C-89/10

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO NIILA JÄÄSKINENA przedstawiona w dniu 26 maja 2011 r.(1) Sprawy połączone C‑89/10 i C‑96/10 Q‑Beef NV przeciwko Belgische Staat oraz Frans Bosschaert przeciwko Belgische Staat Vleesgroothandel Georges Goossens en Zonen NV Slachthuizen Goossens NV [wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Rechtbank van eerste aanleg te Brussel (Belgia)] Opłaty niezgodne z prawem Unii – Żądanie zwrotu – Zasady równoważności i skuteczności – Długość terminu przedawnienia – Początek biegu terminu przedawnienia – Pośrednicy – Różne terminy I –    Wprowadzenie 1.        Obydwa odesłania prejudycjalne(2) przedstawione przez Rechtbank van eerste aanleg te Brussel (Belgia) dotyczą wykładni zasad prawa Unii w dziedzinie zwrotu nienależnych świadczeń. 2.        Kwestie te zostały podniesione w ramach sporu między Q‑Beef NV (zwanej dalej „Q‑Beef”), spółki prowadzącej działalność w zakresie handlu bydłem, a państwem belgijskim oraz sporu między panem Bosschaertem, rolnikiem, a państwem belgijskim, z jednej strony, a także Vleesgroothandel Georges Goossens en Zenon NV oraz Slachthuizen Goossens NV (dwiema spółkami, określanymi dalej łącznie mianem „przedsiębiorstw Goossens”), z drugiej strony. Spory te dotyczą żądania zwrotu opłat, jakie Q‑Beef i pan Bosschaert uiścili na rzecz funduszu ochrony zdrowia zwierząt i jakości produktów zwierzęcych (zwanego dalej „funduszem z 1987 r.”), ze względu na fakt, że opłaty te zostały pobrane z naruszeniem prawa Unii. 3.        Trzy przedstawione w tych sprawach pytania dotyczą zasadniczo długości terminu przedawnienia, określenia początku biegu tego terminu, a także – w sprawie Bosschaert, w której istnieją pośrednicy między dłużnikiem a państwem – skutków stosowania terminów przedawnienia o różnej długości. W odniesieniu do kwestii poszanowania zasad równoważności i skuteczności orzecznictwo Trybunału jest wystarczająco bogate, by móc udzielić wyjaśnień w przedmiocie pytania pierwszego i drugiego. Z kolei w pytaniu trzecim poruszono według mnie nowe zagadnienie, które wymaga bardziej szczegółowej analizy. 4.        Na wstępie pragnę zaznaczyć, że w sprawach tych przywołano dwie dobrze znane we wszystkich systemach prawnych paremie: po pierwsze, premię głoszącą, że prawa służą osobom starannym (dbającym o swoje sprawy), a nie drzemiącym (zaniedbującym) (iura vigilantibus, non dormientibus prosunt), a po drugie, paremię, zgodnie z którą nikt nie jest słuchany przez sąd, gdy powołuje się na własny występek (nemo auditur propriam turpitudinem allegans)(3). Wydaje mi się, że istniejące orzecznictwo skłania do udzielenia odpowiedzi w oparciu pierwszą z tych zasad. Jednakże konsekwencją przyjęcia takiego rozwiązania byłoby umożliwienie państwu belgijskiemu czerpania korzyści z braku konsekwencji stanowiska, jakie zajmuje ono od początku lat 90., sprowadzającego się do odmowy usuwania skutków gospodarczych swych bezprawnych działań podejmowanych wobec jednostek. 5.        Pod względem stanu faktycznego i ram prawnych obie sprawy wykazują pewne podobieństwo do postępowań, w których zapadły wyroki w sprawach Lornoy i in., Claeys, a także Demoor i in.(4) z 1992 r. oraz w sprawie Van Calster i in.(5) z 2003 r. II – Ramy prawne A –    Ustawa z 1998 r. i wyrok w sprawach połączonych Van Calster i in. 6.        Ustawa z dnia 23 marca 1998 r. (zwana dalej „ustawą z 1998 r.”) dotyczy utworzenia funduszu budżetowego na rzecz zdrowia zwierząt oraz jakości zwierząt i produktów pochodzenia zwierzęcego(6). 7.        Ustawa ta zastąpiła system i fundusz utworzony w 1987 r. Ten niezgłoszony Komisji mieszany system pomocy i obowiązkowych opłat został uznany za niezgodny z prawem Unii decyzją Komisji Europejskiej z 1991 r. oraz przez Trybunał – w wyżej wymienionych wyrokach w sprawach Lornoy i in., Claeys, a także Demoor i in., wydanych w 1992 r. 8.        Pismami z grudnia 1995 r. i maja 1996 r. Królestwo Belgii notyfikowało projekt uregulowań prawnych przewidujących zniesienie systemu z 1987 r. i zastąpienie go nowym systemem. W decyzji z dnia 30 lipca 1996 r. Komisja uznała bez żadnych zastrzeżeń, że projekt ten, który miał stać się ustawą z 1998 r., jest zgodny ze wspólnym rynkiem. 9.        Artykuł 5 ustawy z 1998 r. przewiduje, że fundusz z 1998 r. zasilany jest w szczególności opłatami pobieranymi od osób fizycznych i prawnych, które produkują, przetwarzają, transportują, przerabiają, sprzedają lub wprowadzają na rynek zwierzęta bądź produkty pochodzenia zwierzęcego. 10.      Ustawa z 1998 r. ma zastosowanie nie tylko na przyszłość, ale zawiera także pewne przepisy, które zastępują system z 1987 r. ze skutkiem wstecznym. 11.      Artykuł 14 ustawy z 1998 r., który wywołuje skutki, począwszy od 1 stycznia 1988 r.(7), przewiduje obowiązek uiszczania opłat przez ubojnie i eksporterów. Przepis ten wyznacza z mocą wsteczną pięć różnych okresów, począwszy od 1 stycznia 1988 r., i określa kwoty opłat należne w odniesieniu do każdego z nich. 12.      Z kolei art. 15 ustawy z 1998 r., który wywiera skutki, począwszy od dnia 1 stycznia 1993 r.(8), ustanawia obowiązek wnoszenia opłat przez osoby prowadzące gospodarstwa, w których prowadzona jest hodowla trzody chlewnej. 13.      Artykuł 17 akapit drugi ustawy z 1998 r. przewiduje dokonujące się z mocy prawa potrącenie wierzytelności z tytułu opłat zapłaconych w ramach systemu z 1987 r. z opłatami należnymi w ramach systemu z 1998 r. Przepis ten brzmi następująco: „W stosownym wypadku, z mocy prawa i wyłącznie na podstawie ustawy dokonywane jest potrącenie kwot należnych w świetle przepisów art. 14, 15 i 16 z kwotami zapłaconymi na mocy [uregulowania z 1987 r.], […]”. 14.      Zgodnie z art. 18 ustawy z 1998 r.: „[…] We wszystkich stadiach wymiany handlowej lub produkcji poprzedzających ubój lub wywóz ciężar wniesienia obowiązkowych opłat przewidzianych w art. 14 zostaje przeniesiony na producenta. Przeniesienie to następuje podczas ustalania ceny między stronami zarówno na etapie sprzedaży zwierząt, jak i świadczenia usług przez ubojnię lub eksportera. Wskazana opłata obowiązkowa nie może zostać wymieniona w fakturze ani w dokumencie, o którym mowa w art. 4 rozporządzenia królewskiego nr 22 z dnia 15 września 1970 r. w sprawie szczególnego systemu mającego zastosowanie do gospodarstw rolnych w dziedzinie podatku od wartości dodanej. Wskazane opłaty obowiązkowe winny być uiszczane najpóźniej w ostatnim dniu miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił ubój lub w którym doręczony został list polecony wystosowany przez organ administracji. Eksporterzy winni uiszczać opłaty organowi administracji najpóźniej w ostatnim dniu miesiąca następującego po miesiącu, w którym doręczony został list polecony wystosowany przez ten organ. Obowiązkowe opłaty, o których mowa w art. 15 należne są za każdy rok. Winny być one uiszczane na rzecz organu administracji w terminie 30 dni od doręczenia przesłanego listem poleconym wezwania do zapłaty. […]”. 