C-828/18

WYROK TRYBUNAŁU (dziewiąta izba) z dnia 4 czerwca 2020 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Przedstawiciele handlowi działający na własny rachunek – Dyrektywa 86/653/EWG – Artykuł 1 ust. 2 – Pojęcie „przedstawiciela handlowego” – Pośredniczenie przy sprzedaży lub kupnie towarów na rzecz zleceniodawcy – Pośrednik nieupoważniony do zmiany warunków sprzedaży i ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczy W sprawie C‑828/18 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez tribunal de commerce de Paris (sąd gospodarczy w Paryżu, Francja) postanowieniem z dnia 19 grudnia 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 24 grudnia 2018 r., w postępowaniu: Trendsetteuse SARL przeciwko DCA SARL, TRYBUNAŁ (dziewiąta izba), w składzie: S. Rodin, prezes izby, K. Jürimäe (sprawozdawca) i N. Piçarra, sędziowie, rzecznik generalny: M. Szpunar, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Trendsetteuse SARL – G. Grignon Dumoulin, avocat, – w imieniu rządu francuskiego – A.L. Desjonquères i R. Coesme, w charakterze pełnomocników, – w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller, M. Hellmann i U. Bartl, w charakterze pełnomocników, – w imieniu rządu austriackiego – J. Schmoll i G. Hesse, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – J. Hottiaux i L. Armati, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 1 ust. 2 dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (Dz.U. 1986, L 382, s. 17 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 6, t. 1, s. 177). Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między Trendsetteuse SARL a DCA SARL w przedmiocie świadczenia wyrównawczego z tytułu rozwiązania umowy łączącej te dwie spółki. Ramy prawne Prawo Unii Motywy drugi i trzeci dyrektywy 86/653 stanowią: „różnice w zakresie krajowych ustawodawstw dotyczących przedstawicielstwa handlowego wyraźnie oddziałują na warunki konkurencji oraz wykonywania takiej działalności wewnątrz [Unii Europejskiej], mają też negatywny wpływ na zakres ochrony przedstawicieli handlowych w ich stosunkach ze zleceniodawcami oraz na bezpieczeństwo transakcji handlowych; ponadto różnice te znacznie utrudniają zawieranie i wykonywanie umów agencyjnych między zleceniodawcą a przedstawicielami handlowymi, którzy prowadzą swą działalność w różnych państwach członkowskich; obrót towarowy między państwami członkowskimi odbywa [powinien odbywać] się w warunkach odpowiadających warunkom jednolitego rynku, dlatego też w zakresie niezbędnym dla właściwego funkcjonowania wspólnego rynku wymagane jest zbliżenie systemów prawnych państw członkowskich; zasady dotyczące kolizji przepisów prawnych w zakresie przedstawicielstwa handlowego nie usuną wspomnianych niezgodności, nawet gdyby zostały one ujednolicone, a tym samym, bez względu na istnienie tych zasad, proponowana harmonizacja jest niezbędna”. Artykuł 1 tej dyrektywy przewiduje: „1.   Środki harmonizujące określone niniejszą dyrektywą dotyczą przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich regulujących stosunki prawne między przedstawicielami handlowymi a ich zleceniodawcami. 2.   Do celów niniejszej dyrektywy »przedstawiciel handlowy« oznacza pośrednika pracującego na własny rachunek, któremu powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży lub kupnie towarów na rzecz innej osoby, zwanej dalej »zleceniodawcą«, lub zawieranie transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy. 3.   W rozumieniu niniejszej dyrektywy przedstawicielem handlowym nie jest w szczególności: – osoba, która jako organ upoważniona jest do zaciągania zobowiązań wiążących spółkę lub zrzeszenie, – wspólnik, który na podstawie przepisów prawnych uprawniony jest do zaciągania zobowiązań wiążących innych wspólników, – zarządca przymusowy, sądowy zarządca majątku, likwidator lub syndyk masy upadłości”. Zgodnie z art. 3 wspomnianej dyrektywy: „1.   