T-181/22
WyrokTSUE2024-10-02CELEX: 62022TJ0181ECLI:EU:T:2024:668
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy Komisja Europejska, zmieniając decyzję w sprawie grzywny za naruszenie art. 101 TFUE, naruszyła powagę rzeczy osądzonej, prawo do obrony lub popełniła błędy w ocenie potencjalnej konkurencji dla celów ustalenia wartości sprzedaży, na podstawie której obliczono grzywnę?Ratio decidendi
Sąd uznał, że Komisja nie naruszyła powagi rzeczy osądzonej, ponieważ poprzedni wyrok Sądu nie rozstrzygał kwestii, czy klauzula zakazywała działań przygotowawczych. Nie doszło również do naruszenia prawa do obrony, gdyż interpretacja klauzuli jako obejmującej działania przygotowawcze nie stanowiła nowego zarzutu wymagającego uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, a określenie wartości sprzedaży nie jest elementem, w przedmiocie którego Komisja jest zobowiązana wysłuchać strony. Ponadto Sąd stwierdził, że Komisja prawidłowo zastosowała kryterium braku niemożliwych do pokonania barier wejścia na rynek do oceny potencjalnej konkurencji dla celów obliczenia grzywny, gdyż wymaganie bardziej rygorystycznego kryterium dla obliczenia grzywny niż dla stwierdzenia naruszenia byłoby niezgodne z orzecznictwem.Stan faktyczny
Spór dotyczy klauzuli o zakazie konkurencji zawartej w umowie między Telefónica, SA a Portugal Telecom, SGPS SA (obecnie Pharol, SGPS SA) dotyczącej nabycia przez Telefónikę kontroli nad brazylijskim operatorem Vivo. Klauzula ta zakazywała stronom angażowania się w konkurencyjne projekty telekomunikacyjne na rynku iberyjskim w okresie od 27 września 2010 r. do 31 grudnia 2011 r. Komisja Europejska uznała tę klauzulę za porozumienie antykonkurencyjne naruszające art. 101 TFUE i nałożyła grzywny. Wcześniejsze wyroki Sądu częściowo uchyliły decyzję Komisji w zakresie obliczenia grzywny, nakazując uwzględnienie braku potencjalnej konkurencji w odniesieniu do niektórych usług. Niniejsza sprawa dotyczy skargi Pharol na zmienioną decyzję Komisji, która ponownie obliczyła grzywnę.Rozstrzygnięcie
1) Skarga zostaje oddalona.
2) Pharol, SGPS SA zostaje obciążona kosztami postępowania.Pełny tekst orzeczenia
WYROK SĄDU (szósta izba)
z dnia 2 października 2024 r. (
*1
)
Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynki telekomunikacyjne portugalski i hiszpański – Klauzula o zakazie konkurencji na rynku iberyjskim w umowie dotyczącej nabycia przez Telefónikę należącego do Portugal Telecom udziału w brazylijskim operatorze telefonii mobilnej Vivo – Stwierdzenie częściowej nieważności pierwotnej decyzji – Decyzja zmieniająca kwotę grzywny – Powaga rzeczy osądzonej – Brak wystosowania uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów – Ustalenie wartości sprzedaży – Wykluczenie sprzedaży usług, w odniesieniu do których strony nie pozostają w stosunku potencjalnej konkurencji
W sprawie T‑181/22
Pharol, SGPS SA, z siedzibą w Lizbonie (Portugalia), którą reprezentowali N. Mimoso Ruiz i R. Prates, adwokaci,
strona skarżąca,
przeciwko
Komisji Europejskiej, którą reprezentowali P. Caro de Sousa, C. Urraca Caviedes i C. Zois, w charakterze pełnomocników,
strona pozwana,
SĄD (szósta izba),
w składzie: M.J. Costeira, prezes, U. Öberg i P. Zilgalvis (sprawozdawca), sędziowie,
sekretarz: H. Eriksson, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 28 września 2023 r.,
wydaje następujący
Wyrok ( )
W skardze opartej na art. 263 TFUE skarżąca, Pharol, SGPS SA, wnosi o stwierdzenie częściowej nieważności decyzji Komisji C(2022) 324 final z dnia 25 stycznia 2022 r. zmieniającej decyzję C(2013) 306 final z dnia 23 stycznia 2013 r. dotyczącą postępowania przewidzianego w art. 101 TFUE (sprawa AT.39839 – Telefónica/Portugal Telecom) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”) oraz, tytułem żądania ewentualnego, o obniżenie kwoty grzywny nałożonej na nią w zaskarżonej decyzji.
