonego, także w sytuacji gdy sąd dokonuje oceny, czy uniewinnić daną osobę”. 10.      Zgodnie z art. 10 ust. 1 tej dyrektywy: „Państwa członkowskie zapewniają podejrzanym i oskarżonym skuteczny środek naprawczy na wypadek naruszenia praw przysługujących im na mocy niniejszej dyrektywy”. B.      Prawo krajowe 11.      Paragraf 373 ust. 1 i 2 zákon č. 300/2005 Z. z. Trestný zakon (ustawy nr 300/2005 – kodeks karny) z dnia 20 maja 2005 r. (zwanej dalej „kodeksem karnym”), który definiuje czyn zabroniony zniesławienia, stanowi: „(1)      Kto przekazuje o innej osobie nieprawdziwe informacje, które mogą w znacznej mierze narazić ją na utratę szacunku wśród współobywateli, zaszkodzić jej w pracy lub w ramach prowadzonej działalności, naruszyć jej stosunki rodzinne lub wyrządzić jej inną poważną szkodę, podlega karze pozbawienia wolności do lat dwóch. (2)      Sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do pięciu lat, jeżeli popełnia czyn określony w ust. 1: […] c)      publicznie; […]”. 12.      Paragraf 327 ust. 1 Zákon č. 301/2005 Z. z. Trestný poriadok (ustawy  nr 301/2005 – kodeks postępowania karnego) z dnia 24 maja 2005 r. (zwanej dalej „kodeksem postępowania karnego”) stanowi, że „sąd, któremu przekazano sprawę do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia, związany jest poglądem prawnym, który sąd odwoławczy wyraził w swoim orzeczeniu, i obowiązany jest przeprowadzić czynności i dowody, których przeprowadzenie nakazał sąd odwoławczy”. C.      Postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem 13.      W dniu 18 listopada 2020 r. prokurator wniósł do Okresný súd Bratislava III (sądu rejonowego w Bratysławie III, Słowacja) akt oskarżenia przeciwko AC, oskarżając go o popełnienie występku zniesławienia w rozumieniu § 373 ust. 1 i ust. 2 lit. c) kodeksu karnego, polegającego na publikacji przez oskarżonego w Internecie pewnej liczby filmów wideo zawierających szereg nieprawdziwych twierdzeń. 14.      Postanowieniem z dnia 8 listopada 2021 r. Okresný súd Bratislava III (sąd rejonowy w Bratysławie III, Słowacja) umorzył postępowanie na tej podstawie, że zachowanie objęte aktem oskarżenia nie stanowiło przestępstwa. 15.      Prokurator wniósł zażalenie na to postanowienie. Postanowieniem z dnia 8 lutego 2022 r. Krajský súd v Bratislave (sąd okręgowy w Bratysławie, Słowacja) uchylił postanowienie sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania w celu ponownej oceny całości materiału dowodowego. 16.      Postanowieniem z dnia 3 października 2022 r. Okresný súd Bratislava III (sąd rejonowy w Bratysławie III) ponownie umorzył postępowanie przeciwko AC. 17.      Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2023 r. Krajský súd v Bratislave (sąd okręgowy w Bratysławie, Słowacja) ponownie uchylił to postanowienie o umorzeniu i przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji. 18.      W następstwie reorganizacji słowackiego systemu sądownictwa sądem właściwym do rozpoznania sprawy w postępowaniu głównym został w dniu 1 czerwca 2023 r. Mestský súd Bratislava I (sąd miejski w Bratysławie I, Słowacja), który jest sądem odsyłającym. 19.      AC podnosi przed tym sądem, że ocena sądu odwoławczego narusza jego prawa wynikające z zasady domniemania niewinności, ponieważ nie pozostawia miejsca na żadne wnioski poza stwierdzeniem jego winy, podczas gdy nawet nie było konieczne, aby sąd odwoławczy oceniał zasadność sformułowanych przeciwko niemu zarzutów. Wobec tego AC uważa, że sąd odsyłający powinien pominąć ocenę sądu odwoławczego. 20.      Sąd odsyłający zauważa, że stosownie do słowackich przepisów postępowania, jest on związany oceną sądu odwoławczego. Uważa jednak, że ocena ta narusza prawa AC wynikające z zasady domniemania niewinności i że uregulowania krajowe nie przewidują odpowiednich środków w celu zapewnienia poszanowania tej zasady. 21.      W tych okolicznościach Mestský súd Bratislava I (sąd miejski w Bratysławie I, Słowacja) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami: „1)      Czy prawo do poszanowania domniemania niewinności na podstawie art. 48 ust. 1 [Karty] w związku z art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 [dyrektywy 2016/343], jak również zasada proporcjonalności oraz prawo do obrony na podstawie art. 48 ust. 2 [Karty] stoją na przeszkodzie temu, aby sąd wyższej instancji w ramach postępowania w przedmiocie zażalenia prokuratora na postanowienie sądu pierwszej instancji o umorzeniu postępowania karnego przedstawił w uzasadnieniu orzeczenia jeszcze przed rozstrzygnięciem sprawy co do istoty i bez przeprowadzenia w sprawie postępowania dowodowego przed sądem następujące wnioski co do prawa i okoliczności faktycznych: »Nieprawdziwe informacje wyłącznie o charakterze intymnym, które oskarżony za pośrednictwem swojego postu udostępnił szerokiemu gronu obserwujących, z uwagi na ich treść są w stanie poważnie naruszyć relacje partnerskie, rodzinne i przyjacielskie oraz podważyć zaufanie do osoby pokrzywdzonej […]. Z dowodów, które zostały przeprowadzone w postępowaniu przygotowawczym i na których oparł się również [sąd pierwszej instancji], wynika niewątpliwie, że oskarżony posługuje się w stosunku do niej kłamstwami, atakuje ją, wskutek czego znalazła się ona w bardzo nieprzyjemnych sytuacjach w kręgu swojej rodziny i osób z jej otoczenia. Intymne relacje pomiędzy nią a SB są wymysłem oskarżonego i to, na co wskazywał oskarżony w swoich wypowiedziach, nigdy nie miało miejsca […]. Co się tyczy określenia, która z opublikowanych informacji miała być nieprawdziwa, to niewątpliwie chodzi o informację, której prawdziwość została zweryfikowana w postępowaniu przygotowawczym w oparciu o przeprowadzone dowody i dotyczyła intymnej relacji między pokrzywdzoną a świadkiem SB oraz praktyk seksualnych, których wykonywanie oskarżony jednoznacznie opisał w poście«? 2)      Czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ okoliczność, że uregulowanie krajowe ani praktyka krajowa nie nakazywały sądowi wyższej instancji dokonania oceny okoliczności faktycznych i prawnych w uzasadnieniu postanowienia uchylającego i to uzasadnienie można było ograniczyć wyłącznie do tego, że orzeczenie sądu niższej instancji jest wadliwe, ponieważ sąd pierwszej instancji powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe na rozprawie głównej i na podstawie wyników tego postępowania dowodowego orzec w sprawie? 3)      Czy na odpowiedź na pytanie pierwsze ma wpływ okoliczność, że sąd wyższej instancji, rozstrzygając w przedmiocie zażalenia prokuratora, orzekł wyłącznie na podstawie dowodów przeprowadzonych w postępowaniu przygotowawczym, które nie zostały dotychczas nawet przeprowadzone przed sądem pierwszej instancji? 4)      W razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy odpowiednimi środkami dla zapewnienia poszanowania domniemania niewinności w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 są następujące czynności i orzeczenia: i)      czynność krajowego sądu pierwszej instancji, który powołując się na zasadę pierwszeństwa i skuteczności prawa Unii, pominie wnioski co do prawa i okoliczności faktycznych wyrażone przez sąd wyższej instancji w uzasadnieniu orzeczenia w zakresie, w jakim stoją one w sprzeczności z prawem Unii, choć w innym wypadku zgodnie z uregulowaniem krajowym wnioski te byłyby prawnie wiążące, i rozstrzygnie sprawę samodzielnie po przeprowadzeniu odpowiedniego postępowania dowodowego; albo czynność krajowego sądu pierwszej instancji, który powołując się na zasadę pierwszeństwa i skuteczności prawa Unii, pominie wnioski co do prawa i okoliczności faktycznych wyrażone przez sąd wyższej instancji w uzasadnieniu orzeczenia w zakresie, w jakim stoją one w sprzeczności z prawem Unii, choć w innym wypadku zgodnie z uregulowaniem krajowym wnioski te byłyby prawnie wiążące, i sam ponownie rozstrzygnie sprawę, wydając takie samo orzeczenie o umorzeniu postępowania karnego, jakie już raz zostało uchylone przez sąd wyższej instancji; albo ii)      wyłączenie sędziów sądu wyższej instancji od udziału w postępowaniu z uwagi na brak bezstronności z powodu naruszenia domniemania niewinności na podstawie zarzutu braku bezstronności podniesionego przez podejrzanego?”. 22.      Uwagi na piśmie złożyli AC, przeciwko któremu toczy się postępowanie, rządy słowacki i węgierski, a także Komisja Europejska. Na rozprawie w dniu 16 października 2025 r. wysłuchano AC i Komisję. III. Analiza A.      W przedmiocie dopuszczalności pytań 23.      Rząd słowacki podnosi przede wszystkim, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny w całości. Według tego rządu, po pierwsze, wniosek ten nie wskazuje okoliczności faktycznych i prawnych niezbędnych do udzielenia użytecznej odpowiedzi ani powodów uzasadniających potrzebę udzielenia odpowiedzi przez Trybunał, a po drugie, wykładnia, o którą wnioskuje sąd odsyłający, nie miałaby znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu głównym. 24.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy w ramach stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny i którego prawidłowość nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania, iż mają znaczenie dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie złożonego przez sąd krajowy wniosku jest możliwa tylko wtedy, gdy oczywiste jest, iż wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego lub prawnego, które są niezbędne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na przedstawione mu pytania(5). 25.      Ponadto Trybunał miał już okazję podkreślić, że odpowiedź na pytania prejudycjalne może być niezbędna, aby dostarczyć sądom odsyłającym wykładnię prawa Unii, która umożliwi im – przed przystąpieniem przez nie do rozpoznania zawisłych przed nimi spraw co do istoty – rozstrzygnięcie kwestii proceduralnych prawa krajowego(6). 26.      