Przedstawiciel handlowy, wykonując swoją działalność, musi realizować interesy zleceniodawcy oraz postępować lojalnie i zgodnie z zasadą dobrej wiary. 2.   Przedstawiciel handlowy musi w szczególności: a) w należyty sposób angażować się w pośredniczenie oraz w miarę potrzeb zawieranie powierzonych mu transakcji; b) przekazywać zleceniodawcy niezbędne dostępne mu informacje; c) wykonywać stosowne polecenia wydawane przez zleceniodawcę”. Artykuł 4 ust. 3 tej samej dyrektywy stanowi: „Ponadto zleceniodawca musi w stosownym terminie informować przedstawiciela handlowego o przyjęciu, odmowie oraz o niewykonaniu transakcji handlowej, w której ten pośredniczył”. Artykuł 17 dyrektywy 86/653, dotyczący świadczenia wyrównawczego należnego przedstawicielowi handlowemu po rozwiązaniu umowy agencyjnej, przewiduje w swym ust. 2 lit. a): „Przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i o ile: – pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści; oraz – zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności. Państwa członkowskie mogą przewidzieć, iż do takich okoliczności zalicza się również stosowanie lub niestosowanie klauzuli zakazu konkurencji w rozumieniu art. 20”. Prawo francuskie Transpozycji dyrektywy 86/653 do prawa francuskiego dokonano na mocy loi no 91‑593, du 25 juin 1991, relative aux rapports entre les agents commerciaux et leurs mandants (ustawy nr 91‑593 z dnia 25 czerwca 1991 r. w sprawie stosunków prawnych między przedstawicielami handlowymi a ich zleceniodawcami; JORF z dnia 27 czerwca 1991 r., s. 8271). Artykuł 1 tej ustawy, którego treść została wprowadzona do art. L. 134‑1 code de commerce (kodeksu handlowego), brzmi następująco: „Przedstawiciel handlowy oznacza pośrednika, któremu w ramach prowadzonej niego działalności […] powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży […] towarów na rzecz innej osoby lub zawarcie umowy sprzedaży […] w imieniu i na rachunek producenta, sprzedawcy […]”. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne DCA, spółka, której zasadniczym przedmiotem działalności jest produkcja i rozpowszechnianie towarów oznaczonych znakiem towarowym IZI‑MI oraz prowadzenie dwóch punktów sprzedaży detalicznej odzieży prêt‑à‑porter i biżuterii, od lipca 2003 r. była związana z Trendsetteuse niepisaną umową, na podstawie której ta ostatnia miała rozpowszechniać towary DCA w swojej sali wystawowej w zamian za prowizję od ceny sprzedaży tych towarów. Zgodnie ze szczegółowymi postanowieniami tej umowy Trendsetteuse miała zawierać w imieniu i na rachunek DCA umowy sprzedaży towarów opatrzonych znakiem towarowym IZI‑MI w sektorze określonym jako „Grand Nord”, który odpowiada całej północnej części Francji, oraz w sektorze określonym jako „Grand Sud”, obejmującym południową część Francji, z wyjątkiem Korsyki. Na tej podstawie Trendsetteuse pośredniczyła w stosunkach między DCA a swoimi klientami, przyjmowała zamówienia na towary oraz nadzorowała ich wysyłkę i dostawy. W dniu 29 marca 2016 r. DCA poinformowała Trendsetteuse o woli zakończenia współpracy w odniesieniu do sektora określanego jako „Grand Sud”, uznając, że sprzedaż towarów opatrzonych znakiem towarowym IZI‑MI w tym sektorze nie była wystarczająca. DCA wskazała również, że brak uznania tej decyzji przez Trendsetteuse miałby spowodować zaprzestanie jakiejkolwiek współpracy z tą spółką. Pismem z dnia 12 kwietnia 2016 r. Trendsetteuse poinformowała DCA, że nie zgadza się z tą decyzją, którą uważa za nieuzasadnioną i która powoduje utratę połowy jej obrotów. Niemniej jednak wiosną 2016 r. DCA powierzyła sektor „Grand Sud” innej spółce. Trendsetteuse wezwała DCA do zapłaty świadczenia