I. Okoliczności powstania sporu
U podstaw niniejszego sporu leży klauzula (zwana dalej „klauzulą”) zawarta w art. 9 umowy o zakupie akcji (zwanej dalej „umową”) podpisanej przez Telefónica, SA i Portugal Telecom, SGPS SA, przemianowaną następnie w dniu 28 lipca 2010 r. na Pharol, SGPS SA (zwaną dalej „PT” lub „skarżącą”, zaś łącznie z Telefóniką zwanymi dalej „stronami”), mającej za przedmiot wyłączną kontrolę Telefóniki nad brazylijskim operatorem sieci ruchomej Vivo Participações, SA (zwanym dalej „Vivo”). Treść klauzuli jest następująca:
„Dziewięć – Zakaz konkurencji
W zakresie zgodnym z prawem każda ze stron powstrzyma się od angażowania się lub inwestowania, bezpośrednio lub pośrednio poprzez podmiot zależny, w jakikolwiek projekt związany z branżą telekomunikacyjną (w tym usługi telefonii stacjonarnej i mobilnej, usługi dostępu do Internetu i usługi telewizyjne, z wyłączeniem wszelkich inwestycji lub działań prowadzonych w dniu podpisania niniejszej umowy), który może być uznany za konkurencyjny w stosunku do drugiej strony na rynku iberyjskim w okresie rozpoczynającym się od daty [ostatecznego zawarcia transakcji w dniu 27 września 2010 r.] i kończącym się w dniu 31 grudnia 2011 r.”.
A.
Decyzja z 2013 r.
W dniu 23 stycznia 2013 r. Komisja Europejska wydała decyzję C(2013) 306 final dotyczącą postępowania przewidzianego w art. 101 TFUE (sprawa AT.39.839 – Telefónica/Portugal Telecom) (zwaną dalej „decyzją z 2013 r.”), w której stwierdziła, że klauzula stanowiła porozumienie o zakazie konkurencji i że uczestnicząc w nim Telefónica i PT naruszyły art. 101 TFUE.
Co się tyczy zakresu stosowania klauzuli, Komisja uznała, biorąc pod uwagę jej brzmienie, że obejmuje ona każdy projekt wchodzący w zakres usług łączności elektronicznej, pod warunkiem że druga strona umowy świadczy lub może świadczyć taką usługę. W konsekwencji klauzula miałaby dotyczyć usług telefonii stacjonarnej i komórkowej, dostępu do Internetu i telewizji oraz usług nadawczych. Komisja stwierdziła natomiast, że wszelkie działania lub inwestycje realizowane przed podpisaniem umowy, to znaczy przed dniem 28 lipca 2010 r., były wykluczone z zakresu stosowania klauzuli. W tym względzie Komisja wskazała, że globalne usługi telekomunikacyjne i hurtowe usługi połączeń międzynarodowych były wyłączone z zakresu stosowania klauzuli z powodu obecności każdej ze stron na rynkach tych usług na Półwyspie Iberyjskim w dniu podpisania umowy.
Co się tyczy zasięgu geograficznego klauzuli, Komisja zinterpretowała wyrażenie „rynek iberyjski” jako odnoszące się do rynków hiszpańskiego i portugalskiego. Zważywszy na działalność handlową stron, która polegała na obecności na większości rynków łączności elektronicznej w państwie pochodzenia każdej z nich i na słabej, a nawet nieistniejącej obecności w kraju pochodzenia drugiej strony, Komisja stwierdziła, że geograficzny zakres stosowania klauzuli dotyczył Portugalii w przypadku Telefóniki i Hiszpanii w przypadku PT.
Komisja doszła do wniosku, że klauzula nakładała na strony zakaz konkurencji i stanowiła porozumienie o podziale rynków mające na celu ograniczenie konkurencji na rynku wewnętrznym. Zdaniem Komisji klauzula naruszała tym samym art. 101 TFUE, ze względu na treść porozumienia, a także na kontekst gospodarczy i prawny, w jaki była wpisana (na przykład rynki łączności elektronicznej, które zostały zliberalizowane) oraz na sposób postępowania i rzeczywiste zachowanie stron (w szczególności na rozwiązanie przez nie klauzuli w dniu 4 lutego 2011 r. w następstwie wszczęcia postępowania przez Komisję).