W niniejszej sprawie poprzez trzy pierwsze pytania sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy powołane przepisy prawa Unii stoją na przeszkodzie temu, aby sąd karny orzekający w postępowaniu odwoławczym w przedmiocie wstępnej decyzji o charakterze procesowym zajął stanowisko w sprawie dowodów obciążających, dokonując oceny wypełnienia znamion danego przestępstwa, mimo że na mocy prawa krajowego nie był do tego zobowiązany, a postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w całości na tym wstępnym etapie postępowania. Jego pytania dotyczą również sposobu, w jaki sąd odwoławczy ustosunkował się do zasady domniemania niewinności. Pytanie czwarte dotyczy konsekwencji procesowych w przypadku odpowiedzi twierdzącej na trzy pierwsze pytania. 27.      Jestem zdania, że jeżeli nawet sąd odsyłający w obszerny sposób odwoływał się do argumentów obrony, to w wystarczający sposób wskazał okoliczności faktyczne i prawne niezbędne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na zadane pytania. Dodam, że treść wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym była wystarczająca, aby umożliwić Komisji, rządowi węgierskiemu i AC, a także ewentualnie rządowi słowackiemu skorzystanie z prawa do przedstawienia uwag przyznanego im na mocy art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. 28.      Ponadto rząd słowacki podnosi, że wykładnia, o którą wnioskuje sąd odsyłający, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu głównym. Jego zdaniem ewentualne naruszenie zasady domniemania niewinności przez sąd odwoławczy nie uniemożliwiłoby sądowi odsyłającemu umorzenia postępowania z innego powodu lub z tych samych powodów, ale na podstawie dodatkowych faktów. 29.      Ponieważ jednak prawo słowackie wymaga, aby sąd odsyłający zastosował się do oceny sądu odwoławczego, wydaje mi się, że odpowiedzi Trybunału na trzy pierwsze pytania służą dostarczeniu sądowi odsyłającemu użytecznych informacji umożliwiających mu ocenę zgodności orzeczenia sądu odwoławczego z zasadą domniemania niewinności oraz że odpowiedź na pytanie czwarte pozwoli sądowi odsyłającemu na wyciągnięcie w razie potrzeby odpowiednich konsekwencji procesowych. W tym względzie wykładnia prawa Unii, o którą wnioskuje sąd odsyłający, nie wydaje mi się w sposób oczywisty pozostawać bez związku z przedmiotem sprawy w postępowaniu głównym. 30.      Jednakże w ramach trzeciej części pytania czwartego sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy jedną z konsekwencji procesowych w ramach odpowiednich środków w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 jest możliwość wyłączenia sędziów sądu odwoławczego. 31.      Zarówno z uwag rządu słowackiego, jak i z odpowiedzi na pytania zadane na rozprawie wynika zaś, że sąd odsyłający nie jest właściwy do orzekania w przedmiocie wyłączenia sędziów sądu wyższej instancji, o którym mowa(7). 32.      W związku z tym trzecia część pytania czwartego jest hipotetyczna, a zatem niedopuszczalna. 33.      Wobec powyższego wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wydaje mi się dopuszczalny, z wyjątkiem trzeciej części pytania czwartego. B.      Co do istoty 1.      W przedmiocie pytań pierwszego, drugiego i trzeciego 34.      Poprzez trzy pierwsze pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343 w związku z art. 48 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, aby sąd karny orzekający w postępowaniu odwoławczym w przedmiocie wstępnej decyzji o charakterze procesowym zajął stanowisko w sprawie dowodów obciążających, dokonując oceny wypełnienia znamion danego przestępstwa, mimo że w celu wydania orzeczenia nie jest do tego zobowiązany, a postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w całości. a)      Brak zastosowania art. 6 dyrektywy 2016/343 35.      W ramach pytania pierwszego sąd odsyłający wskazuje art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343, zgodnie z którym „[p]aństwa członkowskie zapewniają, aby przy ustalaniu winy podejrzanych lub oskarżonych ciężar dowodu spoczywał na oskarżeniu […] z zastrzeżeniem obowiązków sędziego lub właściwego sądu w zakresie poszukiwania zarówno dowodów obciążających, jak i uniewinniających, oraz prawa obrony do przeprowadzenia dowodów zgodnie z obowiązującym prawem krajowym”. 36.      Rząd słowacki i Komisja podnoszą, że przepis ten, dotyczący orzeczeń rozstrzygających o winie, nie ma zastosowania w postępowaniu głównym. 37.      Podzielam to spostrzeżenie. 38.      Przypominam bowiem, że jak Trybunał już rozstrzygnął w odniesieniu do orzeczeń dotyczących przedłużenia tymczasowego aresztowania(8), z art. 4 dyrektywy 2016/343 wynika, iż w dyrektywie tej odróżniono orzeczenia sądowe rozstrzygające o winie, które wydawane są nieodzownie po przeprowadzeniu procesu karnego, od innych aktów proceduralnych, takich jak czynności oskarżyciela i wstępne decyzje o charakterze procesowym. Zawarte w art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 2016/343 odniesienie do wykazania winy należy zatem rozumieć jako skutkujące tym, że przepis ten ma za przedmiot regulację rozkładu ciężaru dowodu jedynie w ramach przyjęcia orzeczeń sądowych dotyczących winy. 39.      W niniejszej zaś sprawie przedłożone pytania dotyczą wstępnej fazy słowackiego postępowania karnego, w której sąd w składzie jednego sędziego musi sprawdzić, czy dany akt oskarżenia stanowi wystarczającą podstawę do wszczęcia postępowania sądowego, czy też przeciwnie – sprawa powinna zostać umorzona lub rozpatrzona w inny sposób. 40.      Podobnie jak w przypadku orzeczeń dotyczących na przykład przedłużenia tymczasowego aresztowania osoby oskarżonej(9), takiego orzeczenia o charakterze procesowym nie można uznać za orzeczenie sądowe rozstrzygające o winie oskarżonego, a przeciwnie, stanowi ono „orzeczenie sądowe inne niż rozstrzygające o winie” w rozumieniu art. 4 dyrektywy 2016/343. Stwierdzenia tego nie zmienia okoliczność, że – jak utrzymuje skarżący – ustalenia faktyczne i prawne zawarte w orzeczeniu sądu odwoławczego są wiążące dla sądu pierwszej instancji, w szczególności w odniesieniu do stwierdzenia, że wypełnione zostały znamiona przestępstwa (w tym przypadku zniesławienia). 41.      Wobec tego, ponieważ postępowanie główne nie dotyczy rozstrzygnięcia o winie oskarżonego, nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytania zadane na podstawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 2016/343. b)      Zakres zasady domniemania niewinności 42.      Pierwsze trzy pytania prejudycjalne prowadzą do rozważenia zakresu zasady domniemania niewinności, po pierwsze, w odniesieniu do treści decyzji wstępnej, a po drugie, w odniesieniu do przesłanek wydania takiej decyzji. 1)      Treść decyzji wstępnej (pytanie pierwsze) 43.      Sąd odsyłający zmierza do ustalenia,  czy sąd karny orzekający w postępowaniu odwoławczym w przedmiocie wstępnej decyzji o charakterze procesowym naruszył zasadę domniemania niewinności, wypowiadając się sposób, w jaki to uczynił. W tym względzie sąd odsyłający przytacza fragment uzasadnienia sądu odwoławczego. 44.      Przypomnijmy, że z art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 wynika, iż państwa członkowskie są obowiązane podejmować wszelkie środki niezbędne do zapewnienia, by do czasu udowodnienia podejrzanemu lub oskarżonemu winy zgodnie z prawem organy publiczne w swoich wypowiedziach publicznych oraz w orzeczeniach sądowych innych niż rozstrzygające o winie nie odnosiły się do takiej osoby jako do winnej, z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym. 45.      Przepis ten należy interpretować w szczególności w świetle art. 48 ust. 1 Karty(10) i art. 3 dyrektywy 2016/343 dotyczącego domniemania niewinności, a także motywu 16 tej dyrektywy, zgodnie z którym zasada domniemania niewinności powinna stosować się z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym, pod warunkiem że decyzje takie nie odnoszą się do podejrzanego lub oskarżonego jako do winnego. Według tego motywu przed podjęciem wstępnej decyzji o charakterze procesowym właściwy organ może być obowiązany najpierw sprawdzić, czy istnieje materiał dowodowy obciążający podejrzanego lub oskarżonego, który wystarcza do uzasadnienia danej decyzji, a decyzja może zawierać odniesienie do tego materiału. 46.      W braku zawarcia w dyrektywie 2016/343 i w orzecznictwie dotyczącym art. 48 Karty szczegółowych wskazówek w kwestii tego, w jaki sposób należy ustalić, czy osoba jest przedstawiana jako winna w orzeczeniu sądowym, należy co do zasady oprzeć się na orzecznictwie ETPC(11). i)      Orzecznictwo ETPC 47.      Zasada domniemania niewinności reguluje postępowanie karne w całości(12), a zakres art. 6 ust. 2 EKPC, „rozszerzony od samego początku poza jego naturalną domenę, będzie stopniowo jeszcze bardziej się powiększać ratione temporis, to znaczy obejmować etapy postępowania, na których dana osoba nie jest już albo jeszcze »oskarżona«”(13). Zawiera ona zatem pierwszy aspekt stanowiący gwarancję procesową w ramach procesu karnego(14) oraz drugi aspekt po zakończeniu postępowania karnego, mający w szczególności na celu ochronę dobrego imienia danej osoby(15). Mając na uwadze elementy sprawy w postępowaniu głównym, skupię się tutaj tylko na pierwszym aspekcie. 48.      Przypominam w tym względzie, że zasada domniemania niewinności zostanie naruszona, jeżeli wypowiedź organu publicznego, na przykład przedstawiciela sądów lub prokuratury(16), dotycząca osoby oskarżonej sugeruje, iż osoba ta jest winna, zanim jej wina została dowiedziona w sposób przewidziany prawem. Wymaga to między innymi, aby przedstawiciele sądów i prokuratury nie wychodzili z powziętego z góry założenia, że oskarżony popełnił zarzucane mu przestępstwo: ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu, a zgodnie z zasadą in dubio pro reo wszelkie wątpliwości są rozstrzygane na korzyść oskarżonego(17). Do naruszenia zasady domniemania niewinności wystarczy zatem, nawet w braku formalnego stwierdzenia, by uzasadnienie orzeczenia sądowego pozwalało myśleć, że sędzia uważa zainteresowanego za winnego(18). 