15.      Artykuł 21 ustawy z 1998 r. przewiduje: „Tracą moc: 1. art. 32 § 2 i 3 ustawy z dnia 24 marca 1987 r. o ochronie zdrowia zwierząt, zmienionej ustawami z dnia 29 grudnia 1990 r., 20 lipca 1991 r., 6 sierpnia 1993 r., 21 grudnia 1994 r. i 20 grudnia 1995 r.; […]”. 16.      Zgodnie z art. 23 ustawy z 1998 r. akt ten wchodzi w życie z dniem ogłoszenia w Moniteur belge, z wyjątkiem, w szczególności, jego art. 14 i 15. Ustawę ogłoszono w dniu 30 kwietnia 1998 r. 17.      Zapytany już o kwestie dotyczące ustawy z 1998 r., Trybunał został poproszony o dokonanie wykładni art. 93 ust. 3 WE (który odpowiada obecnemu art. 108 ust. 3 TFUE) oraz decyzji Komisji z 1996 r. W wyroku w sprawie Van Calster i in.(9) Trybunał orzekł, że: –        art. 93 ust. 3 traktatu WE stoi na przeszkodzie, w okolicznościach takich jak w sprawie przed sądem krajowym, poborowi opłat specjalnie w celu finansowania systemu pomocy, który decyzją Komisji został uznany za zgodny ze wspólnym rynkiem, jeżeli opłaty te zostały nałożone z mocą wsteczną za okres przed przyjęciem tej decyzji; –        decyzja Komisji z 1996 r. nie stanowi zatwierdzenia działania z mocą wsteczną ustawy z 1998 r. o utworzeniu funduszu na rzecz zdrowia zwierząt oraz jakości zwierząt i produktów pochodzenia zwierzęcego. B –    Uregulowania krajowe dotyczące zwrotu nienależnych świadczeń oraz przedawnienia 18.      Artykuł 1376 kodeksu cywilnego ma następujące brzmienie: „Kto wskutek omyłki lub świadomego postępowania uzyskał nienależne świadczenie, zobowiązany jest do jego zwrotu na rzecz osoby, od której je otrzymał”. 19.      Artykuł 2262a ust. 1 kodeksu cywilnego przewiduje: „Wszystkie roszczenia osobiste przedawniają się z upływem dziesięciu lat. W drodze odstępstwa od akapitu pierwszego wszelkie roszczenia o naprawienie szkody oparte na odpowiedzialności pozaumownej przedawniają się z upływem pięciu lat od dnia następującego po dniu, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie lub jej zwiększeniu i tożsamości osoby odpowiedzialnej. […]”. 20.      Sąd krajowy stwierdza, że przepis ten wprowadzono do kodeksu cywilnego dopiero ustawą z dnia 10 czerwca 1998 r. zmieniającą pewne przepisy w dziedzinie przedawnienia. Wcześniej zastosowanie miała reguła ogólna, zgodnie z którą termin przedawnienia wynosił trzydzieści lat. W odniesieniu do roszczeń powstałych przed wejściem w życie tej ustawy wskazany termin uległ skróceniu do dziesięciu lat, przy czym przepisy przejściowe zawarte w art. 10 ustawy przewidywały, że nowy termin może rozpocząć bieg dopiero po jej wejściu w życie, co nastąpiło w dniu 27 lipca 1998 r. 21.      Artykuł 2244 kodeksu cywilnego określa główne przyczyny przerwania biegu przedawnienia: „Doręczenie pozwu, wezwania do zapłaty lub decyzji o zajęciu osobie, względem której bieg terminu przedawnienia ma zostać przerwany, skutkują przerwaniem biegu przedawnienia w drodze cywilnej. Wniesienie pozwu przerywa bieg przedawnienia do czasu wydania ostatecznego orzeczenia. […]”. 22.      Według sądu krajowego władze publiczne są co do zasady związane terminami przedawnienia wynikającymi z prawa powszechnego, przynajmniej na mocy art. 2227 kodeksu cywilnego: „Państwo, instytucje publiczne i gminy są związane tymi samymi terminami przedawnienia co jednostki i mogą również powoływać się na te terminy”. 23.      Artykuł 100 skoordynowanych ustaw z dnia 17 lipca 1991 r. o rachunkowości państwowej stanowi(10): „Przedawniają się i przepadają na trwałe na rzecz państwa niezależnie od stwierdzenia przepadku na podstawie innych przepisów prawnych, administracyjnych lub postanowień umownych w danej sprawie: 1.      wierzytelności, które pomimo obowiązku zgłoszenia zgodnie z przepisami prawnymi lub administracyjnymi nie zostały zgłoszone w terminie pięciu lat od dnia 1 stycznia roku budżetowego, w trakcie którego powstały; 2.      wierzytelności, w odniesieniu do których – mimo ich zgłoszenia w terminie, o którym mowa w pkt 1 – spłata nie została zarządzona przez ministrów w terminie pięciu lat od dnia 1 stycznia roku, w którym zostały zgłoszone; 3.      wszystkie inne wierzytelności, których spłata nie została zarządzona w terminie dziesięciu lat od dnia 1 stycznia roku, w którym powstały. Jednakże wierzytelności zasądzone wyrokami podlegają nadal przedawnieniu dziesięcioletniemu; ich zapłata winna nastąpić po interwencji Caisse des dépôts et consignations (kasy depozytowej)”. 24.      Zgodnie z art. 101 omawianej ustawy „wytoczenie powództwa przed sąd zawiesza bieg przedawnienia do chwili wydania ostatecznego orzeczenia”. 25.      W ocenie sądu krajowego, jeżeli w przepisach ustawowych nie przewidziano inaczej, pięcioletni termin przedawnienia stosuje się co do zasady do wszystkich wierzytelności przeciwko państwu. Tak więc powództwo wytoczone na podstawie art. 1382 kodeksu cywilnego, skierowane przeciwko władzom publicznym i oparte na zarzucie bezprawnego wydania lub wykonania uregulowania ministerialnego podlega terminowi przedawnienia wynoszącemu pięć lat(11). 26.      Sąd krajowy zwraca uwagę, że art. 100 pkt 1 skoordynowanych ustaw o rachunkowości państwowej znajduje zastosowanie także do wierzytelności, których źródłem jest nienależne świadczenie. 27.      Sąd krajowy podkreśla ponadto, że Cour d’arbitrage wielokrotnie wskazywał w swych orzeczeniach, opierając się na przebiegu prac parlamentarnych, że poddając roszczenia skierowane przeciwko państwu pięcioletniemu terminowi przedawnienia, ustawodawca zastosował środek, który nie jest nieproporcjonalny do zamierzonego celu, jakim jest troska o to, by rozrachunki państwowe były zamykane w rozsądnym terminie. 28.      Na koniec należy jeszcze zasygnalizować, że zgodnie z art. 2257 ust. 2 kodeksu cywilnego bieg przedawnienia roszczenia regresowego może się rozpocząć dopiero po oddaleniu roszczenia głównego. III – Postępowania przed sądem krajowym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem A –    Sprawa C‑89/10 Q‑Beef 29.      Q‑Beef jest przedsiębiorstwem belgijskim, prowadzącym działalność w zakresie handlu zwierzętami. Między styczniem 1993 r. a kwietniem 1998 r. wnosiło ono na podstawie uregulowania z 1987 r. różne opłaty na rzecz funduszu z 1987 r. z tytułu wywozu zwierząt. 30.      Wobec zastąpienia systemu z 1987 r. systemem z 1998 r. ze skutkiem wstecznym, opłaty uiszczone przez Q‑Beef zostały „potwierdzone” w ramach nowego systemu i wraz z jego wejściem w życie, czyli z dniem 30 kwietnia 1998 r., z mocy prawa nastąpiło potrącenie(12). 31.      