wyrównawczego z tytułu rozwiązania umowy agencyjnej, które to żądanie nie zostało uznane przez DCA, powołującą się na fakt, że Trendsetteuse nie miała statusu przedstawiciela handlowego w rozumieniu art. L. 134‑1 code de commerce. Trendsetteuse wystąpiła zatem do tribunal de commerce de Paris (sądu gospodarczego w Paryżu, Francja), podnosząc, że łącząca ją z DCA umowa była umową agencyjną. W ramach swej obrony DCA stwierdziła, że owa umowa nie miała charakteru umowy agencyjnej, ponieważ na jej podstawie Trendsetteuse nie była upoważniona do zmiany warunków sprzedaży towarów, które sprzedawała na rachunek DCA, w szczególności do zmiany ceny tych towarów ustalonej przez DCA. Sąd odsyłający powziął wątpliwości w kwestii kwalifikacji umowy będącej przedmiotem sprawy w postępowaniu głównym. W tym względzie sąd ten wskazuje, że art. L. 134‑1 code de commerce definiuje przedstawiciela handlowego jako pośrednika, któremu powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży i ewentualnie także zawieranie umów sprzedaży. Zaznaczając, że przepis ten stanowi odtworzenie postanowień art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653, sąd odsyłający zastanawia się nad tym, w jaki sposób należy interpretować użyty w tym przepisie termin „pośredniczenie”. W istocie, chociaż Cour de cassation (sąd kasacyjny, Francja) dokonał wykładni tego terminu w tym sensie, że osoba nie może posiadać statusu przedstawiciela handlowego, jeżeli nie jest upoważniona do zmiany warunków sprzedaży i do ustalania ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczy na rachunek zleceniodawcy, inne sądy francuskie, a także sądy innych państw członkowskich, opierając się na potocznym znaczeniu słowa „pośredniczenie”, przyjęły odmienną wykładnię. W tym kontekście przedmiotem rozważań sądu odsyłającego jest to, czy spółka taka jak Trendsetteuse, która nie została upoważniona do zmiany warunków sprzedaży towarów, które sprzedaje na rachunek innej spółki, w szczególności do zmiany ceny tych towarów, może zostać uznana za podmiot, któremu powierzono „pośredniczenie” w zawieraniu umów w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653. W tych okolicznościach tribunal de commerce de Paris (sąd gospodarczy w Paryżu) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 1 ust. 2 dyrektywy [86/653] należy interpretować w ten sposób, że pośrednik pracujący na własny rachunek, który działa w imieniu i na rachunek zleceniodawcy, jednak nie posiada umocowania do zmiany cen i warunków umownych umowy sprzedaży narzuconych przez zleceniodawcę, nie jest umocowany do pośredniczenia przy zawarciu tych umów w rozumieniu tego przepisu, w związku z czym nie może zostać uznany za przedstawiciela handlowego i korzystać ze statusu wynikającego z powyższej dyrektywy?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego Poprzez swoje pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 należy interpretować w ten sposób, że dana osoba, aby mogła zostać uznana za „przedstawiciela handlowego” w rozumieniu tego przepisu, koniecznie musi posiadać upoważnienie do zmiany ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczy na rachunek zleceniodawcy. W tym względzie art. 1 ust. 2 tej dyrektywy do celów tej dyrektywy definiuje przedstawiciela handlowego jako pośrednika pracującego na własny rachunek, któremu powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży lub kupnie towarów na rzecz innej osoby, zwanej dalej „zleceniodawcą”, lub zawieranie transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy. Przepis ten ustanawia zatem trzy przesłanki, które są zarazem konieczne i wystarczające do zakwalifikowania danej osoby jako przedstawiciela handlowego. Po pierwsze, osoba ta musi posiadać przymiot niezależnego pośrednika. Po drugie, powinna być związana