49.      ETPC podkreśla znaczenie odpowiedniego doboru słów przez organ publiczny w okresie przed osądzeniem osoby i uznaniem jej za winną popełnienia przestępstwa(19). Należy zatem dokonać rozróżnienia między orzeczeniami lub wypowiedziami odzwierciedlającym opinię, iż konkretna osoba jest winna, a tymi, które odnoszą się do stanu podejrzenia. Te pierwsze naruszają zasadę domniemania niewinności, podczas gdy te drugie w szeregu przypadków zostały uznane za zgodne z duchem art. 6 EKPC(20). 50.      Na przykład w sprawie Marziano przeciwko Włochom sędzia prowadzący postępowanie przygotowawcze co prawda wysunął prognostyk, ale ograniczył się do wskazania, że w zestawieniu z istnieniem wiarygodnych powodów, aby podejrzewać, iż dana osoba popełniła kwestionowane przestępstwo, inne materiały prowadzą do przekonania, że w sądzie oskarżenie miałoby niewielkie szanse powodzenia(21). Wskutek powyższego jego orzeczenie zostało uznane przez ETPC za opisujące „stan podejrzenia” nieobejmujący stwierdzenia winy, a zatem za niepozostające w sprzeczności z zasadą domniemania niewinności. 51.      W sprawie Lavents przeciwko Łotwie sędzia prowadząca sprawę udzieliła szeregu wywiadów w prasie, w szczególności wskazując, że nie wie jeszcze, „czy wyrok będzie skazujący czy częściowego uniewinniający”, lub wyrażając swoje wielkie zdumienie faktem, że oskarżeni uparcie nie przyznawali się do winy we wszystkich punkach oskarżenia, co naruszało zasadę domniemania niewinności(22), a okoliczność, że przedmiotowe słowa zostały wygłoszone w formie pytającej lub przypuszczającej, nie była wystarczająca, aby wyłączyć je z zakresu zastosowania art. 6 ust. 2 EKPC. Zdaniem ETPC dla celów stosowania tego przepisu ważne jest „prawdziwe znaczenie danych wypowiedzi, a nie ich dosłowna forma”. 52.      W sprawie Gutsanovi przeciwko Bułgarii(23) skarżący żalił się na uzasadnienie orzeczenia sądu o przedłużeniu jego tymczasowego aresztowania. ETPC uznał, że sędzia sądu okręgowego powinien upewnić się, że nadal istnieją wiarygodne powody, aby podejrzewać skarżącego o popełnienie przestępstwa, oraz że użyte słowa(24) wykraczały poza zwykły opis stanu podejrzenia, co pociągnęło za sobą naruszenie art. 6 ust. 2 EKPC. 53.      O ile dobór słów jest istotny, o tyle przypomnijmy również, że kwestię, czy wypowiedź urzędnika publicznego narusza zasadę domniemania niewinności, należy rozstrzygnąć w kontekście szczególnych okoliczności udzielenia kwestionowanej wypowiedzi(25). Tym samym w przypadku „niefortunnych” słów konieczne jest zbadanie kontekstu postępowania jako całości oraz jego szczególnych cech w celu ustalenia, czy wypowiedzi naruszają art. 6 ust. 2 EKPC(26). W wyroku w sprawie Daktaras przeciwko Litwie(27) kwestionowane oświadczenia zostały sformułowane przez prokuratora w ramach uzasadnionej decyzji, podjętej na wstępnym etapie postępowania, na mocy której wniosek skarżącego o umorzenie sprawy został oddalony. ETPC uznał, że okoliczność polegająca na twierdzeniu, iż wina skarżącego została „ustalona” na podstawie akt sprawy, było „niefortunne”, ale że biorąc pod uwagę kontekst, prokurator odpowiadał nie na pytanie, czy wina oskarżonego została ustalona – gdyż wypowiadanie się co do tej kwestii nie było oczywiście zadaniem prokuratora – ale na pytanie, czy akta zawierały wystarczające dowody winy skarżącego, aby uzasadnić wniesienie aktu oskarżenia do sądu. Zasada domniemania niewinności nie została w tym przypadku uznana za naruszoną. 54.      Wyrok w sprawie Daktaras przeciwko Litwie, w którym kwestionowane oświadczenia pochodziły od prokuratora, daje jednak okazję do przypomnienia, że oświadczenia sędziów stanowią przedmiot głębszej analizy niż te, które dotyczą organów dochodzeniowych takich jak policja i prokuratura(28). 55.      Wreszcie, można również wspomnieć o niedawnym wyroku w sprawie Ravier przeciwko Francji, w którym ETPC nie dopatrzył się naruszenia zasady domniemania niewinności w przypadku posłużenia się przez Conseil d’État (radę stanu, Francja) wyrażeniem, że skarżący „dopuścił się działań noszących znamiona oszustwa i mających na celu podważenie uczciwości głosowania”, ponieważ decyzja Conseil d’État (rady stanu) pozostała w sferze czysto wyborczej(29). 56.      W związku z tym sąd odsyłający powinien wziąć pod uwagę zarówno słowa użyte przez organy sądowe, jak i szczególne okoliczności, w jakich zostały one wypowiedziane, takie jak charakter i kontekst przedmiotowego postępowania. ii)     Zastosowanie w niniejszej sprawie 57.      Należy przypomnieć, że w ramach postępowania, o którym mowa w art. 267 TFUE, a u którego podstaw leży jasny podział ról między sądami krajowymi a Trybunałem, wszelka ocena okoliczności faktycznych leży w kompetencjach sądu krajowego. Jednakże w celu udzielenia sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi Trybunał może w duchu współpracy z sądami krajowymi dostarczyć temu sądowi wszelkich wskazówek, jakie uzna za niezbędne(30). 58.      W pierwszej kolejności przypominam, że akt oskarżenia w niniejszej sprawie dotyczy przestępstwa zniesławienia, którego trzema znamionami są, zgodnie z prawem słowackim, po pierwsze, przekazanie, po drugie, to, że dotyczy ono nieprawdziwych informacji, a po trzecie, że informacje te „mogą […] w znacznej mierze narazić [daną osobę] na utratę szacunku”, w szczególności w pracy lub jej stosunkach rodzinnych(31). 59.      W drugiej kolejności w odniesieniu do użytych słów zauważam, że z niektórych fragmentów uzasadnienia sądu odwoławczego wynika, iż wydaje się on przekonany, że te znamiona przestępstwa rzeczywiście zostały w niniejszej sprawie wypełnione. Posługuje się on twierdzeniami takimi jak te, że „nieprawdziwe informacje” zostały „udostępnione szerokiemu gronu obserwujących” i że z dowodów, które zostały przeprowadzone w postępowaniu przygotowawczym i na których oparł się również Okresný súd Bratislava III (sąd rejonowy w Bratysławie III), „niewątpliwie wynika”, że oskarżony „posługuje się w stosunku do [pokrzywdzonej] kłamstwami”. 60.      Wydaje mi się, że słowa te wykraczają poza zwykłe podejrzenia i że na podstawie obciążającego materiału dowodowego wynikającego z postępowania przygotowawczego stwierdzają winę oskarżonego w odniesieniu do kłamliwego charakteru przekazanych informacji. 61.      Wskutek powyższego można uznać, że sąd odwoławczy zajął stanowisko w sprawie dowodów obciążających, dokonując oceny wypełnienia znamion rozpatrywanego przestępstwa w słowach wykraczających poza zwykłe podejrzenie i jednoznacznie odzwierciedlających przekonanie o winie oskarżonego. 62.      W trzeciej kolejności, co się tyczy charakteru rozpatrywanego orzeczenia i jego kontekstu, należy podkreślić, że jest prawdą, iż wina oskarżonego nie była kwestią do rozstrzygnięcia w tej wstępnej fazie postępowania. Chodziło bowiem nie o to, czy czyny stanowiące podstawę ścigania były potwierdzone, ale o to, czy w stosownym przypadku na mocy prawa krajowego podlegały zakwalifikowaniu jako przestępstwa. 63.      Nie może to jednak uzasadniać sformułowań naruszających zasadę domniemania niewinności, gdyż w przeciwnym razie do wykluczenia wszelkiej możliwości naruszenia zasady domniemania niewinności na tym etapie wystarczyłoby twierdzenie, że wina nie jest jeszcze rozpatrywana. Takiego podejścia nie można przyjąć, ponieważ gwarancja wynikająca z domniemania niewinności, jak wykazano, ma zastosowanie do całego postępowania karnego i nie reguluje jedynie badania zasadności oskarżenia(32). 64.      Dodam, co również już wykazano, że przedstawiciele sądów i prokuratury – a w szczególności przedstawiciele sądów i prokuratury, którzy dokonują czynności w postępowaniu przygotowawczym – muszą przywiązywać szczególną wagę do słów, których używają w swoich decyzjach(33). 65.      Ponadto w niniejszej sprawie należy zauważyć, że sąd odwoławczy orzeka w ramach postępowania przygotowawczego – jak się zdaje – w ostatniej instancji(34), że jego orzeczenie jest wiążące dla sądu pierwszej instancji na tym wstępnym etapie i że słowa, których używa, mogą również wpływać na sąd hierarchicznie niższy, który będzie rozstrzygał co do istoty sprawy, co przydaje orzeczeniu sądu odwoławczego niepomijalnego znaczenia w kontekście całego postępowania, niezależnie od tego, czy sprawa danej osoby zostanie ostatecznie skierowana do sądu karnego czy cywilnego. 66.      Co więcej, nie ulega wątpliwości, że na tym etapie postępowania można z łatwością posłużyć się sformułowaniami szanującymi zasadę domniemania niewinności(35), a jednocześnie wystarczająco przekonującymi w odniesieniu do wypełnienia znamion przestępstwa, aby w razie potrzeby uzasadnić skierowanie sprawy przeciwko oskarżonemu do sądu karnego. 67.      Nie przekonuje mnie również argumentacja rządu słowackiego, zgodnie z którą należy rozróżnić z jednej strony wyrażenia mające na celu przedstawienie okoliczności faktycznych zaczerpniętych z akt sprawy i dowody służące zweryfikowaniu prawidłowości oceny prawnej potwierdzającej lub wykluczającej przestępny charakter rozpatrywanego czynu zniesławienia, a z drugiej strony wypowiedzi o winie co do istoty, które pozwalałby uznać, że zasada domniemania niewinności została naruszona. Takie podejście sugeruje bowiem, że orzeczenie zawiera fragmenty, które można od siebie odłączyć w odniesieniu do wymogu przestrzegania domniemania niewinności. O ile jest zaś prawdą, że niefortunne słowo lub wyrażenie można w pewnych okolicznościach postrzegać jako przypadkowe, o tyle na przedstawicielach sądów i prokuratury spoczywa obowiązek, aby nie wywoływać wrażenia, że postępują oni, wychodząc z powziętego z góry założenia co do winy oskarżonego. Moim zdaniem oznacza to, że w całości sporządzanych przez nich uzasadnień powinni oni dobierać słowa ze szczególną uwagą i starannością(36). 