W dniu 2 kwietnia 2007 r. Q‑Beef wystąpiła do państwa belgijskiego z żądaniem zwrotu opłat uiszczonych w okresie od stycznia 1993 r. do kwietnia 1998 r., ze względu na bezprawność systemu z 1998 r. 32.      Co się tyczy kwestii przedawnienia, sąd krajowy stoi na stanowisku, że zgodnie z art. 100 pkt 1 skoordynowanych ustaw o rachunkowości państwowej pięcioletni termin przedawnienia rozpoczął bieg, w odniesieniu do wierzytelności Q‑Beef wobec państwa belgijskiego, w dniu 1 stycznia roku budżetowego, w trakcie którego wierzytelność ta powstała – w tym przypadku chodzi o rok wejścia w życie ustawy z 1998 r. – czyli w dniu 1 stycznia 1998 r. i upłynął w dniu 31 grudnia 2002 r. o północy. Ponieważ stosowna skarga została doręczona państwu belgijskiemu w dniu 2 kwietnia 2007 r., wierzytelność Q‑Beef wobec państwa belgijskiego jest zgodnie z prawem belgijskim przedawniona(13). Według sądu krajowego, w świetle prawa krajowego wyżej wymieniony wyrok w sprawie Van Calster i in. wywiera jedynie skutek deklaratoryjny i nie powoduje rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia. 33.      W związku z powyższym Rechtbank van eerste aanleg te Brussel postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy prawo [Unii] stoi na przeszkodzie temu, by sąd krajowy stosował termin przedawnienia wynoszący pięć lat, przewidziany w krajowym porządku prawnym dla wierzytelności wobec państwa, do powództw o zwrot opłat uiszczonych państwu członkowskiemu na podstawie mieszanego systemu pomocy i opłat, który okazał się nie tylko w części bezprawny, lecz również w części niezgodny z prawem [Unii], wpłaconych przed wejściem w życie zastępującego pierwszy system nowego systemu pomocy i opłat obowiązkowych, który został uznany w ostatecznej decyzji Komisji za zgodny z prawem [Unii], ale nie w zakresie w jakim opłaty te nakładane są z mocą wsteczną za okres przed wydaniem tej decyzji? 2)      Czy prawo [Unii] stoi na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie mogło powoływać się na krajowe terminy przedawnienia, które są dlań szczególnie korzystne w porównaniu z krajowym prawem powszechnym, dla obrony w postępowaniu wszczętym przeciwko niemu przez jednostkę w celu zapewnienia ochrony praw, które jednostka ta czerpie z traktatu WE, w przypadku takim jak opisany przez sąd krajowy, w którym te szczególnie korzystne krajowe terminy przedawnienia uniemożliwiają żądanie zwrotu opłat uiszczonych na rzecz państwa członkowskiego z tytułu mieszanego systemu pomocy i opłat, który okazał się nie tylko w części bezprawny, lecz również w części niezgodny z prawem [Unii], w sytuacji gdy Trybunał Sprawiedliwości […] stwierdził niezgodność z prawem [Unii] dopiero po wygaśnięciu tych szczególnie korzystnych krajowych terminów przedawnienia, chociaż niezgodność z prawem istniała już przedtem?”. B –    Sprawa C‑96/10 Bosschaert 34.      Pan Bosschaert jest rolnikiem i w ramach swej działalności zawodowej prowadzi hodowlę trzody chlewnej od 1970 r. W ramach systemu z 1987 r., w latach 1989–1996 uiszczał on opłaty przeznaczone na zasilenie funduszu z 1987 r. z tytułu zwierząt ubitych na jego zlecenie. Pan Bosschaert wpłacał najpierw środki do Vleesgroothandel Georges Goossens en Zenon NV, która z kolei odprowadzała opłaty do Slachthuizen Goossens NV, która wreszcie wpłacała je na rachunek funduszu. 35.      Wobec zastąpienia ze skutkiem wstecznym systemu z 1987 r. systemem z 1998 r., opłaty uiszczone przez pana Bosschaerta zostały „potwierdzone” w ramach nowego systemu i z mocy prawa nastąpiło potrącenie z chwilą jego wejścia w życie, czyli z dniem 30 kwietnia 1998 r.(14). 36.      Według sądu krajowego, po wystosowaniu pism z dnia 30 i 31 lipca 2007 r., skutkujących wszczęciem postępowania, pan Bosschaert wniósł przed sąd belgijski swą skargę, w której wniósł, tytułem żądania głównego, o zwrot przez państwo belgijskie opłat uiszczonych przezeń w latach 1989–1996, ze względu na to, że zostały one nałożone bezprawnie, gdyż stosowane w tej dziedzinie uregulowania są niezgodne z prawem Unii. 37.      Tytułem żądania ewentualnego, na wypadek gdyby wytoczenie powództwa przeciwko państwu belgijskiemu okazało się niemożliwe, skarżący wniósł o obciążenie przedsiębiorstw Goossens obowiązkiem zwrotu wskazanych kwot, solidarnie z państwem belgijskim. 38.      Co się tyczy kwestii przedawnienia, podobnie jak w sprawie Q‑Beef sąd krajowy zwraca uwagę, że zarówno skarga bezpośrednia F. Bosschaerta (wniesiona w dniu 31 lipca 2007 r.), jak i skarga przedsiębiorstw Goossens (wniesiona w dniu 21 listopada 2007 r.) przeciwko państwu belgijskiemu uległy przedawnieniu, ze względu na szczególny pięcioletni termin przedawnienia przewidziany w art. 100 pkt 1 skoordynowanych ustaw o rachunkowości państwowej, który rozpoczął bieg w dniu 1 stycznia 1998 r. i upłynął w dniu 31 grudnia 2002 r. Sąd ten stoi także na stanowisku, że wyrok w sprawie Van Calster i in. ma charakter czysto deklaratoryjny, skoro nie stwierdzono w nim definitywnie, że dokonane płatności były nienależne, a jedynie ograniczono się do stwierdzenia, że opłaty były niezgodne z prawem ze względu na to, że zostały nałożone z mocą wsteczną. 39.      Z postanowienia odsyłającego wynika jednak, iż ze względu na to, że skargi wniesione przez F. Bosschaerta i przedsiębiorstwa Goossens należy uznać za roszczenia osobiste, ulegają one przedawnieniu po upływie dziesięciu lat. Wskazany termin przedawnienia rozpoczął bieg dopiero w dniu 27 lipca 1998 r., czyli w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 10 czerwca 1998 r., która wprowadziła nowy dziesięcioletni termin przedawnienia w odniesieniu do sporów pomiędzy jednostkami. Termin ten upłynął zatem z końcem lipca 2008 r., czyli długo po ogłoszeniu wyżej wymienionego wyroku w sprawie Van Calster i in., co prowadzi do wniosku, że skarg tych nie można uznać za przedawnione. 40.      Jeśli chodzi o powództwa regresowe przeciwko państwu belgijskiemu, wytoczone przez przedsiębiorstwa Goossens w dniu 21 listopada 2007r., nie można ich uznać za przedawnione, gdyż ich wytoczenie nastąpiło po wniesieniu skarg F. Bosschaerta z dnia 30 i 31 lipca 2007 r.(15). 41.      W tych okolicznościach Rechtbank van eerste aanleg te Brussel postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z trzema pytaniami prejudycjalnymi, z których pierwsze i trzecie są identyczne odpowiednio z pytaniami pierwszym i drugim, które przedstawiono w sprawie Q‑Beef i przytoczono wyżej, zaś pytanie drugie brzmi następująco: „2)      Czy w przypadku, w którym państwo członkowskie nakłada opłaty na jednostkę, która ze swej strony jest zobowiązana do przenoszenia tych opłat na inne jednostki, z którymi prowadzi działalność handlową w sektorze, dla którego państwo członkowskie przewidziało mieszany system pomocy i opłat, który okazał się następnie nie tylko w części bezprawny, lecz również niezgodny z prawem [Unii], prawo [Unii] stoi na przeszkodzie temu, by dla tych jednostek zgodnie z przepisami krajowymi obowiązywał krótszy termin przedawnienia na żądanie od państwa członkowskiego zwrotu opłat niezgodnych z prawem [Unii], podczas gdy wobec innego pośrednika prywatnego obowiązuje dłuższy termin na żądanie zwrotu tych samych opłat, wobec czego może on znajdować się w sytuacji, w której wierzytelność wobec niego nie jest przedawniona, ale wierzytelność wobec państwa członkowskiego tak, oraz pośrednik ten może zostać pozwany przez inne podmioty gospodarcze i ewentualnie musi wystąpić przeciwko państwu członkowskiemu z roszczeniem regresowym, niemniej nie może żądać od państwa członkowskiego zwrotu opłat, które sam uiścił mu bezpośrednio?”