Jeśli chodzi o obliczenie kwoty grzywien, w zaskarżonej decyzji Komisja zastosowała postanowienia wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 (Dz.U. 2006, C 210, s. 2, zwanych dalej „wytycznymi z 2006 r.”).
Aby ustalić kwotę podstawową nakładanej grzywny, Komisja uwzględniła wartość sprzedaży usług objętych klauzulą, określonych w pkt 4 i 5 powyżej, i, w szczególności, dla każdej ze stron – wyłącznie wartość jej własnej sprzedaży w jej kraju pochodzenia. Posłużyła się wynikami sprzedaży przedsiębiorstw w 2011 r. i oszacowała, że odsetek wartości sprzedaży, który należy wziąć pod uwagę, wynosił 2 % w przypadku dwóch przedmiotowych spółek. Wzięła pod uwagę okoliczność, że naruszenie obejmowało okres od dnia 27 września 2010 r. (data notarialnego stwierdzenia transakcji, a zatem ostatecznego jej zawarcia) do dnia 4 lutego 2011 r. (data, w której po wszczęciu postępowania przez Komisję w dniu 19 stycznia 2011 r. Telefónica i PT podpisały umowę o usunięcie klauzuli). Wreszcie Komisja uznała, że data zakończenia obowiązywania klauzuli stanowiła okoliczność łagodzącą, ze względu na fakt, że nastąpiła zaledwie 16 dni po wszczęciu postępowania i 30 dni po wysłaniu do stron pierwszego żądania udzielenia informacji i że nie była ona tajna, wobec czego należało obniżyć kwotę grzywny nakładanej na strony o 20 %.
Ostateczna kwota grzywien wynosiła 66894000 EUR w przypadku Telefóniki i 12290000 EUR w przypadku PT. Komisja wyjaśniła, że kwota ta nie przekraczała 10 % całkowitego obrotu uzyskanego przez każde z odnośnych przedsiębiorstw.
A.
Stwierdzenie częściowej nieważności decyzji z 2013 r.
Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), Sąd stwierdził nieważność art. 2 decyzji z 2013 r. w zakresie, w jakim kwota grzywny nałożonej na PT została ustalona na 12290000 EUR, w odniesieniu do ustalenia tej kwoty na podstawie wartości sprzedaży przyjętej przez Komisję. Sąd uznał, że w celu ustalenia wartości sprzedaży Komisja powinna była określić usługi, w odniesieniu do których strony nie pozostawały w stosunku potencjalnej konkurencji na rynku iberyjskim, badając dowody przedstawione przez nie w odpowiedziach na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w celu wykazania braku potencjalnej konkurencji między nimi w odniesieniu do niektórych usług w czasie stosowania klauzuli.
Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2016 r., Telefónica/Komisja (T‑216/13, EU:T:2016:369), Sąd stwierdził nieważność art. 2 decyzji z 2013 r. w zakresie, w jakim kwota grzywny nałożonej na Telefónikę została ustalona na 66894000 EUR, w odniesieniu do ustalenia tej kwoty na podstawie wartości sprzedaży przyjętej przez Komisję. Stwierdzenie nieważności opiera się na tym samym uzasadnieniu co stwierdzenie nieważności orzeczone w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368).
Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2017 r., Telefónica/Komisja (C‑487/16 P, niepublikowanym, EU:C:2017:961), Trybunał oddalił odwołanie od wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Telefónica/Komisja(T‑216/13, EU:T:2016:369). Od wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368) nie wniesiono odwołania.
A.
Zaskarżona decyzja
W następstwie wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), Komisja w okresie od stycznia do listopada 2018 r. skierowała do skarżącej szereg żądań udzielenia informacji. Żądania te miały na celu ustalenie wartości sprzedaży dokonanych przez tę spółkę.
W dniu 5 listopada 2019 r. Komisja wysłała do skarżącej pismo zawierające opis okoliczności faktycznych. W dniu 10 stycznia 2020 r. skarżąca przedstawiła uwagi do wspomnianego pisma.