68.      Co prawda nie można wykluczyć, że insynuacje lub fragmenty niejednoznaczne z punktu widzenia zasady domniemania niewinności można by uznać za przypadkowe lub zrównoważone innymi fragmentami uzasadnienia odzwierciedlającymi fakt, że sędzia nie ma przekonania, iż oskarżony jest winny(37). Jednakże wypowiedzi sędziego, który nie zna istoty sprawy, świadczące o jego przekonaniu, że oskarżony jest winny, mogą wystarczyć, aby doprowadzić do wadliwości całego uzasadnienia, co należy oceniać indywidualnie dla każdego przypadku. 69.      W związku z tym, o ile prawo do poszanowania domniemania niewinności przewidziane w art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 w świetle art. 48 ust. 1 Karty nie stoi na przeszkodzie, aby sąd wyższej instancji, orzekający w ramach zażalenia wniesionego przez prokuratora na orzeczenie sądu pierwszej instancji o umorzeniu postępowania, zajął stanowisko w sprawie wypełnienia znamion danego przestępstwa w celu uzasadnienia swojego orzeczenia o uchyleniu lub utrzymaniu w mocy tego orzeczenia o umorzeniu postępowania, o tyle jest tak wyłącznie w takim zakresie, w jakim nie przedstawia ono oskarżonego jako winnego, czego ocena należy do sądu odsyłającego. 70.      Czy na zmianę tego stwierdzenia ma wpływ okoliczność, że  ani prawo krajowe, ani praktyka krajowa nie nakazywały sądowi wyższej instancji dokonania oceny okoliczności faktycznych i prawnych w uzasadnieniu swojego orzeczenia w tym zakresie (pytanie drugie), i to nawet jeżeli postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w całości (pytanie trzecie)? Jest to kwestia, którą należy obecnie poruszyć. 2)      Przesłanki wydania decyzji wstępnej (pytania drugie i trzecie) 71.      Przypomnijmy, że zgodnie z motywem 10 dyrektywy 2016/343 akt ten ogranicza się do ustanowienia wspólnych norm minimalnych dotyczących ochrony praw procesowych, aby zwiększyć wzajemne zaufanie państw członkowskich do ich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, przyczyniając się tym samym do ułatwienia wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych. W konsekwencji, uwzględniając minimalny charakter harmonizacji zamierzonej w dyrektywie 2016/343, nie można jej interpretować jako instrumentu kompletnego i wyczerpującego, który miałby na celu określenie wszystkich przesłanek wydawania decyzji wstępnych. 72.      Trybunał miał już okazję wypowiedzieć się w przedmiocie przesłanek wydania decyzji wstępnej w odniesieniu do zasady domniemania niewinności, w szczególności w przypadku postanowień o przedłużeniu tymczasowego aresztowania. Postanowienie takie może zatem opierać się na podejrzeniu lub na obciążających dowodach, pod warunkiem że nie przedstawia ono podejrzanego lub oskarżonego jako winnego(38). Podobnie, gdy właściwy sąd bada uzasadnione podejrzenie, że podejrzany lub oskarżony popełnił zarzucane mu przestępstwo, aby orzec w przedmiocie zgodności z prawem postanowienia o tymczasowym aresztowaniu, sąd ten może wyważyć przedstawione mu dowody obciążające i odciążające i uzasadnić swoje orzeczenie nie tylko poprzez wskazanie ustalonych okoliczności, lecz także poprzez rozstrzygnięcie w przedmiocie zarzutów obrońcy danej osoby, pod warunkiem że w orzeczeniu tym nie przedstawiono aresztowanej osoby jako winnej(39). 73.      Ponadto Trybunał orzekł, że zakres uznania państw członkowskich w podejmowaniu środków niezbędnych do celów art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 obejmuje możliwość przytoczenia ugody w sprawie obniżenia kary zawartej między prokuratorem a oskarżonym, który przyznaje się w niej do winy, i wymieniającej innych oskarżonych, pod warunkiem jednak, że nie zostaną oni przedstawieni jako winni(40). To samo rozumowanie zostało przeprowadzone mutatis mutandis w odniesieniu do orzeczenia, na mocy którego sąd krajowy uwzględnił „oświadczenie o winie” ze strony jednego ze współoskarżonych(41). 74.      W związku z tym art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343, zgodnie z wykładnią Trybunału, pozostawia państwom członkowskim pewien zakres uznania w odniesieniu do przesłanek przyjęcia orzeczenia wydawanego przez sąd krajowy na etapie wstępnym, a w szczególności w odniesieniu do sposobu badania różnego materiału dowodowego oraz zakresu uzasadnienia, które sąd ten powinien przedstawić w odpowiedzi na przedstawione mu argumenty, przy czym kwestie te podlegają wyłącznie prawu krajowemu. 75.      W tym kontekście w pierwszej kolejności sąd odsyłający zastanawia się nad oceną okoliczności faktycznych i prawnych dokonaną przez sąd odwoławczy w ramach uzasadnienia jego orzeczenia, mimo że prawo krajowe tego od niego nie wymaga (pytanie drugie). 76.      W tym zaś względzie, pomijając fakt, że sąd odsyłający nie odwołuje się do żadnego przepisu prawa krajowego, uważam, że takie szczegółowe uzasadnienie nie wpływa w żaden sposób na zmianę wykładni analizowanych przepisów w odniesieniu do zasady domniemania niewinności. 77.      Po pierwsze, jak bowiem podkreślił rząd słowacki, sąd odwoławczy orzeka w drodze postanowienia, a zgodnie z § 176 kodeksu postępowania karnego każde postanowienie, jako orzeczenie sądowe, musi być należycie uzasadnione. 78.      Po drugie, i w każdym razie, należyte sprawowanie wymiaru sprawiedliwości wymaga, aby orzeczenia sądowe, także na tym wstępnym etapie postępowania, w wystarczającym stopniu wskazywały podstawy rozstrzygnięcia, o ile nie zawierają sformułowań przesądzających o winie oskarżonego. Wystarczająco szczegółowe uzasadnienie wydaje się zresztą dostarczać temu oskarżonemu pełniejszych informacji na temat postawionych mu zarzutów oraz powodów, dla których czyny będące podstawą postępowania karnego mogą stanowić przestępstwa uzasadniające skierowanie sprawy do sądu karnego orzekającego co do istoty(42). 79.      Dodam, że takie uzasadnienie, pod warunkiem że szanuje zasadę domniemania niewinności, można uznać za szczególnie odpowiednie w sprawie takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, w której sąd odwoławczy orzeka po raz drugi w przedmiocie postanowienia o umorzeniu postępowania wydanego przez sąd pierwszej instancji. 80.      Wobec tego nie wydaje mi się, że przepisy i zasady prawa Unii, na które powołuje się sąd odsyłający, powinny być interpretowane w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie szczegółowemu uzasadnieniu, z zastrzeżeniem, że nie przesądza ono o winie osoby ściganej. 81.      W drugiej kolejności nie wydaje mi się również, by okoliczność, że sąd odwoławczy orzekł wyłącznie na podstawie dowodów przedstawionych w toku postępowania przygotowawczego, a mianowicie na etapie, na którym postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w całości (pytanie trzecie), wpływała na zmianę odpowiedzi na pytanie pierwsze. 82.      Przypominam, że na wstępnym etapie postępowania rozpatrywanego w sprawie głównej należy – jak wynika z uwag rządu słowackiego – określić, w oparciu o akta postępowania przygotowawczego, czy badany akt oskarżenia stanowi uzasadnioną podstawę do dalszego postępowania, czy postępowanie przygotowawcze było prowadzone zgodnie z prawem i czy może się odbyć rozprawa sądowa, czy też należy procedować w inny sposób. Sąd ma zatem prawo umorzyć postępowanie, jeżeli dany czyn nie stanowi przestępstwa, co może być uzasadnione zwykłymi wątpliwościami lub sprzecznościami w materiale dowodowym. Ocena sądów koncentruje się tutaj na pytaniu, czy kwalifikacja rozpatrywanych czynów mieści się w zakresie prawa karnego. 83.      Tymczasem na tym etapie można z założenia wykorzystać jedynie dowody przeprowadzone w ramach postępowania przygotowawczego. Zresztą właśnie to wyraźnie przewiduje art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343, gdy wskazuje na możliwość oparcia się przez organy sądowe lub inne właściwe organy przy wydawaniu wstępnych decyzji o charakterze procesowym, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym. 84.      Zasada domniemania niewinności nie może stanowić przeszkody, aby sąd orzekający w postępowaniu odwoławczym w przedmiocie decyzji wstępnej oparł się zatem na materiale dowodowym, którym dysponuje na tym etapie postępowania, w celu wydania swojego orzeczenia, o ile nie przedstawia ono osoby ściganej jako winnej. 85.      W trzeciej kolejności wydaje się, że sąd odsyłający ma wątpliwości co do poszanowania prawa do obrony zagwarantowanego w art. 48 ust. 2 Karty z tego powodu, że orzeczenie sądu odwoławczego zostało wydane bez możliwości zabrania głosu przez oskarżonego. 86.      Przypominam w tym względzie, że zgodnie z wcześniejszym i utrwalonym orzecznictwem ETPC gwarancje rzetelnego procesu zawarte w art. 6 EKPC mają zastosowanie od chwili powstania ,,oskarżenia w sprawie karnej” w rozumieniu tego postanowienia i mogą odnosić się do etapu poprzedzającego etap wyrokowania, jeśli – i w zakresie, w jakim – rzetelność procesu mogłaby zostać poważnie naruszona w wyniku nieprzestrzegania tych gwarancji na etapie początkowym(43). Gwarancje rzetelnego procesu, w tym prawo do obrony, mają zatem zastosowanie, począwszy od postępowania przygotowawczego(44). 87.      Jednakże, co do zasady, oceny dokonuje się w odniesieniu do całości postępowania i w zależności od okoliczności sprawy(45). 88.      Tymczasem, po pierwsze, co się tyczy prawa do obrony w postępowaniu odwoławczym, z akt sprawy wynika, że oskarżony miał możliwość przedstawienia uwag w odpowiedzi na uwagi prokuratora sformułowane w zażaleniu. Po drugie, co się tyczy prawa do obrony w odniesieniu do poszanowania zasady domniemania niewinności po wydaniu postanowienia przez sąd odwoławczy, należy zauważyć, że postępowanie ma być kontynuowane przed sądem odsyłającym, przed którym oskarżony będzie mógł podnieść swoje argumenty. 89.      W tym kontekście wydaje mi się, że wątpliwości sądu odsyłającego dotyczące poszanowania prawa do obrony można oddalić. c)      Wnioski dotyczące trzech pierwszych pytań 90.      