. C –    Postępowanie przed Trybunałem 42.      Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 6 kwietnia 2010 r. sprawy C‑89/10 i C‑96/10 zostały połączone dla celów procedury pisemnej i ustnej oraz dla celów wydania wyroku. 43.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez Q‑Beef, F. Bosschaerta, przedsiębiorstwa Goossens, rząd belgijski i Komisję. 44.      Wszystkie zainteresowane strony były reprezentowane na rozprawie, która odbyła się w dniu 3 lutego 2011 r. IV – Analiza A –    Uwagi wstępne 45.      Przede wszystkim, co się tyczy kwestii zwrotu nienależnych świadczeń w prawie Unii, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że państwa członkowskie zobowiązane są, co do zasady, do zwrotu opłat pobranych z naruszeniem prawa Unii(16). 46.      Trybunał wskazywał wielokrotnie, że problem zwrotu nienależnie uiszczonych podatków jest rozwiązywany w rozmaity sposób w różnych państwach członkowskich, a nawet w prawie krajowym tego samego państwa, w zależności od rodzaju spornych podatków i opłat. 47.      Ta różnorodność systemów krajowych wynika w szczególności z braku uregulowań Unii w przedmiocie zwrotu krajowych podatków pobranych nienależnie. W tej sytuacji do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wyznaczenie właściwych sądów oraz uregulowanie trybów odwołań do nich, mających zapewnić ochronę praw jednostek wynikających z prawa Unii w taki sposób, aby z jednej strony zasady te nie były mniej korzystne od zasad dotyczących podobnych środków w prawie krajowym (zasada równoważności), a z drugiej strony, aby nie czyniły one wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności)(17). B –    W przedmiocie pytania pierwszego w sprawach Q‑Beef i Bosschaert 48.      W pytaniach tych sąd krajowy zwraca się do Trybunału o rozstrzygnięcie kwestii zgodności z prawem Unii stosowania pięcioletniego terminu przedawnienia, przewidzianego w krajowym porządku prawnym dla wierzytelności wobec państwa, do powództw o zwrot opłat uiszczonych z naruszeniem prawa Unii na podstawie mieszanego systemu pomocy i opłat. 49.      Jeśli chodzi o terminy ustanawiane w przepisach krajowych, nie mogą być one regulowane w sposób, który czyni praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym naprawienie szkody, zgodnie z zasadą skuteczności(18). 50.      Co się tyczy wskazanej wyżej zasady, Trybunał uznał za zgodne z prawem Unii ustalenie rozsądnych terminów do wniesienia skargi pod rygorem przedawnienia w interesie pewności prawa, która chroni jednocześnie podatnika i daną administrację(19). Terminy takie nie czynią bowiem ze swej natury praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania uprawnień nadanych w porządku prawnym Unii. 51.      Ocena, czy terminy mają rozsądny charakter, dokonywana jest w świetle okoliczności zachodzących w każdej konkretnej sprawie. Tak oto Trybunał uznał, że krajowy termin przedawnienia wynoszący trzy lata wydaje się rozsądny(20). W świetle okoliczności zachodzących w ww. sprawie Recheio – Cash & Curry za rozsądny uznano nawet termin wynoszący 90 dni(21). 52.      W niniejszej sprawie termin przedawnienia wynoszący od czterech do pięciu lat, w zależności od daty powstania zobowiązania(22), należy uznać za wystarczająco długi, by umożliwić podatnikowi podjęcie w pełni świadomej decyzji w przedmiocie wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności oraz spełnienie wszystkich obowiązujących w tym zakresie wymogów o charakterze faktycznym i prawnym. 53.      Proponuję zatem, aby Trybunał uznał, że prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, by w okolicznościach sprawy zawisłej przed sądem krajowym sąd ten zastosował pięcioletni termin przedawnienia, przewidziany w krajowym porządku prawnym dla wierzytelności wobec państwa, do powództw o zwrot opłat bezprawnie uiszczonych na rzecz państwa członkowskiego, na podstawie mieszanego systemu pomocy i opłat. C –    Pytanie drugie w sprawie Q‑Beef i pytanie trzecie w sprawie Bosschaert 54.      W pytaniach tych sąd krajowy zmierza w istocie do wyjaśnienia, czy stwierdzenie przez Trybunał, w wyroku wydanym po rozpoznaniu odesłania prejudycjalnego, niezgodności z prawem Unii wstecznego oddziaływania ustawy z 1998 r. wywiera wpływ na rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia przewidzianego w prawie krajowym w odniesieniu do roszczenia o zwrot opłat sprzecznych z prawem Unii. 55.      Co się tyczy kwestii rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia, z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż kwestia ta winna być co do zasady rozstrzygana na gruncie prawa krajowego. Można w tym względzie zastosować różne rozwiązania: rozpoczęcie biegu terminu może wyznaczać wprost data płatności, może ono być uzależnione od tej daty(23) lub, tak jak w rozpatrywanej sytuacji, od daty wejścia w życie nowych uregulowań prawnych. 56.      Należy przypomnieć, że wykładnia przepisu prawa Unii, dokonana przez Trybunał w ramach kompetencji przyznanej mu w art. 267 TFUE, wyjaśnia i precyzuje w miarę potrzeb znaczenie oraz zakres takiego przepisu, tak jak powinien lub powinien był być rozumiany i stosowany od chwili jego wejścia w życie(24). Innymi słowy, wyrok wydany w trybie prejudycjalnym ma nie konstytutywny, a czysto deklaratoryjny charakter, a zatem co do zasady wywołuje on skutki z mocą wsteczną od daty wejścia w życie interpretowanego przepisu(25). 57.      W ocenie sądu krajowego, w zawisłej przed nim sprawie termin przedawnienia rozpoczął bieg w dniu 1 stycznia 1998 r. i upłynął w dniu 31 grudnia 2002 r. Rozpoczęcie biegu terminu formalnie nastąpiło z pewnością przed wydaniem, ogłoszeniem i wejściem w życie ustawy, co nastąpiło odpowiednio w marcu i kwietniu 1998 r. Nie uniemożliwia to jednak wykonywania prawa do wniesienia skargi, jak wskazano w wyżej wymienionej sprawie Van Calster i in. W rozpatrywanych okolicznościach ustalenie tego terminu z lekkim skutkiem wstecznym pozwoliło jednak pozostawić pewien czas, który wydaje mi się wystarczający do wniesienia skargi. 58.      