umownie w sposób trwały ze zleceniodawcą. Po trzecie, musi prowadzić działalność polegającą albo na pośredniczeniu przy sprzedaży lub kupnie towarów dla zleceniodawcy, albo na dokonywaniu czynności pośredniczenia i zawieraniu tych transakcji w jego imieniu i na jego rachunek (wyrok z dnia 21 listopada 2018 r., Zako, C‑452/17, EU:C:2018:935, pkt 23). W niniejszym wypadku należy ustalić znaczenie terminu „pośredniczenie”, o którym mowa w ramach trzeciej z tych przesłanek, tak by móc ustalić, czy dla uznania danej osoby za pośrednika handlowego konieczne jest, by dysponowała ona upoważnieniem do zmiany ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczy na rachunek zleceniodawcy. W tym względzie należy wskazać, że o ile dyrektywa 86/653 nie definiuje terminu „pośredniczenie”, o tyle fakt, że czynność pośredniczenia, do której odnosi się art. 1 ust. 2 tej dyrektywy, musi dotyczyć „sprzedaży lub kupna towarów na rzecz zleceniodawcy”, ukazuje, że wolą prawodawcy Unii było to, by czynność ta miała na celu zawieranie umów sprzedaży lub kupna na rachunek zleceniodawcy. Ponadto warto zwrócić uwagę, że ponieważ art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 nie zawiera żadnego odesłania do praw krajowych w odniesieniu do znaczenia pojęcia „pośredniczenia”, pojęcie to należy uznać, do celów stosowania tej dyrektywy, za autonomiczne pojęcie prawa Unii, które należy interpretować w sposób jednolity na całym jej terytorium (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., Engie Cartagena, C‑523/18, EU:C:2019:1129, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym względzie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, ustalenie znaczenia i zakresu pojęć, których definicji prawo Unii nie zawiera, należy dokonywać zgodnie z ich zwykłym znaczeniem w języku potocznym, przy jednoczesnym uwzględnieniu kontekstu, w którym zostały użyte, i celów uregulowania, którego są częścią (zob. m.in. wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Spiegel Online, C‑516/17, EU:C:2019:625, pkt 77). Otóż chociaż większość wersji językowych art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 posługuje się pojęciem, które można przetłumaczyć jako „negocjowanie”, w innych wersjach, w szczególności niemieckiej i polskiej, użyto szerszego określenia, które można przetłumaczyć jako „pośredniczenie”. Tak czy inaczej – i pomimo tej różnicy – pojęcia użyte w poszczególnych wersjach językowych art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 nie oznaczają w sposób konieczny, że pośrednik handlowy jest uprawniony do samodzielnego ustalania ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczy na rachunek zleceniodawcy. W konsekwencji wykładni terminu „pośredniczenie” widniejącego w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 należy dokonywać z uwzględnieniem kontekstu, w jaki wpisuje się ten przepis, oraz celów, których realizacji służy ta dyrektywa. Co się tyczy w pierwszej kolejności kontekstu, w jaki wpisuje się powyższy przepis, po pierwsze, z art. 3 ust. 1 i 2 dyrektywy 86/653 wynika, że w ramach wiążącej go umowy przedstawiciel handlowy jest zobowiązany dbać o interesy zleceniodawcy, w szczególności w należyty sposób angażować się w czynność pośredniczenia i w danym wypadku w zawieranie powierzonych mu przez zleceniodawcę transakcji. Przedmiot działalności przedstawiciela handlowego zależy zatem od brzmienia umowy wiążącej go ze zleceniodawcą, a zwłaszcza od porozumienia między stronami odnośnie do towarów, jakie zleceniodawca zamierza sprzedawać lub nabywać za pośrednictwem tego przedstawiciela (wyrok z dnia 7 kwietnia 2016 r., Marchon Germany, C‑315/14, EU:C:2016:211, pkt 31, 32). Otóż taka umowa może określać cenę sprzedaży towarów, bez możliwości dokonywania jej zmiany przez przedstawiciela