Jestem zdania, że sądowi odsyłającemu należy odpowiedzieć, iż prawo do poszanowania domniemania niewinności przewidziane w art. 3 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/343 w świetle art. 48 ust. 1 Karty nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd karny, orzekający w postępowaniu odwoławczym w przedmiocie wstępnej decyzji o charakterze procesowym, zajął stanowisko w sprawie dowodów obciążających, dokonując oceny co do faktów i co do prawa dotyczącej wypełnienia znamion danego przestępstwa, mimo że na mocy prawa krajowego nie był do tego zobowiązany, a postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w całości na tym wstępnym etapie postępowania, o ile nie przedstawia ono oskarżonego jako winnego, co podlega ocenie sądu odsyłającego. 2.      W przedmiocie pytania czwartego 91.      Mając na uwadze proponowaną przeze mnie odpowiedź na pytanie pierwsze – i ponieważ do sądu odsyłającego będzie należało stwierdzenie, czy doszło do naruszenia zasady domniemania niewinności w sprawie w postępowaniu głównym – uważam, że należy udzielić odpowiedzi na pytanie czwarte, którego przedmiotem jest określenie środków, jakie można przyjąć w takiej sytuacji. 92.      Poprzez dwie pierwsze części tego pytania czwartego(46) sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy w przypadku stwierdzenia naruszenia zasady domniemania niewinności odpowiednim środkiem w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 byłoby pominięcie oceny sądu odwoławczego, który uchylił postanowienie o umorzeniu postępowania, a następnie albo wydanie orzeczenia po przeprowadzeniu postępowania dowodowego w prawidłowy sposób (część pierwsza), albo wydanie takiego samego orzeczenia, które zostało już uchylone przez sąd odwoławczy (część druga). 93.      Przypominam, że chociaż art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 wymaga zapewnienia dostępności „odpowiednich środków”, przepis ten nie określa charakteru tych środków i ogranicza się do odesłania „w szczególności” do art. 10 tej dyrektywy, co oznacza, że wspomniane środki mogłyby w szczególności przyjąć formę skutecznych środków naprawczych przysługujących oskarżonemu w rozumieniu tego przepisu. Ponadto, uwzględniając minimalny charakter harmonizacji zamierzonej w dyrektywie 2016/343, nie można jej interpretować jako instrumentu kompletnego i wyczerpującego, który miałby na celu określenie wszystkich przesłanek przyjęcia odpowiednich środków(47). 94.      W związku z tym, w braku uregulowań Unii w tej dziedzinie, państwa członkowskie powinny określić „odpowiednie środki” w ramach ich autonomii proceduralnej, w granicach wynikających z zasad równoważności i skuteczności(48). 95.      Na wstępie pragnę zauważyć, że sąd odsyłający nie wskazuje krajowych środków naprawczych wprowadzonych w tym zakresie. 96.      Rząd słowacki przywołuje ze swej strony cztery środki naprawcze w przypadku naruszenia zasady domniemania niewinności przez sąd wyższej instancji, a mianowicie, po pierwsze, możliwość podniesienia braku bezstronności sędziów, jeżeli sprawa karna zostanie im następnie przydzielona do rozstrzygnięcia co do istoty, po drugie, możliwość dochodzenia odpowiedzialności państwa, po trzecie, możliwość złożenia skargi konstytucyjnej, oraz po czwarte, możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów, którzy dopuścili się takiego naruszenia(49). 97.      Z kolei Komisja utrzymuje, że należy najpierw zbadać, jakie dostępne środki mogłyby sprawić, że podejrzani lub oskarżeni znaleźliby się w sytuacji, w której znajdowaliby się, gdyby naruszenie nie miało miejsca, oraz że tylko w przypadku, gdy prawo krajowe nie przewiduje żadnej możliwości, powstaje pytanie, czy należy odstąpić od stosowania orzeczenie sądu wyższej instancji. 98.      Pragnę jednak zauważyć, że z pytania zadanego przez sąd odsyłający wynika, że nie dotyczy ono odpowiednich środków przyjętych przez państwo członkowskie w celu zapewnienia skutecznych środków naprawczych w przypadku naruszenia zasady domniemania niewinności, lecz sposobu, w jaki sąd odsyłający powinien zapewnić skuteczność przestrzegania tej zasady w obliczu ewentualnego uchybienia w tym względzie ze strony sądu odwoławczego, który jest hierarchicznie wyższy. 99.      W związku z tym wydaje mi się, że bez uszczerbku dla odpowiedniego czy nieodpowiedniego charakteru środków naprawczych w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 wprowadzonych w prawie krajowym ich istnienie nie wyklucza, że sąd, w przypadku naruszenia zasady domniemania niewinności na wstępnym etapie postępowania karnego, będzie musiał, jako sąd powszechny Unii, przyjąć pewne środki w celu zapewnienia jej poszanowania(50). 100. W pierwszej kolejności sąd odsyłający przywołuje możliwość pominięcia orzeczenia sądu wyższego rzędu, które uważa za sprzeczne z zasadą domniemania niewinności. 101. Wydaje mi się, że taki środek opiera się w mniejszym stopniu na art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 w kontekście odpowiednich środków niż na zasadzie pierwszeństwa domniemania niewinności wynikającego z art. 48 ust. 1 Karty i art. 3 wspomnianej dyrektywy. 102. Z pisemnych i ustnych uwag zainteresowanych stron, a w szczególności rządów słowackiego i węgierskiego, wynika bowiem, że taki środek byłby sprzeczny z zasadą, zgodnie z którą pogląd prawny sądu wyższej instancji ma w prawie krajowym charakter prawnie wiążący dla sądu odsyłającego(51). 103. Z orzecznictwa Trybunału wynika jednak, że zasada pierwszeństwa sprzeciwia się temu, by sąd krajowy, który orzeka po przekazaniu mu sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd wyższej instancji w wyniku odwołania, był związany, zgodnie z krajowym prawem procesowym, oceną prawną dokonaną przez sąd wyższej instancji, jeżeli uzna, uwzględniając wykładnię, o której dokonanie zwrócił się do Trybunału, że wskazana ocena nie jest zgodna z prawem Unii(52). 104. W związku z tym w zakresie, w jakim sąd odsyłający uznałby, w świetle wyroku Trybunału, który ma zapaść, że uzasadnienie sądu odwoławczego narusza zasadę domniemania niewinności, powinien on, w ramach swojej właściwości do rozpoznania sprawy po jej odesłaniu przez sąd odwoławczy, nie uznać się za związanego oceną materialnoprawną sądu odwoławczego, którą uznałby za wadliwą w wyniku takiego naruszenia, i ją pominąć. 105. W tym względzie nie przekonuje mnie argumentacja rządu słowackiego co do tego, że ewentualne naruszenie zasady domniemania niewinności ma „akcesoryjny” charakter na tej podstawie, że jakoby nie dotyczy ono „integralnej części oceny prawnej sądu wyższej instancji”. Jest prawdą, że ocena prawna sądu wyższej instancji na tym etapie postępowania niekoniecznie jest wiążąca w kontekście przyszłego postępowania w przedmiocie rozstrzygnięcia co do istoty o winie lub niewinności oskarżonego, a naruszenie zasady domniemania niewinności na tym etapie mogłoby zostać naprawione w późniejszym stadium postępowania(53). Nie można jednak wykluczyć, że początkowe niedochowanie wymogu rzetelnego procesu przed skierowaniem sprawy do sądu orzekającego co do istoty może poważnie naruszyć rzetelność procesu(54). W odniesieniu zaś do nieposzanowania zasady domniemania niewinności, które jest jednym z elementów rzetelnego procesu karnego, nawet jeśli treść orzeczenia sądu odwoławczego nie jest wiążąca dla sądu, który będzie właściwy do rozpoznania sprawy co do istoty, to takie wstępne orzeczenie skutkuje skierowaniem bądź odmową skierowania sprawy oskarżonego do sądu karnego, co jest decydującym etapem postępowania karnego. Ponadto nie można wykluczyć, że ocena dokonana przez sąd odwoławczy na tym wstępnym etapie, choć sprzeczna z zasadą domniemania niewinności, może mieć pewien wpływ na sąd orzekający co do istoty, który ponadto jest hierarchicznie niższy, z konsekwencjami, w stosownych przypadkach, w zakresie ciężaru dowodu. 106. W związku z tym zasada pierwszeństwa prawa Unii wymaga, aby na tym wstępnym etapie postępowania karnego pominąć ocenę sądu odwoławczego, którą sąd odsyłający uznałby za sprzeczną z zasadą domniemania niewinności. 107. W drugiej kolejności sąd odsyłający zastanawia się nad konsekwencjami procesowymi, jakie powoduje stwierdzenie naruszenia zasady domniemania niewinności przez sąd odwoławczy, a w szczególności nad pytaniem, czy w świetle zasad pierwszeństwa i skuteczności powinien on dokonać ponownej oceny dowodów i ponownie zbadać, czy wypełnione są wszystkie znamiona przestępstwa. 108. Aby zrozumieć znaczenie tego pytania, należy przypomnieć, że na tym wstępnym etapie postępowania sąd odwoławczy dwukrotnie uchylił postanowienie sądu pierwszej instancji i przekazał mu sprawę do „ponownego rozpoznania”, przy czym w postanowieniu odwoławczym z dnia 8 lutego 2022 r. wskazano, że sąd pierwszej instancji powinien „dokonać ponownej oceny uzyskanego materiału dowodowego i dopiero po tym zbadać samodzielnie, czy wypełnione zostały wszystkie znamiona zarzucanego przestępstwa”, a następnie orzec w sprawie zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Należy również zauważyć, że nawet jeżeli sąd odsyłający uznał, iż uzasadnienie sądu odwoławczego, wskutek jego materialnoprawnych ustaleń lub przynajmniej niektórych z nich, naruszyło zasadę domniemania niewinności, nie zmienia to faktu, że uchylenie przez ten sąd orzeczenia o umorzeniu postępowania nie dotyczy rozstrzygnięcia co do istoty o winie oskarżonego i ma charakter czysto procesowy. 