Tak więc sama okoliczność, że wyżej wymieniony wyrok w sprawie Van Calster i in. pochodzi dopiero z 2003 r. nie ma wpływu na rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia, które według sądu krajowego nastąpiło w dniu 1 stycznia 1998 r. 59.      Należy przypomnieć, iż Trybunał bardzo rzadko ingerował w określanie momentu rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia. Postąpił tak tylko w wyroku w sprawie Emmott, w którym wyznaczył „możliwy do zaakceptowania” moment rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia jako dzień dokonania pełnej transpozycji dyrektywy, wskazując że strona skarżąca została całkowicie pozbawiona skutecznego środka zaskarżenia(26). 60.      W niniejszej sprawie sytuacja taka nie może mieć miejsca. Podejście zaprezentowane w sprawie Emmott zostało bowiem dokładnie wyjaśnione w orzecznictwie, w szczególności zaś w wyroku w sprawie Fantask i in.(27), potwierdzonym ostatnio przez wyrok w sprawie Danske Slagterier(28), w świetle których strona skarżąca nie może powoływać się na rozwiązanie zastosowane w sprawie Emmott. Trybunał jasno stwierdził, że rozstrzygnięcie w tej sprawie było uzasadnione szczególnymi okolicznościami tego przypadku, w którym skarżąca przed sądem krajowym wskutek upływu terminu do wniesienia skargi została pozbawiona wszelkiej możliwości dochodzenia wynikającego z dyrektywy Unii prawa do równego traktowania(29). 61.      Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia jest zatem kwestią, którą należy rozstrzygać na podstawie prawa krajowego. W prawie wewnętrznym rozpoczęcie biegu tego terminu może oczywiście być powiązane z różnymi zdarzeniami, takimi jak wydanie orzeczenia sądowego stwierdzającego niezgodność przepisu krajowego z prawem Unii. Rozwiązanie to nie jest w ramach Unii nieznane. W wyroku w sprawie Roquette Frères Trybunał przeanalizował bowiem pod tym względem przepisy francuskie i potwierdził istnienie takiej możliwości(30). Jednakże wybór takiej opcji należy zwykle do państwa członkowskiego, a w niniejszej sprawie Królestwo Belgii najwyraźniej wyboru takiego nie dokonało. 62.      W świetle powyższego i pomimo że wyrok w sprawie Van Calster i in. został wydany po upływie terminu przedawnienia, proponuję aby Trybunał udzielił na to pytanie odpowiedzi, że prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, by w okolicznościach zachodzących w sprawie zawisłej przed sądem krajowym państwo członkowskie mogło powoływać się na krajowe terminy przedawnienia, które są dlań bardziej korzystne w porównaniu do krajowego prawa powszechnego, dla obrony w postępowaniu wszczętym przeciwko niemu przez jednostkę w celu zapewnienia ochrony praw, które jednostka ta czerpie z TFUE. 63.      Wydaje mi się jednak, że konieczne jest jeszcze jedno wyjaśnienie. Ze względów, które przedstawię nie można bowiem wykluczyć, że w wyjątkowych okolicznościach państwo członkowskie nie będzie mogło powołać się na korzystniejszy dlań termin przedawnienia, jeśli postępowanie władz państwowych wiąże się z istnieniem terminu przedawnienia, który może doprowadzić do całkowitego pozbawienia danej osoby możliwości dochodzenia jej praw przed sądami krajowymi(31). D –    W przedmiocie drugiego pytania w sprawie Bosschaert 1.      Analiza 64.      Rozpatrywane pytanie sądu krajowego dotyczy kwestii zgodności z prawem Unii terminu przedawnienia odnoszącego się do roszczenia o zwrot opłat sprzecznych z prawem Unii, który w świetle przepisów krajowych jest dłuższy w przypadku roszczenia skierowanego przeciwko jednostce niż w przypadku roszczenia skierowanego przeciwko państwu członkowskiemu. Jednostka występująca w charakterze pośrednika, która przeniosła na inną jednostkę opłaty, jakie nałożyło na nią państwo, może więc znaleźć się w sytuacji, w której roszczenie o zwrot opłat sprzecznych z prawem Unii nie uległo przedawnieniu w stosunku do niej, lecz uległo przedawnieniu w stosunku do państwa członkowskiego(32). 65.      Według sądu krajowego w niniejszej sprawie jednostki nie mają już możliwości występowania przeciwko państwu z roszczeniami o zwrot nienależnych świadczeń, ze względu na upływ pięcioletniego terminu, który rozpoczął bieg wraz z początkiem roku budżetowego, w trakcie którego powstało zobowiązanie. Sąd krajowy jest zatem zdania, że ani pan Bosschaert, ani przedsiębiorstwa Goossens nie mogą uzyskać bezpośrednio od państwa zwrotu kwoty stanowiącej nienależne świadczenie(33). 66.      Jednakże F. Bosschaert, który uiszczał opłaty na rzecz państwa za pośrednictwem przedsiębiorstw Goossens, winien mieć możliwość odzyskania środków od tych przedsiębiorstw, gdyż termin przedawnienia roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia, mający zastosowanie w relacjach między jednostkami, wynosi dziesięć lat. 67.      Ponadto jeśli przedsiębiorstwa Goossens zostałyby zobowiązane do zwrotu panu Bosschaertowi nienależnych opłat, to mogłyby – zdaniem sądu krajowego – odzyskać te kwoty od państwa, występując nie z roszczeniem o zwrot nienależnego świadczenia, które uległo przedawnieniu po upływie pięciu lat, ale z roszczeniem regresowym dotyczącym zobowiązania osobistego. 68.      W odniesieniu do kwestii zgodności takiej sytuacji z prawem Unii należy poczynić następujące uwagi. 69.      Co się tyczy zasady skuteczności, nie wspomniano nawet o odmiennym traktowaniu sytuacji „krajowych” i sytuacji „wspólnotowych”. Wydaje się zatem, że badane uregulowania spełniają to kryterium. 70.      Co się tyczy zasady równoważności, sytuacja także wydaje się dostatecznie jasna w kontekście dotychczasowego orzecznictwa. 71.      W wyroku w sprawie Prisco i CASER Trybunał orzekł, że „prawo wspólnotowe nie zabrania państwu członkowskiemu powoływania się – dla obrony przed roszczeniami o zwrot podatków pobranych z naruszeniem prawa wspólnotowego – na trzyletni krajowy termin przedawnienia, będący odstępstwem od wspólnego systemu roszczeń o zwrot nienależnych świadczeń między jednostkami, który objęty jest terminem bardziej korzystnym, w sytuacji gdy wskazany termin przedawnienia stosowany jest w taki sam sposób do roszczeń o zwrot podatków, których źródłem jest prawo wspólnotowe oraz do roszczeń opartych na prawie wewnętrznym”(34). 72.      W świetle tego wyroku należałoby udzielić odpowiedzi, że prawo Unii nie zabrania państwu członkowskiemu powoływania się – dla obrony przed roszczeniami o zwrot opłat pobranych z naruszeniem prawa Unii – na pięcioletni krajowy termin przedawnienia, będący odstępstwem od wspólnego systemu roszczeń o zwrot nienależnych świadczeń między jednostkami, który objęty jest terminem bardziej korzystnym, w sytuacji gdy wskazany termin przedawnienia stosowany jest w taki sam sposób do roszczeń o zwrot tych opłat, których źródłem jest prawo Unii oraz do roszczeń opartych na prawie wewnętrznym. 73.      