handlowego w ramach czynności pośredniczenia. Tego rodzaju umowne ustalenie ceny sprzedaży towarów może być bowiem uzasadnione względami strategii handlowej, która wymaga uwzględnienia czynników takich jak pozycja przedsiębiorstwa na rynku, cen stosowanych przez konkurentów czy stabilności tego przedsiębiorstwa. Po drugie, okoliczność, że przedstawiciel handlowy nie został upoważniony do zmiany ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczy na rachunek zleceniodawcy, nie stoi na przeszkodzie temu, by wypełniał on swoje główne zadania, które zostały opisane w dyrektywie 86/653. Z łącznego odczytywania art. 4 ust. 3 i art. 17 ust. 1 lit. a) dyrektywy 86/653 wynika bowiem, że główne zadania przedstawiciela handlowego polegają na pozyskiwaniu na rzecz zleceniodawcy nowych klientów oraz na zawieraniu transakcji z dotychczasowymi klientami. Tymczasem, jak to podkreślił zasadniczo rząd austriacki w uwagach na piśmie, przedstawiciel handlowy może wykonywać te zadania w drodze czynności informacyjnych i doradczych, a także poprzez rozmowy, które służą zawieraniu transakcji sprzedaży towarów na rachunek zleceniodawcy, bez konieczności dysponowania przez przedstawiciela handlowego upoważnieniem do zmiany ceny owych towarów. W drugiej kolejności – wykładnia art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 dokonywana w ten sposób, że przepis ten wyłącza z kwalifikacji jako „przedstawiciela handlowego” osoby, które nie posiadają upoważnienia do zmiany ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczą na rachunek zleceniodawcy, byłaby sprzeczna z celami tej dyrektywy. Jak wynika bowiem z motywów drugiego i trzeciego owej dyrektywy, ma ona na celu ochronę przedstawicieli handlowych w ich stosunkach ze zleceniodawcami, zwiększenie bezpieczeństwa transakcji gospodarczych i ułatwienie obrotu towarowego pomiędzy państwami członkowskimi przez zbliżenie ich systemów prawnych w zakresie przedstawicielstwa handlowego (wyrok z dnia 21 listopada 2018 r., Zako, C‑452/17, EU:C:2018:935, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo). Otóż dokonywanie zawężającej wykładni art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 w ten sposób, że dana osoba, aby skorzystać z ochrony zapewnionej tą dyrektywą, koniecznie musi zostać upoważniona do zmiany ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczy na rachunek zleceniodawcy, ograniczyłoby zakres tej ochrony poprzez wyłączenie z możliwości objęcia tą ochroną wszystkich osób, które nie posiadają owego upoważnienia. Taka wykładnia umożliwiałaby zleceniodawcy, co zauważyły w swych uwagach na piśmie zarówno rządy austriacki i niemiecki, jak i Komisja, uchylenie się od bezwzględnie obowiązujących przepisów dyrektywy 86/653, w szczególności tych odnoszących się do przysługujących przedstawicielowi handlowemu świadczeń wyrównawczych w razie rozwiązania umowy, poprzez zastrzeżenie w takiej umowie wszelkich uprawnień do negocjowania ceny towarów, co zagroziłoby realizacji celów przyświecających tej dyrektywie. W świetle powyższego odpowiedź na zadane pytanie winna brzmieć: art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 należy interpretować w ten sposób, że dana osoba, aby mogła zostać uznana za przedstawiciela handlowego w rozumieniu tego przepisu, nie musi koniecznie posiadać upoważnienia do zmiany ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczy na rachunek zleceniodawcy. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek należy interpretować w ten sposób, że dana osoba, aby mogła zostać uznana za przedstawiciela handlowego w rozumieniu tego przepisu, nie musi koniecznie posiadać upoważnienia do zmiany ceny towarów, w których sprzedaży pośredniczy na rachunek zleceniodawcy.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: francuski.