109. Przypominam również, że w kontekście rozgraniczenia funkcji między Trybunałem a sądami krajowymi, które stanowi podstawę art. 267 TFUE, to nie do Trybunału należy dokonywanie wykładni przepisów prawa krajowego ani orzekanie w sprawie zgodności środka krajowego z prawem Unii, ani wskazywanie, którą normę lub drogę prawną dostępną na podstawie przepisów krajowych sąd odsyłający powinien zastosować. Do tego ostatniego należy interpretacja prawa krajowego w ramach autonomii proceduralnej, z zastrzeżeniem poszanowania zasady równoważności, która wymaga, by normy krajowe nie były mniej korzystne od przepisów dotyczących podobnych sytuacji podlegających prawu krajowemu, oraz zasady skuteczności, która wymaga, by krajowe przepisy proceduralne nie czyniły praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania praw nadanych w ramach porządku prawnego Unii(55). Aby jednak udzielić sądowi odsyłającemu użytecznych wskazówek, uważam, że należy uściślić poniższe kwestie. 110. O ile zasady pierwszeństwa i skuteczności(56) pociągają za sobą pominięcie oceny sądu odwoławczego sprzecznej z zasadą domniemania niewinności, o tyle nie wydaje mi się, aby nieodzownie wymagały również pominięcia procesowych skutków orzeczenia sądu odwoławczego. W rzeczywistości dokonuję rozróżnienia między z jednej strony naruszeniem prawa Unii w zakresie wymogów dotyczących ustroju danego sądu, które może skutkować uznaniem za niebyłe orzeczenia wydanego przez organ niebędący niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu prawa Unii(57), a z drugiej strony naruszeniem „związanym z okolicznościami” – a mianowicie, w konkretnym przypadku, naruszeniem gwarancji rzetelnego procesu, którego zakres ograniczałby się do oceny dokonanej w niniejszej sprawie przez sąd odwoławczy. Innymi słowy, moim zdaniem skuteczność zasady domniemania niewinności nie stoi na przeszkodzie temu, aby uchylenie przez sąd odwoławczy orzeczenia o umorzeniu postępowania wywołało skutki na gruncie procesowym oraz aby sąd odsyłający, po pominięciu oceny sądu odwoławczego, którą uznałby za sprzeczną z zasadą domniemania niewinności, wydał nowe orzeczenie o umorzeniu postępowania bądź inne orzeczenie, ewentualnie ponownie badając materiały z akt sprawy, zgodnie z orzeczeniem sądu odwoławczego. 111. Dodam, że okoliczność, iż sąd odsyłający wydaje na tym etapie nowe należycie uzasadnione orzeczenie, umożliwiłaby temu sądowi wykazanie zasadności pominięcia oceny materialnoprawnej uznanej za sprzeczną z zasadą domniemania niewinności, tak aby zagwarantować rzetelność postępowania w stosunku do wszystkich zainteresowanych stron. Wreszcie, takie orzeczenie mogłoby również stanowić dla oskarżonego podstawę prawną dochodzenia, w razie potrzeby, odszkodowania z tytułu tego naruszenia zasady domniemania niewinności. 112. W związku z tym uważam, że na tym wstępnym etapie postępowania karnego zasady pierwszeństwa i skuteczności domniemania niewinności nie stoją na przeszkodzie temu, aby sąd odsyłający, pomijając ocenę sądu odwoławczego, którą uznałby za sprzeczną z zasadą domniemania niewinności, zastosował się do postanowienia odwoławczego w zakresie, w jakim nakłada ono na niego obowiązek wydania nowego orzeczenia. 113. W związku z tym jestem zdania, że na pytanie sądu odsyłającego należy odpowiedzieć, iż art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 w świetle art. 3 tej dyrektywy i art. 48 ust. 1 Karty należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd odsyłający, po pierwsze, pominął ocenę sądu odwoławczego, którą uznałby za sprzeczną z zasadą domniemania niewinności, a po drugie, orzekł ponownie zgodnie z krajowym prawem procesowym, uwzględniając zasady równoważności i skuteczności. IV.    Wnioski 114. Wobec powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania zadane przez Mestský súd Bratislava I (sąd miejski w Bratysławie I, Słowacja) w następujący sposób: 1)      Prawo do poszanowania domniemania niewinności przewidziane w art. 3 i w art. 4 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. wzmacniającej niektóre aspekty domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym w świetle art. 48 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że: nie stoi ono na przeszkodzie temu, aby sąd karny, orzekający w postępowaniu odwoławczym w przedmiocie wstępnej decyzji o charakterze procesowym, zajął stanowisko w sprawie dowodów obciążających, dokonując oceny co do faktów i co do prawa dotyczącej wypełnienia znamion danego przestępstwa, mimo że na mocy prawa krajowego nie był do tego zobowiązany, a postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w całości na tym wstępnym etapie postępowania, o ile nie przedstawia ono oskarżonego jako winnego, co podlega ocenie sądu odsyłającego. 2)      Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 w świetle art. 3 tej dyrektywy i art. 48 ust. 1 Karty należy interpretować w ten sposób, że: nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd odsyłający, po pierwsze, pominął ocenę sądu odwoławczego, którą uznałby za sprzeczną z zasadą domniemania niewinności, a po drugie, orzekł ponownie zgodnie z krajowym prawem procesowym, uwzględniając zasady równoważności i skuteczności. 1      Język oryginału: francuski. i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania. 2      R. Badinter, La présomption d’innocence, histoire et modernité, w: P. Catala, Le droit privé français à la fin du XX e siècle: études offertes à Pierre Catala, Paris, Litec 2001, s. 134. 3      Zobacz C. Vigouroux, Présomption d’innocence, w: La conscience des droits. Mélanges en l’honneur de Jean-Paul Costa, Paris, Dalloz 2011, s. 657 i nast., w szczególności s. 665. 4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 65, s. 1).       Przypomnijmy, że dyrektywa ta powstała w wyniku wieloetapowego procesu, opartego na art. 82 TFUE, dotyczącego współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych w Unii, która przewiduje zasadę wzajemnego uznawania wyroków i orzeczeń sądowych, powszechnie uważaną za kamień węgielny współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych w Unii od czasu posiedzenia Rady Europejskiej w Tampere w dniach 15–16 października 1999 r. Zielona księga Komisji Europejskiej z dnia 26 kwietnia 2006 r. w sprawie domniemania niewinności [COM(2006)174 wersja ostateczna z dnia 24 czerwca 2006 r.], a następnie rezolucja Rady z dnia 30 listopada 2009 r. dotycząca harmonogramu działań mających na celu umocnienie praw procesowych osób podejrzanych lub oskarżonych w postępowaniu karnym (Dz.U. 2009, C 295, s. 1), która stała się integralną częścią programu sztokholmskiego Rady Europejskiej dotyczącego przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (program sztokholmski – Otwarta i bezpieczna Europa dla dobra i ochrony obywateli) (Dz.U. 2010, C 115, s. 1), doprowadziły w listopadzie 2013 r. do przyjęcia wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wzmocnienia określonych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym [COM(2013)821 final], a następnie, w dniu 9 marca 2016 r., dyrektywy 2016/343 (zob. N. Daminova, The CJEU faced with „Presumption of Innocence” Directive 2016/343: Reforming the ECHR Standards?, w: European Yearbook of Human Rights, Intersentia, 2022, s. 137–175). Przyjęta na podstawie kompetencji Unii na mocy art. 82 ust. 2 lit. b) TFUE w zakresie ustanawiania norm minimalnych dotyczących praw jednostek w postępowaniu karnym, dyrektywa ta jest jedną z sześciu dyrektyw przyjętych przez Unię w celu ustanowienia wspólnych norm minimalnych gwarantujących prawo dostępu do bezstronnego sądu oraz prawa osób podejrzanych i osób ściganych w ramach realizacji programu sztokholmskiego (zob. F. Catteau, Les droits procéduraux des personnes poursuivies et des victimes de criminalité devant la Cour de justice de l’Union. Vers un droit européen de la procédure pénale?, Cahiers de droit européen, 2020/2‑3, s. 485–547). 5      Zobacz wyrok z dnia 8 kwietnia 2025 r., Prokuratura Europejska (Kontrola sądowa aktów proceduralnych) (C‑292/23, EU:C:2025:255, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo). 6      Zobacz wyrok z dnia 16 listopada 2021 r., Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim i in. (od C‑748/19 do C‑754/19, EU:C:2021:931, pkt 48). 7      Spostrzeżenie to pozostaje bez uszczerbku dla możliwości, przywołanej zresztą przez rząd słowacki w uwagach na piśmie – jeżeli skład sędziowski sądu wyższej instancji uzna oskarżonego za winnego przed jego prawomocnym skazaniem – podnoszenia przez oskarżonego braku bezstronności tych sędziów w przypadku ponownego przydzielenia im sprawy karnej. 8      Zobacz wyrok z dnia 28 listopada 2019 r., Spetsializirana prokuratura (C‑653/19 PPU, zwany dalej „wyrokiem Spetsializirana prokuratura”, EU:C:2019:1024, pkt 32, 33). 9      Zobacz wyrok Spetsializirana prokuratura (pkt 35, 37), zgodnie z którym „orzeczenie sądu mające za przedmiot jedynie ewentualne utrzymanie tymczasowego aresztowania osoby oskarżonej dotyczy wyłącznie rozstrzygnięcia kwestii, czy osoba ta powinna zostać uwolniona w świetle wszystkich istotnych okoliczności – bez określania, czy wspomniana osoba ponosi winę za zarzucane jej przestępstwo. […] Takiego orzeczenia nie można zatem zakwalifikować jako orzeczenia sądu rozstrzygającego o winie osoby oskarżonej w rozumieniu tej dyrektywy”. 10      Przypomnijmy w tym względzie, że art. 52 ust. 3 Karty stanowi, iż w zakresie, w jakim zawiera ona prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w EKPC, ich znaczenie i zakres są takie same jak znaczenie i zakres praw przyznanych przez tę konwencję. Jak wynika zaś z wyjaśnień dotyczących art. 48 Karty, które zgodnie z art. 6 ust. 1 akapit trzeci TUE i art. 52 ust. 7 Karty należy wziąć pod uwagę w celu jej wykładni, tenże art. 48 odpowiada art. 6 ust. 2 i 3 EKPC. Trybunał powinien zatem dbać o to, aby dokonywana przez niego wykładnia art. 48 Karty zapewniała poziom ochrony, który nie narusza poziomu ochrony gwarantowanego przez art. 6 EKPC zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez ETPC [zob. podobnie wyrok z dnia 23 listopada 2021 r., IS (Niezgodność z prawem postanowienia odsyłającego) (C‑564/19, EU:C:2021:949, pkt 101)]. 