Podejście to należy jednak nieco zmodyfikować w wypadku, gdy opłaty zostały uiszczone na rzecz państwa przez pośrednika i kiedy w relacjach między jednostkami obowiązuje termin dziesięcioletni, podczas gdy względem państwa zastosowanie ma termin pięcioletni. 74.      Sytuacja taka będzie zgodna z prawem Unii przy założeniu, że pośrednik, który musiał zwrócić nienależne świadczenie innej jednostce dysponuje rozsądnym terminem, by móc skutecznie domagać się od państwa zapłaty na jego rzecz zwróconych w ten sposób kwot. W przeciwnym razie niespójność terminów będzie niezgodna z prawem Unii, ponieważ konsekwencje przypisywanego państwu naruszenia prawa poniesie pośrednik, który nie ma w świetle prawa możliwości udaremnienia przeniesienia ciężaru opłat na swych klientów. 75.      Według sądu krajowego wystąpienie z takim roszczeniem regresowym w niniejszej sprawie byłoby możliwe, a nawet korzystne. 76.      Wobec spełnienia tych kryteriów analizowana sytuacja wydaje się zgodna z prawem Unii. 2.      Uwagi uzupełniające 77.      Chociaż przedstawiłem już informacje umożliwiające udzielenie odpowiedzi na to pytanie, to wydaje mi się, że niezbędne jest poczynienie kilku uwag dodatkowych. a)      W przedmiocie rozpoczęcia biegu i długości terminu przedawnienia 78.      Powyżej zaproponowałem, aby Trybunał uznał za zgodny z prawem Unii pięcioletni termin przedawnienia, którego bieg rozpoczyna się wraz z początkiem roku budżetowego, w trakcie którego powstało zobowiązanie. 79.      Sprzeciwiłem się zatem ponownemu zastosowaniu rozwiązania przedstawionego w wyżej wymienionym wyroku w sprawie Emmott, czyli propozycji skarżących zmierzającej do uznania, że bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się w dniu ogłoszenia wyroku Trybunału. 80.      Jednakże wyrok Trybunału wydany w trybie prejudycjalnym i wyjaśniający sytuację prawną, taki jak wyżej wymieniony wyrok w sprawie Van Calster i in., może mieć pewne znaczenie w wyjątkowych wypadkach, nawet po upływie terminu przedawnienia. 81.      Konsekwencją uregulowań dotyczących terminu przedawnienia wierzytelności wobec państwa belgijskiego jest to, że wyżej wymienione orzeczenie prejudycjalne w sprawie Van Calster i in., wydane w 2003 r., nie jest skuteczne erga omnes, gdyż wierzytelności innych osób znajdujących się w takiej samej sytuacji prawnej uległy przedawnieniu. 82.      W wyroku w sprawie Van Calster i in. sam Trybunał stwierdził, że nadając ustawie z 1998 r. skutek wsteczny ustawodawca belgijski chciał usunąć konsekwencje naruszenia obowiązku uprzedniej notyfikacji środka pomocy przewidzianego w ustawie z 1987 r.(35). 83.      Z kolei rząd belgijski bronił w sprawie Van Calster i in. innego stanowiska i najwyższy sąd krajowy, Cour d’arbitrage, zaakceptował skutek wsteczny ustawy z 1998 r.(36). Wszystkie zainteresowane podmioty gospodarcze z wyjątkiem pana Van Calstera i współuczestników sporu uznały najwyraźniej, że zaskarżanie spornych uregulowań jest niecelowe, wobec czego nie wniosły skargi zmierzającej do zwrotu dokonanych płatności. 84.      Po wydaniu wyżej wymienionego wyroku w sprawie Van Calster i in. Królestwo Belgii nie podjęło z własnej inicjatywy próby naprawy istniejącej sytuacji, tak by uczynić ją zgodną z prawem Unii. Przeciwnie, poprzez powoływanie się na upływ terminu przedawnienia, potwierdza ono tylko swą wolę zatrzymania płatności pobranych z naruszeniem prawa Unii. 85.      W każdym razie było oczywiste, że rząd belgijski nie może w żaden sposób usprawiedliwić braku zwrotu(37). 86.      Według mnie, aby zapewnić orzecznictwu Trybunału skutek erga omnes, sąd krajowy winien mieć możliwość, w drodze wyjątku i bez względu na upływ terminu przedawnienia, uznania za dopuszczalne żądania zwrotu nienależnego świadczenia, nawet jeśli zostało ono zgłoszone po upływie tego terminu, o ile zgłoszono je w rozsądnym terminie po wydaniu wyroku Trybunału stwierdzającego niezgodność z prawem Unii. 87.      Powinno być to możliwe w sytuacji, w której państwo członkowskie aktywnie i wielokrotnie próbowało udaremnić wykonywanie uprawnień wynikających z prawa Unii, zgodnie z wykładnią dostarczoną przez Trybunał, gdyż w przeciwnym razie państwo członkowskie mogłoby czerpać nienależne korzyści ze swych bezprawnych działań, co pozostawałoby w sprzeczności z paremią nemo auditur propriam turpitudinem allegans. Pragnę zaznaczyć, że Trybunał przewidział taką możliwość w sytuacji, w której bezczynność skarżącego, przeciwko któremu podniesiono zarzut przedawnienia, była wynikiem celowego dostarczenia przez władze krajowe nieprawdziwych informacji(38). 88.      Podkreślam, że możliwość ta ma charakter wyjątkowy. Pragnę dodać, że ocena, czy dany termin należy uznać za rozsądny, należeć będzie do sądu krajowego, jednak według mnie jest to raczej kwestia miesięcy niż lat(39). Uważam, że w rozpatrywanej sytuacji skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym nie mogą powoływać się na taki wyjątek, ze względu na fakt, iż wniosły swe skargi dopiero kilka lat po wydaniu wyżej wymienionego wyroku w sprawie Van Calster i in. b)      W przedmiocie ewentualnego biernego zachowania państwa członkowskiego po stwierdzeniu niezgodności z prawem Unii 89.      Rozstrzygnięcia wymaga także kwestia, czy na państwie członkowskim ciąży wynikający z zasady lojalności obowiązek podjęcia działań w celu usunięcia niezgodności z prawem Unii po stwierdzeniu takiej niezgodności przez Trybunał. 90.      Od chwili wydania decyzji Komisji z 1991 r.(40) Królestwo Belgii miało prawdopodobnie pełną wiedzę na temat niezgodności z prawem Unii systemu z 1987 r., w szczególności w odniesieniu do producentów krajowych i eksporterów. Władze belgijskie próbowały najwyraźniej naprawić skutki niedopełnienia procedury notyfikacji(41) Komisji systemu z 1987 r., zarządzając wsteczne i automatyczne potrącenie wszystkich opłat należnych w ramach nowego systemu z 1998 r. z wpłaconymi wcześniej na rzecz państwa kwotami. Takie wsteczne działanie systemu, które Trybunał uznał za niezgodne z prawem Unii w wyżej wymienionym wyroku w sprawie Van Calster i in. wzbudza według mnie poważne wątpliwości co do istnienia dobrej wiary Królestwa Belgijskiego w tym względzie. 91.      Wydaje mi się, że państwo belgijskie nie zrobiło dobrowolnie niczego, co zmierzałoby do zwrotu nienależnie pobranych kwot. Tymczasem żaden przepis prawa Unii nie uniemożliwia państwu członkowskiemu podejmowania w tym względzie aktywnych działań. 92.      Wydaje mi się, iż nie można wykluczyć, że państwo członkowskie powinno postępować w sposób aktywny, by doprowadzić do zwrotu nienależnie pobranych kwot, przynajmniej w wypadku, gdy pobraną bezprawnie kwotę można łatwo ustalić lub określić ją w sposób przybliżony, a także w sytuacji, w której krąg zainteresowanych tworzy znaczna liczba jednostek, które poniosły niewielkie straty, nieuzasadniające indywidualnego narażania się na znaczne koszty, jakie wiążą się z każdym postępowaniem sądowym(42). 