W dniu 25 stycznia 2022 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję, w której zbadała informacje przedstawione przez strony w celu wykazania braku potencjalnej konkurencji między nimi w odniesieniu do pewnych usług na rynku iberyjskim w okresie stosowania klauzuli. Komisja doszła na tej podstawie do wniosku, że w odniesieniu do skarżącej wartość sprzedaży, jaką należy uwzględnić, odpowiada wartości sprzedaży przyjętej w jej przypadku w decyzji z 2013 r., od której należało odjąć wartość sprzedaży usług, w odniesieniu do których strony nie pozostawały w stosunku potencjalnej konkurencji w okresie stosowania klauzuli. Sprzedaż usług podlegająca odliczeniu to, po pierwsze, sprzedaż usług hurtowego dostępu do infrastruktury sieciowej (fizycznej) (LLU), po drugie, sprzedaż usług sprzedaży hurtowej w celu rozpowszechniania telewizji cyfrowej, i po trzecie, sprzedaż usług sprzedaży hurtowej w celu rozpowszechniania naziemnej telewizji analogowej.
Całkowita kwota grzywny wymierzonej skarżącej w spornej decyzji wynosi 12146000 EUR.
Sentencja zaskarżonej decyzji ma następujące brzmienie:
„Artykuł 1
W art. 2 lit. a) i b) [decyzji z 2013 r.] kwoty grzywien zostały zmienione w następujący sposób:
a)
[Telefónica]: 66894000 EUR;
b)
[Pharol]: 12146000 EUR;
[…]”.
I. Żądania stron
Skarżąca wnosi do Sądu, w istocie, o:
–
stwierdzenie nieważności art. 1 lit. b) zaskarżonej decyzji;
–
tytułem ewentualnym – obniżenie grzywny, która została na nią nałożona w art. 1 lit. b) zaskarżonej decyzji;
–
obciążenie Komisji kosztami postępowania.
Komisja wnosi do Sądu o:
–
oddalenie skargi;
–
obciążenie skarżącej kosztami postępowania.
I. Co do prawa
A.
W przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności
Na poparcie żądania stwierdzenia nieważności art. 1 lit. b) zaskarżonej decyzji skarżąca podnosi trzy zarzuty, z których pierwszy dotyczy naruszenia powagi rzeczy osądzonej wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), drugi – naruszenia jej prawa do obrony oraz naruszenia istotnych wymogów proceduralnych wynikających z art. 27. ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1), a trzeci – naruszeń prawa i błędów w ustaleniach faktycznych przy ustalaniu wartości sprzedaży.
1. W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego naruszenia powagi rzeczy osądzonej wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13)
W ramach zarzutu pierwszego skarżąca utrzymuje, że interpretując w motywach 72–77 zaskarżonej decyzji klauzulę jako zakazującą stronom podejmowania działań przygotowawczych do wejścia na rynek, Komisja naruszyła powagę rzeczy osądzonej przysługującą wyrokowi z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368). Zdaniem skarżącej klauzula zakazuje bowiem jedynie udziałów lub inwestycji, nie stojąc na przeszkodzie działaniom przygotowawczym. Według skarżącej wykładnia klauzuli jako zakazującej wspomnianych działań nie była zaś brana pod uwagę w decyzji z 2013 r., ani też nie była rozważana w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368). W związku z tym wykładnia miałaby stać w sprzeczności z powagą rzeczy osądzonej tego wyroku.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, po pierwsze, powaga rzeczy osądzonej dotyczy jedynie tych kwestii faktycznych i prawnych, które zostały faktycznie lub siłą rzeczy rozstrzygnięte w danym orzeczeniu sądowym, zaś po drugie, owa powaga rzeczy osądzonej wiąże się nie tylko z sentencją tego orzeczenia, lecz rozciąga się na jego uzasadnienie, które stanowi niezbędne wsparcie jego sentencji i jest z nią z tego względu nierozłączne (wyroki: z dnia 15 października 2002 r., Limburgse Vinyl Maatschappij i in./Komisja, C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P, EU:C:2002:582, pkt 44; z dnia 19 kwietnia 2012 r., Artegodan/Komisja, C‑221/10 P, EU:C:2012:216, pkt 87).
W niniejszym przypadku prawdą jest, że w motywie 76 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, iż „[klauzula] uniemożliwiała stronom podjęcie działań przygotowawczych, które mogłyby doprowadzić do wejścia na jeden z [objętych nią] rynków”.
Prawdą jest również, że motywów 72–77 zaskarżonej decyzji, dotyczących wykładni klauzuli jako zakazującej działań przygotowawczych, nie ma w decyzji z 2013 r.