11      Zobacz podobnie wyrok z dnia 5 września 2019 r., AH i in. (Domniemanie niewinności) (C‑377/18, EU:C:2019:670, pkt 42). W odniesieniu do zastosowania do sformułowań użytych w komunikacie prasowym wydanym przez Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) zob. wyrok z dnia  1 października 2025 r., OC/Komisja (T384/20 RENV, EU:T:2025:925, pkt 91 i nast.). 12      Zobacz wyrok ETPC z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie Minelli przeciwko Szwajcarii (CE:ECHR:1983:0325JUD000866079, § 30). 13      Zobacz B. Repík, Réflexions sur la jurisprudence de la Cour européenne des droits de l’homme concernant la présomption d’innocence, w: Liber amicorum Marc-André Eissen, Brussels, Bruylant/L.G.D.J., 1995, s. 331–345, w szczególności s. 333. Zobacz także B. Dold, Artikel 6. Recht auf ein faires Verfahren, w: J.A. Frowein, W. Peukert, EuropäischeMenschenRechtsKonvention, EMRK-Kommentar, Kehl am Rhein, N.P. Engel Verlag 2024, 4e éd., s. 323–324, nr 67–69. 14      Zasada domniemania niewinności, postrzegana jako gwarancja procesowa w kontekście samego procesu karnego, określa wymagane warunki dotyczące między innymi ciężaru dowodu, domniemań faktycznych i prawnych, prawa do odmowy składania samoobciążających wyjaśnień, jawności przedprocesowej lub przedwczesnego wypowiadania się przez sąd lub jakikolwiek inny organ publiczny o winie oskarżonego [zob. wyroki ETPC: z dnia 12 lipca 2013 r. w sprawie Allen przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2013:0712JUD002542409, § 93); a także z dnia 11 czerwca 2024 r. w sprawie Nealon i Hallam przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2024:0611JUD003248319, § 101)]. 15      Biorąc pod uwagę potrzebę zapewnienia, aby prawo zagwarantowane w art. 6 ust. 2 EKPC było konkretne i skuteczne, ETPC rzeczywiście wskazał z czasem „drugi aspekt” zasady domniemania niewinności, który objawia się po zakończeniu postępowania karnego, czy to wskutek uniewinnienia, czy też wskutek zaprzestania postępowania. ETPC jednoznacznie stwierdził, że po zaprzestaniu postępowania karnego zasada domniemania niewinności wymaga uwzględnienia – w każdym późniejszym postępowaniu, niezależnie od jego charakteru – faktu, że dana osoba nie została skazana, a także aby sentencja wyroku uniewinniającego była szanowana przez każdy inny organ, który wypowiada się wprost lub przy okazji innych postępowań o odpowiedzialności karnej tej osoby [wyrok ETPC z dnia 11 czerwca 2024 r. w sprawie Nealon i Hallam przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2024:0611JUD003248319, §§ 102–109 i przytoczone tam orzecznictwo)]. Zobacz w tym względzie M.A. Beernaert, La présomption d’innocence et ses prolongements au-delà du procès pénal (obs. sous Cour eur. dr. h., Gde Ch, arrêt Nealon et Hallam c. Royaume-Uni, 11 juin 2024), Revue trimestrielle des droits de l’homme, vol. 2, no 142, 1 kwietnia 2025, s. 515–526.       Zobacz także na temat tego rozróżnienia między dwoma aspektami zasady domniemania niewinności S.E. Jebens, The Scope of the Presumption of Innocence in Article 6 § 2 of the Convention – Especially on its Reputation-Related Aspect, w: Droits de l’homme – Regards de Strasbourg, Liber Amicorum Luzius Wildhaber, Kehl, N.P. Engel 2007, s. 207–227. 16      Obejmuje to także różne formy pisemnych lub ustnych stanowisk wyrażanych przez organy publiczne (funkcjonariuszy publicznych lub przedstawicieli sądów i prokuratury) poprzez jakiekolwiek działanie, takie jak oświadczenia w prasie lub podczas wywiadów, w tym uzasadnienie czynności sądowej przez sędziego lub sąd na wstępnym etapie postępowania. Zobacz B. Dold, op.cit., s. 460–462, nr 369–372. 17      Zobacz w szczególności wyrok ETPC z dnia 6 grudnia 1988 r. w sprawie Barberà, Messegué i Jabardo przeciwko Hiszpanii (CE:ECHR:1988:1206JUD001059083, § 77).       Przytoczymy również w tym miejscu przykład sprawy sądowej sprzed lat. W głośnym procesie Landru, który rozpoczął się w dniu 7 listopada 1921 r. przed cour d’assises de Seine-et-Oise (sądem orzekającym w sprawach o zbrodnie dla departamentu Seine-et-Oise, Francja) w Wersalu, mowa adwokata Landru, mecenasa Vincenta de Moro-Giafferiego, obrazuje tę zasadę, gdy pada w niej pytanie do rzecznika generalnego Godefroya, pełniącego funkcję oskarżyciela: „jak można skazać dziś człowieka za morderstwo dziesięciu kobiet, a jutro nie być w stanie doręczyć rodzinom postanowień stwierdzających zgon z powodu nieodnalezienia jakiegokolwiek ciała?”. W słynnej już scenie adwokat Landru posunął się nawet dalej, argumentując, że jedna z ofiar, rzekomo martwa, została odnaleziona i jest gotowa się pojawić. Cała sala, łącznie z ławnikami, zwróciła się wtedy w stronę drzwi… Co zdaniem adwokata Landru dowodziło, że nikt nie był pewny winy Landru. Dodajmy, że rzecznik generalny natychmiast odparł, iż tylko Landru nie odwrócił wzroku (zob. strona internetowa francuskiego ministerstwa sprawiedliwości na temat procesu Landru, dostępna pod adresem: https://www.justice.gouv.fr/actualites/actualite/proces-landru). 18      Zobacz wyrok ETPC z dnia 10 lutego 1995 r. w sprawie Allenet de Ribemont przeciwko Francji (CE:ECHR:1995:0210JUD001517589, § 35), Revue trimestrielle des droits de l’homme, nr 24, glosa D. Spielmanna; zob. także wyroki ETPC: z dnia 12 kwietnia 2012 r. w sprawie Lagardère przeciwko Francji (CE:ECHR:2012:0412JUD001885107, § 74); a także z dnia 27 lutego 2014 r. w sprawie Karaman przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2014:0227JUD001710310, § 41). 19      Zobacz C. Hirsch, La présomption d’innocence dans la jurisprudence de la Cour européenne des droits de l’homme (2006–2013), Annales du droit luxembourgeois, Bruxelles, Bruylant, vol. 23 (2013), 2015, w szczególności s. 160 i nast. Zobacz także wyroki ETPC: z dnia 10 października 2000 r. w sprawie Daktaras przeciwko Litwie (CE:ECHR:2000:1010JUD004209598, § 41); z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie Vardan Martirosyan przeciwko Armenii (CE:ECHR:2021:0615JUD001361012, §§ 83, 87) (przytaczający orzecznictwo dotyczące słów używanych w przypadkach utrzymania tymczasowego aresztowania). 20      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 28 listopada 2002 r. w sprawie Marziano przeciwko Włochom (CE:ECHR:2002:1128JUD004531399, §§ 30, 31); z dnia 12 kwietnia 2012 r. w sprawie Lagardère przeciwko Francji (CE:ECHR:2012:0412JUD001885107, § 75). 21      Wyrok ETPC z dnia 28 listopada 2002 r. w sprawie Marziano przeciwko Włochom (CE:ECHR:2002:1128JUD004531399, § 30). 22      Zobacz wyrok ETPC z dnia 28 listopada 2002 r. w sprawie Lavents przeciwko Łotwie (CE:ECHR:2002:1128JUD005844200, §§ 126, 127). 23      Zobacz wyrok ETPC z dnia 15 października 2013 r. w sprawie Gutsanovi przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2013:1015JUD003452910, §§ 202, 203). 24      Sąd wskazał, iż „nadal stoi na stanowisku, że zostało popełnione przestępstwo i że oskarżony był w nie zamieszany”. 25      Zobacz w szczególności wyroki ETPC: z dnia 26 marca 1982 r. w sprawie Adolf przeciwko Austrii (CE:ECHR:1982:0326JUD000826978, §§ 36–41); z dnia 27 lutego 2014 r. w sprawie Karaman przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2014:0227JUD001710310, §§ 63–65 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także wyrok ETPC z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie Vardan Martirosyan przeciwko Armenii (CE:ECHR:2021:0615JUD001361012, § 81). W §§ 83–90 tego ostatniego wyroku ETPC wnikliwie przeanalizował treść każdego z zakwestionowanych orzeczeń w ich odpowiednim kontekście. Przykładowo wyrażenie „popełniony czyn”, choć niefortunne, było zrozumiałe w kontekście przedłużenia tymczasowego aresztowania ze względu na charakter „popełnionego” czynu i wynikające z niego zagrożenie z jednoczesnym wskazaniem, że skarżący był „oskarżony o to przestępstwo”, a jego wina nie była kwestią do rozstrzygnięcia na tym etapie, jak zaznaczał sąd odwoławczy (§ 84). Zobacz w przeciwnym kierunku §§ 87 i 88, dotyczące naruszenia art. 6 ust. 2 EKPC w odniesieniu do innego orzeczenia, które nie zostało później skorygowane w postępowaniu. 26      Zobacz wyrok ETPC z dnia 3 października 2019 r. w sprawie Fleischner przeciwko Niemcom (CE:ECHR:2019:1003JUD006198512, § 65), w którym ETPC stwierdza, że prawo krajowe jest częścią tego kontekstu. 27      Zobacz wyrok ETPC z dnia 10 października 2000 r. w sprawie Daktaras przeciwko Litwie (CE:ECHR:2000:1010JUD004209598, §§ 44, 45). 28      W wyroku ETPC z dnia 21 września 2006 r. w sprawie Pandy przeciwko Belgii (CE:ECHR:2006:0921JUD001358302, §§ 19, 43) słowa sędziego śledczego odbiły się echem w prasie („Pandy chce uchodzić za Dreyfusa, ale mam dla niego inne porównania: Landru i doktor Petiot”). Słowa te zostały uznane za przypadkowe i mające drugorzędne znaczenie w ramach kompleksowego śledztwa, które przebiegło sprawnie i które sam skarżący pochwalił. ETPC orzekł jednak, że mimo to zasługują one na krytykę w odniesieniu do zasady domniemania niewinności, gdyż zasadzają się one na utożsamieniu skarżącego ze znanymi i uznanymi za takich seryjnymi zabójcami. Były one „niedopuszczalne ze strony sędziego śledczego odpowiedzialnego na mocy prawa belgijskiego za zbieranie w śledztwie dowodów zarówno obciążających, jak i odciążających, co uzasadnia bardziej rygorystyczne badanie” (§ 45). 29      Zobacz wyrok ETPC z dnia 19 czerwca 2025 r. w sprawie Ravier przeciwko Francji (CE:ECHR:2025:0619JUD003232422, §§ 40–42). 30      Zobacz wyroki: z dnia  1 lipca 2008 r., MOTOE (C‑49/07, EU:C:2008:376, pkt 30); z dnia 30 maja 2024 r., Amazon Services Europe (C‑665/22, EU:C:2024:435, pkt 40). 31      Zobacz § 373 ust. 1 kodeksu karnego. 32      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie Minelli przeciwko Szwajcarii (CE:ECHR:1983: 0325JUD000866079, § 30); a także z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie Poncelet przeciwko Belgii (CE:ECHR:2010:0330JUD004441807, § 50). 