93.      Praktyce takiej prawo Unii z pewnością nie stoi na przeszkodzie. Wręcz przeciwnie, należy zachęcać do jej stosowania, a być może nawet wymagać go. W pewnych dziedzinach przewidziane są nawet w tym względzie konkretne procedury. Oczywiście realizowane cele są inne i procedury nie są takie same. Niemniej jednak, dla skuteczności prawa Unii kwestia ta ma istotne znaczenie, zwłaszcza gdy wchodzące w grę kwoty są raczej niewielkie, co zniechęca do wytaczania licznych indywidualnych powództw o zwrot, których skutek jest niepewny(43). 94.      Uważam, że zasada lojalności zobowiązuje państwo belgijskie do wyciągnięcia stosownych konsekwencji z wyżej wymienionego wyroku w sprawie Van Calster i in. oraz do ułatwienia jego wykonania, w stosownym wypadku w drodze interwencji ze strony krajowego ustawodawcy. 95.      Zwracam wreszcie uwagę, że w prawie krajowym państwo występujące w roli dłużnika traktowane jest korzystniej niż inni dłużnicy, niezależnie od charakteru wierzytelności czy jakichkolwiek innych okoliczności. Jest to ponoć uzasadnione koniecznością szybkiego zamknięcia rozrachunków. 96.      Tymczasem w świetle wyroku Zouboulidis przeciwko Grecji(44) takie uzasadnienie, czyli interes w szybkim uregulowaniu zobowiązań państwa, nie wystarcza do przyznania państwu możliwości powoływania się na krótszy termin przedawnienia. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził w tym względzie naruszenie art. 1 pierwszego protokołu dodatkowego do Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC) dotyczącego prawa do ochrony mienia. Stwierdzenie to winno także mieć zastosowanie na gruncie Karty praw podstawowych Unii Europejskiej(45). 97.      Jednakże wynoszący od czterech do pięciu lat termin przedawnienia, dotyczący zwrotu nienależnych świadczeń związanych z poborem podatków, wdaje mi się wręcz liberalny, a nie zbyt krótki. Ze względu na zakres uznania, jaki przysługuje państwom członkowskim jako stronom EKPC, uważam, że Trybunał także nie powinien interpretować tej karty w sposób, który wyklucza zastosowanie terminu przedawnienia przewidzianego w prawie belgijskim dla zobowiązań państwa. V –    Wnioski 98.      W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedstawione przez Rechtbank van eerste aanleg te Brussel: „1)      Prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, by w okolicznościach sprawy zawisłej przed sądem krajowym sąd ten zastosował pięcioletni termin przedawnienia, przewidziany w krajowym porządku prawnym dla wierzytelności wobec państwa, do powództw o zwrot opłat uiszczonych na rzecz danego państwa członkowskiego, na podstawie mieszanego systemu pomocy i opłat. 2)      Prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, by w okolicznościach sprawy zawisłej przed sądem krajowym państwo członkowskie mogło powoływać się na krajowe terminy przedawnienia, które są dla niego korzystniejsze w porównaniu z krajowym prawem powszechnym, dla obrony w postępowaniu wszczętym przeciwko niemu przez jednostkę w celu zapewnienia ochrony praw, które jednostka ta czerpie z TFUE, w sytuacji gdy Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził niezgodność tych przepisów krajowych z prawem Unii dopiero po wygaśnięciu tych szczególnie korzystnych krajowych terminów przedawnienia, chociaż niezgodność z prawem istniała już przedtem. 3)      Prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, by w okolicznościach sprawy zawisłej przed sądem krajowym, w których państwo członkowskie nakłada opłaty na jednostkę, która z kolei zobowiązana jest do przerzucenia ciężaru tych opłat na inne jednostki, z którymi utrzymuje stosunki handlowe, jednostki te były objęte krótszym terminem przedawnienia w odniesieniu do dochodzenia od państwa członkowskiego zwrotu opłat sprzecznych z prawem Unii, w sytuacji gdy dysponują one dłuższym terminem przedawnienia przy dochodzeniu zwrotu takich samych opłat od jednostki występującej w charakterze pośrednika, wobec czego pośrednik ten może się znaleźć w sytuacji, w której powództwo skierowane przeciwko niemu nie jest przedawnione, w przeciwieństwie do powództwa skierowanego przeciwko państwu, i w której może on zostać pozwany przez inne podmioty gospodarcze, o ile pośrednik taki ma w stosownym przypadku możliwość wystąpienia przeciwko państwu z roszczeniem regresowym i tylko jeśli może on odzyskać od państwa członkowskiego opłaty, które sam uiścił bezpośrednio na jego rzecz”. 1 – Język oryginału: francuski. 2 – Według rządu belgijskiego niniejsze sprawy stanowią tylko dwie z 879 spraw zawisłych przed sądem krajowym, jakie wszczęto na podstawie ustawy z dnia 24 marca 1987 r. o zdrowiu zwierząt oraz ustawy z dnia 23 marca 1998 r. o utworzeniu funduszu budżetowego na rzecz zdrowia zwierząt oraz jakości zwierząt i produktów pochodzenia zwierzęcego. Według wstępnych szacunków należności dochodzone w tych sprawach opiewają łącznie na kwotę 119 mln EUR. 3 – Pierwsza z nich znana jest w prawie angielskim dotyczącym pojęcia słuszności („equity”) w brzmieniu vigilantibus non dormientibus aequitas subvenit. Z kolei druga z nich jest dobrze znana Trybunałowi. Według jednego z autorów jest ona nawet najczęściej cytowaną przez Trybunał i rzeczników generalnych premią (zob. A. Masson „Usages et réflexivité du latin à la Cour de justice des Communautés européennes”, Revue trimestrielle de droit européen, 2007, nr 4, s. 609–633). 4 – Zobacz wyroki: z dnia 16 grudnia 1992 r. w sprawie C‑17/91 Lornoy i in., Rec. s. I‑6523; w sprawie C‑114/91 Claeys, Rec. s. I‑6559; a także w sprawach połączonych C‑144/91 i C‑145/91 Demoor i in., Rec. s. I‑6613. 5 – Wyrok z dnia 21 października 2003 r. w sprawach połączonych C‑261/01 i C‑262/01 Van Calster i in., Rec. s. I‑12249. 6 – Moniteur belge z dnia 30 kwietnia 1998 r., s. 13469. 7 – Zobacz art. 23 ustawy z 1998 r. 8 – Zobacz art. 23 ustawy z 1998 r. 9 – Wyżej wymienione pkt 65, 77. 10 – Moniteur belge z dnia 21 sierpnia 1991 r., s. 17960. 11 – Zobacz między innymi wyrok Cour de cassation z dnia 14 kwietnia 2003 r. 12 – Zobacz art. 14, 17 i 21 ustawy z1998 r. 13 – Jednakże gdyby zastosowanie znalazł termin dziesięciu lat od wejścia w życie ustawy z 1998 r., czyli od 30 kwietnia 1998 r., skargę z dnia 2 kwietnia 2007 r. należałoby uznać za wniesioną przed upływem tego terminu. 14 – Zobacz art. 14, 17, 21 i 23 ustawy z 1998 r. 15 – Zobacz pkt 28 niniejszej opinii. 16 – Zobacz wyroki: z dnia 14 stycznia 1997 r. w sprawach połączonych od C‑192/95 do C‑218/95 Comateb i in., Rec. s. I‑165, pkt 20; z dnia 17 czerwca 2004 r. w sprawie C‑30/02 Recheio – Cash & Curry, Zb.Orz. s. I‑6051, pkt 15. 