33      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 21 września 2006 r. w sprawie Pandy przeciwko Belgii (CE:ECHR:2006:0921JUD001358302, § 43); z dnia 21 czerwca 2007 w sprawie Kampanellis przeciwko Grecji (CE:ECHR:2007:0621JUD000902905, § 27) (dotyczące słów użytych w ramach skierowania sprawy do sądu przez sędziego śledczego). Zobacz także B. Dold, op.cit., s. 459,  no 367. 34      Z postanowień wydanych w postępowaniu odwoławczym wynika, że nie podlegają one zaskarżeniu w drodze zwyczajnych środków odwoławczych. Zobacz w tym względzie wyrok ETPC z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie Vardan Martirosyan przeciwko Armenii (CE:ECHR:2021:0615JUD001361012, § 88). ETPC orzekł, że był gotowy zbadać, czy jest możliwe, że „District Court” popełnił jedynie błąd techniczny, nieprawidłowo formułując swoje orzeczenie, ale stwierdził, że nie zostało ono nigdy później sprostowane, ponieważ analizowane orzeczenie nie podlegało zaskarżeniu. 35      Oprócz użycia trybu warunkowego można rozważyć sformułowania bardziej szanujące zasadę domniemania niewinności, skupiające się na przykład na czynach, których nie uważa się za „popełnione”, lecz które uważa się za „zarzucane”. 36      Na przykład w wyroku ETPC z dnia 21 czerwca 2007 r. w sprawie Kampanellis przeciwko Grecji (CE:ECHR:2007:0621JUD000902905, § 28) kwestionowane zdanie zostało sformułowane przez skład sędziowski w ramach uzasadnienia orzeczenia wydanego na wstępnym etapie postępowania karnego przeciwko skarżącemu i dotyczącego skierowania jego sprawy na rozprawę. ETPC stwierdził jednak, że użycie określenia „ustatkować” jednoznacznie wyrażało pogląd, że tymczasowe aresztowanie skarżącego mogło skutkować jego uspokojeniem i pohamowaniem jego przestępczych zachowań. Uznał on, że takie słowa – niezależnie od ich usytuowania w zaskarżonym postanowieniu – nie są dopuszczalne ze strony sędziów izby oskarżeń, odpowiedzialnych na mocy prawa greckiego za zbieranie w śledztwie dowodów zarówno obciążających, jak i odciążających, co wymaga szczególnej uwagi przy doborze użytych słów. 37      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 8 grudnia 2022 r., HYA i in. (Brak możliwości zadania pytań świadkom oskarżenia) (C‑348/21, EU:C:2022:965, pkt 58), dotyczący istnienia elementów kompensacyjnych mogących zrównoważyć trudności, jakie napotyka obrona ze względu na to, że świadek nie mógł być bezpośrednio kontradyktoryjnie przesłuchany w postępowaniu karnym przed sądem. 38      W kwestii przedłużenia tymczasowego aresztowania zob. wyroki: z dnia 19 września 2018 r., Milev (C‑310/18 PPU, EU:C: 2018:732, pkt 44, 48); Spetsializirana prokuratura (pkt 29). 39      Zobacz podobnie postanowienie z dnia 12 lutego 2019 r., RH (C‑8/19 PPU, EU:C:2019:110, pkt 57–60). 40      Zobacz wyrok z dnia 5 września 2019 r., AH i in. (Domniemanie niewinności) (C‑377/18, EU:C:2019:670, pkt 50). 41      Zobacz postanowienie z dnia 28 maja 2020 r., UL i VM (C‑709/18, EU:C:2020:411, pkt 35). 42      Na przykład zgodnie z prawem luksemburskim rolą izby oskarżeń jest „sprawdzenie, czy dla każdej okoliczności stanowiącej istotny element postępowania przygotowawczego istnieją dowody; następnie ocenia ona, czy dowody te należy uznać za wystarczające (Le Poittevin, Code d’ins. cr. Annoté [luksemburski kodeks śledczy w sprawach karnych z komentarzem], art. 221, Nos. 27 et 28). […] [S]ąd śledczy ma jedynie rozstrzygnąć, czy istnieją dowody pozwalające sądzić, że podejrzany popełnił czyny w danych okolicznościach, które uzasadniają zastosowanie ustawy karnej” (zob. R. Thiry, Précis d’Instruction Criminelle en Droit Luxembourgeois, vol. II, Luxembourg, Lucien de Bourcy 1984, s. 204, 205). W odniesieniu do dowodów winy i wystarczających zarzutów zob. także rolę sądów śledczych w belgijskim systemie sądownictwa (M. Franchimont, A. Jacobs, A. Masset, Manuel de procédure pénale, Bruxelles, Larcier, 2009, 3e éd., s. 541) oraz francuski system sądownictwa [na mocy art. 184 code de procédure pénale (francuskiego kodeksu postępowania karnego)]. 43      Zobacz wyroki ETPC: z dnia 24 listopada 1993 r. w sprawie Imbrioscia przeciwko Szwajcarii (CE:ECHR:1993:1124JUD001397288, § 36); z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 50). 44      Zobacz komentarz B. Dold, op.cit., w szczególności s. 323, nr 67. Zobacz także wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 147 i nast.), w którym ETPC przypomina, że „podejście polegające na postawieniu rzetelności postępowania jako całości w centrum oceny, której należy dokonać, nie ogranicza się do prawa dostępu do obrońcy przewidzianego w art. 6 ust. 3 lit. c), ale stanowi część szerszego orzecznictwa dotyczącego prawa do obrony zawartego w art. 6 ust. 1 [EKPC]”. 45      Zobacz wyrok ETPC z dnia 12 maja 2017 r. w sprawie Simeonovi przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2017:0512JUD002198004, § 114 i w szczególności §120), w którym ETPC określił otwarty katalog czynników, jakie należy wziąć pod uwagę, w razie potrzeby, w celu oceny wpływu uchybień procesowych zaistniałych na etapie postępowania przygotowawczego na ogólną rzetelność postępowania karnego. Zobacz także wyrok ETPC z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie Beuze przeciwko Belgii (CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 148 i nast.), w którym ETPC wskazuje, że takie podejście wpisuje się również w rolę ETPC, która polega nie na orzekaniu in abstracto lub na ujednolicaniu różnych systemów prawnych, lecz na ustanawianiu gwarancji zapewniających, że postępowania toczące się w każdym przypadku są zgodne z wymogami rzetelnego procesu, z uwzględnieniem okoliczności właściwych dla każdego oskarżonego. 46      Przypominam, że wyłączenie sędziów sądu wyższej instancji, rozważane w trzeciej części pytania czwartego, jest moim zdaniem hipotetyczne, a zatem niedopuszczalne (zob. pkt 32 niniejszej opinii). 47      Zobacz analogicznie, w odniesieniu do przesłanek wydania decyzji o tymczasowym aresztowaniu, wyrok z dnia 19 września 2018 r., Milev (C‑310/18 PPU, EU:C:2018:732, pkt 47); postanowienie z dnia 12 lutego 2019 r., RH (C‑8/19 PPU, EU:C:2019:110, pkt 59). 48      Zobacz wyrok z dnia 5 września 2024 r., M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:685, pkt 170). 49      Ze swojej strony Komisja przywołała wezwanie do usunięcia uchybienia przesłane w ramach postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego dotyczącego transpozycji do prawa słowackiego art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 [postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego INFR(2024)2210], które w dniu rozprawy było jeszcze w toku. 50      Zobacz analogicznie wyroki: z dnia 5 czerwca 2018 r., Kolev i in. (C‑612/15, EU:C:2018:392, pkt 94), dotyczący w szczególności czasu dostępu obrony do dokumentów znajdujących się w aktach sprawy; z dnia 21 października 2021 r., ZX (Usunięcie braków aktu oskarżenia) (C‑282/20, EU:C:2021:874, pkt 28, 32), dotyczący nieścisłości i braków w treści aktu oskarżenia, które naruszały prawo oskarżonego do uzyskania szczegółowych informacji na temat oskarżenia. 51      Rząd słowacki wskazuje § 194 ust. 5 kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym pogląd prawny sądu wyższej instancji wydany w przypadku uchylenia orzeczenia pierwszej instancji jest wiążący dla sądu niższej instancji, chyba że ten pogląd prawny utracił swoją podstawę faktyczną w całości lub w części w wyniku zmiany ustaleń faktycznych, w szczególności po przeprowadzeniu nowego postępowania dowodowego przez sąd niższej instancji. 52      Zobacz wyroki: z dnia 5 października 2010 r., Elchinov (C‑173/09, EU:C:2010:581, pkt 30–32); z dnia 22 lutego 2022 r., RS (Skutki wyroków sądu konstytucyjnego) (C‑430/21, EU:C:2022:99, pkt 75). 53      Jak wskazuje F. Kuty, Justice pénale et procès équitable, Bruxelles, Larcier 2023, 1re éd., s. 1711: „nieposzanowanie zasady domniemania niewinności przez sędziego śledczego nie stanowi wady nieusuwalnej. […] [Ż]adna czynność sędziego śledczego uchybiająca zasadzie domniemania niewinności nie skutkuje sama w sobie […] niemożnością przeprowadzenia rzetelnego procesu przed sądem orzekającym”. 54      W odniesieniu do prawa do korzystania z pomocy obrońcy od początku postępowania zob. wyroki ETPC: z dnia 24 listopada 1993 r. w sprawie Imbrioscia przeciwko Szwajcarii (CE:ECHR:1993:1124JUD001397288, § 36); z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie Salduz przeciwko Turcji (CE:ECHR:2008:1127JUD003639102, § 54). W tym względzie, jeżeli system sądownictwa karnego funkcjonuje „jak maszyna do stratyfikacji winy”, należy uniknąć sytuacji, w której „»warstwa« winy byłaby zbyt gruba w chwili rozpoczęcia rozprawy” (zob. D. Roets, La présomption d’innocence, Paris, Dalloz 2023, 2e éd., s. 59, 60). 55      Zobacz wyrok z dnia 21 października 2021 r., ZX (Usunięcie braków aktu oskarżenia) (C‑282/20, EU:C:2021:874, pkt 35). W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z motywem 44 dyrektywy 2016/343 zasada skuteczności „zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia odpowiednich i skutecznych środków naprawczych na wypadek naruszenia prawa przyznanego jednostkom w prawie unijnym. Skuteczny środek naprawczy dostępny na wypadek naruszenia któregokolwiek z praw określonych w niniejszej dyrektywie powinien, w miarę możliwości, wywierać skutek polegający na postawieniu podejrzanych lub oskarżonych w takiej samej sytuacji, w jakiej znaleźliby się, gdyby dane naruszenie nie wystąpiło, w celu ochrony prawa do rzetelnego procesu sądowego i prawa do obrony”. 56      Wobec braku we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym istotnych informacji dotyczących zasady równoważności uważam, że nie jest konieczne odniesienie się do niej. 57      Zobacz wyrok z dnia 4 września 2025 r., AW „T” (C‑225/22, EU:C:2025:649, pkt 68).