17 –      Zobacz w szczególności, w odniesieniu do zwrotu nienależnych świadczeń, wyrok z dnia 15 września 1998 r. w sprawie C‑231/96 Edis, Rec. s. I‑4951, pkt 34; ww. wyrok w sprawie Recheio – Cash & Curry, pkt 17; a także w ogólności wyrok z dnia z dnia 15 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑268/06 Impact, Zb.Orz. s. I‑2483, pkt 46; wyrok z dnia 8 marca 2011 r. w sprawie C‑240/09 Lesoochranárske zoskupenie, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 48. 18 –      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 24 marca 2009 r. w sprawie C‑445/06 Danske Slagterier, Zb.Orz. s. I‑2119, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo. 19 –      Zobacz wyrok z dnia 17 listopada 1998 r. w sprawie C‑228/96 Aprile, Rec. s. I‑7141, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo. 20 – Zobacz w szczególności ww. wyrok w sprawie Aprile, pkt 19; wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑62/00 Marks & Spencer, Rec. s. I‑6325, pkt 35; wyrok z dnia 15 kwietnia 2010 r. w sprawie C‑542/08 Barth, Zb.Orz. s. I‑3189, pkt 28. 21 –      Punkt 18 wyroku. 22 – Określonej w art. 100 skoordynowanych ustaw (przytoczonym wyżej w pkt 23 niniejszej opinii). 23 – Tak jak w przypadku art. 100 skoordynowanych ustaw. 24 –      Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 27 marca 1980 r. w sprawie 61/79 Denkavit italiana, Rec. s. 1205, pkt 16; z dnia 10 lutego 2000 r. w sprawie C‑50/96 Deutsche Telekom, Rec. s. I‑743, pkt 43; z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie C‑453/00 Kühne & Heitz, Rec. s. I‑837, pkt 21; z dnia 12 lutego 2008 r. w sprawie C‑2/06 Kempter, Zb.Orz. s. I‑411, pkt 35. 25 –      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 19 października 1995 r. w sprawie C‑137/94 Richardson, Rec. s. I‑3407, pkt 33; wyrok z dnia 6 marca 2007 r. w sprawie C‑292/04 Meilicke i in., Zb.Orz. s. I‑1835, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo; a także ww. wyrok w sprawie Kempter, pkt 35. 26 – Zobacz wyrok z dnia 25 lipca 1991 r. w sprawie C‑208/90 Emmott, Rec. s. I‑4269, pkt 21. 27 –      Zobacz wyrok z dnia 2 grudnia 1997 r. w sprawie C‑188/95, Rec. s. I‑6783, pkt 51. 28 – Wyżej wymieniony, pkt 54. 29 – Zobacz także wyroki: z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑90/94 Haahr Petroleum, Rec. s. I‑4085, pkt 52; w sprawach połączonych C‑114/95 i C‑115/95 Texaco i Olieselskabet Danmark, Rec. s. I‑4263, pkt 48. 30 – Wyrok z dnia 28 listopada 2000 r. w sprawie C‑88/99 Roquette Frères, Rec. s. I‑10465, pkt 37. 31 –      Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie Barth, pkt 33 i ww. wyrok w sprawie Aprile, pkt 43–45. 32 –      Sąd krajowy uważa najwyraźniej, że zastosowanie mają różne terminy przedawnienia. Z kolei rząd belgijski, który zakwalifikował niniejsze sprawy jako dotyczące odpowiedzialności pozaumownej, zaprezentował na rozprawie inny pogląd. Wskazał mianowicie, że terminy przedawnienia mają tę samą długość, czyli długość pięciu lat, natomiast różnią się nieco daty rozpoczęcia ich biegu. Pragnę zaznaczyć, że sąd krajowy zakwalifikował badane sprawy jako sprawy dotyczące zwrotu nienależnego świadczenia (condictio indebiti). W odniesieniu do kwestii kwalifikacji zob. wyrok z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie C‑446/04 Test Claimants in the FII Group Litigation, Zb.Orz. s. I‑11753, pkt 201. 33 – Należy zaznaczyć, że analizowane pytanie prejudycjalne nie dotyczy Q‑Beef, która uiściła opłaty bezpośrednio na rzecz państwa. 34 – Zobacz ww. wyroki: w sprawie Edis, pkt 39; w sprawie Aprile, pkt 34; wyrok z dnia 10 września 2002 r. w sprawach połączonych C‑216/99 i C‑222/99 Prisco i CASER, Rec. s. I‑6761, pkt 70. 35 – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Van Calster i in., pkt 59. W pkt 60 Trybunał dodał: „[t]akiej techniki legislacyjnej nie można uznać za zgodną z obowiązkiem notyfikacji przewidzianym w art. 93 ust. 3 traktatu. Gdyby bowiem uznać ją za dopuszczalną, państwa członkowskie mogłyby od razu przystępować do realizacji planu pomocy państwa, bez jego zgłaszania, a konsekwencje braku notyfikacji mogłyby zostać usunięte poprzez zniesienie środka pomocy i ponowne wprowadzenie go ze skutkiem wstecznym”. 36 – Zobacz pkt 16 opinii rzecznika generalnego F.G. Jacobsa przedstawionej w postępowaniu, w którym zapadł ww. wyrok w sprawie Van Calster i in. 37 – Wyrok z dnia 20 marca 1997r. w sprawie C‑24/95 Alcan Deutschland, Rec. s. I‑1591. 38 –      Zobacz wyroki: z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie C‑326/96 Levez, Rec. s. I‑7835, pkt 34; ww. wyrok w sprawie Barth, pkt 36. 39 –      Tytułem przykładu można wskazać, że w ww. sprawie Kühne & Heitz zainteresowana spółka wystąpiła z żądaniem zapłaty pewnych kwot około dwa miesiące po wydaniu wyroku Trybunału dostarczającego korzystną dla niej wykładnię (zob. opinia rzecznika generalnego P. Légera, pkt 14). 40 – Czego zresztą Królestwo Belgii nie zakwestionowało. 41 – Nawet na rozprawie pełnomocnik rządu belgijskiego zakwalifikował brak notyfikacji jako zwykłe uchybienie proceduralne. Według mnie uchybienie to ma charakter dużo poważniejszy: stanowi mianowicie uchybienie podstawowemu zobowiązaniu w dziedzinie pomocy państwa. 42 – Tytułem przykładu warto wspomnieć o działaniach, jakie podjęto po wydaniu wyroku z dnia 7 września 2004 r. w sprawie C‑319/02 Manninen, Zb.Orz. s. I‑7477, w którym Trybunał stwierdził niezgodność z prawem Unii uregulowań fińskich. Po wydaniu przez sąd krajowy ostatecznego orzeczenia (wyrok Korkein hallinto‑oikeus z dnia 22 grudnia 2004 r. w sprawie KHO:2004:117) przyjęto ustawę naprawczą. Z przebiegu prac przygotowawczych nad tą ustawą wynika, że została ona uchwalona w celu zapewnienia skutecznego zwrotu należności (zob. także projekt rządowy 57/2005). 43 – Motyw trzynasty rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. 93 traktatu WE (Dz.U. L 83, s. 1) wskazuje, że w przypadkach pomocy przyznanej niezgodnie z prawem, która nie jest zgodna ze wspólnym rynkiem, skuteczna konkurencja powinna zostać przywrócona; w tym celu konieczne jest, by pomoc ta, włączając odsetki, została bezzwłocznie odzyskana. 44 – Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok z dnia 25 czerwca 2009 r. w sprawie Zouboulidis przeciwko Grecji, § 33–37. W sprawie tej chodziło o wierzytelności wobec państwa greckiego, które w pewnych przypadkach przedawniały się po dwóch latach, podczas gdy wierzytelności przysługujące państwu podlegały terminowi przedawnienia, który był od dwóch do dziesięciu razy dłuższy. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł w tym względzie, że szczególnie korzystne dla państwa greckiego reguły dotyczące przedawnienia były niezgodne z art. 1 pierwszego protokołu dodatkowego do Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. 45 – Zobacz art. 17 dotyczący prawa własności.