Jednakże w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), Sąd nie wypowiedział się w kwestii, czy klauzula zakazywała jedynie skarżącej wejścia na jeden z hiszpańskich rynków telekomunikacyjnych, a Telefónice zwiększenia jej ograniczonej obecności na portugalskich rynkach telekomunikacyjnych, czy też zakazywała również działań przygotowawczych do takiego wejścia lub takiego rozwoju, takich jak uzyskanie wymaganych licencji lub przeprowadzenie badań rynkowych.
Z pkt 182 wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368) wynika bowiem, że zakres stosowania klauzuli został określony nie w odniesieniu do rodzaju środków, których klauzula zakazuje, rzeczywistego wejścia na rynek lub przygotowania takiego wejścia, lecz w odniesieniu do objętych klauzulą usług, a mianowicie, jak wskazano w pkt 4 powyżej, usług łączności elektronicznej oraz usług telewizyjnych w Hiszpanii i Portugalii, z wyłączeniem globalnych usług telekomunikacyjnych i hurtowych usług połączeń międzynarodowych.
Ponadto należy zauważyć, że chociaż w niektórych punktach skargi skarżąca podnosi, iż Sąd wypowiedział się w przedmiocie zakazu działań przygotowawczych, przyznaje ona jednak w innych punktach skargi i w replice, że Sąd nie wypowiedział się w tej kwestii. I tak twierdzi ona na przykład, że „w wyrok[u z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368)] wykładnia klauzuli […] w ten sposób, że miała ona na celu stać na przeszkodzie […] działaniom przygotowawczym do wejścia na rynek po jej wygaśnięciu […] nie została nigdy stwierdzona”; że zakaz działań przygotowawczych „nie był przedmiotem […] wyroku [z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368)]” oraz że w wyroku tym „Sąd zajął stanowisko co do zakresu stosowania [klauzuli], nie wypowiadając się jednak w kwestii […], czy działania przygotowawcze wchodzą w zakres stosowania tej klauzuli”.
Z powyższego wynika, że w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), Sąd nie wypowiedział się w kwestii, czy klauzula zakazywała działań przygotowawczych, wobec czego nie można uznać, że interpretując klauzulę jako zakazującą tych działań, Komisja naruszyła powagę rzeczy osądzonej przysługującą temu wyrokowi.
W konsekwencji zarzut pierwszy należy oddalić.
1. W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na naruszeniu prawa do obrony i naruszeniu istotnych wymogów proceduralnych wynikających z art. 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, ze względu na brak wystosowania uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów
W ramach zarzutu drugiego skarżąca utrzymuje, że interpretując klauzulę jako zakazującą działań przygotowawczych, Komisja naruszyła jej prawo do obrony oraz istotne wymogi proceduralne wynikające z art. 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003. Jej zdaniem taka wykładnia klauzuli zawarta w zaskarżonej decyzji rozszerza zakres stosowania owej klauzuli i zmienia decyzję z 2013 r. Włączenie działań przygotowawczych w zakres stosowania klauzuli stanowi według skarżącej nowy element przemawiający na jej niekorzyść. W związku z tym skarżąca uważa, że Komisja powinna była wystosować uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, aby umożliwić jej przedstawienie uwag w przedmiocie tego dowodu. Komisja wystosowała zaś zwykłe pismo zawierające opis stanu faktycznego zamiast uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Skarżąca podkreśla w tym względzie, że prawo do obrony nie jest ani wykonywane, ani zagwarantowane w ten sam sposób w przypadku wystosowania pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i w przypadku wystosowania zwykłego pisma zawierającego opis stanu faktycznego. Według niej takie zwykłe pismo nie daje bowiem stronom prawa do zażądania wysłuchania.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywien lub okresowych kar pieniężnych, stanowi podstawową zasadę prawa Unii Europejskiej, której Komisja musi w pełni przestrzegać (zob. wyrok z dnia 16 czerwca 2022 r., Sony Corporation i Sony Electronics/Komisja, C‑697/19 P, EU:C:2022:478, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo).
Artykuł 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 przewiduje wysłanie do stron pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, które powinno przedstawiać w jasny sposób wszystkie istotne okoliczności, na których Komisja opiera się na tym etapie postępowania, aby umożliwić zainteresowanym stronom skuteczne zapoznanie się z zachowaniami zarzucanymi im przez Komisję oraz z dowodami, którymi ona dysponuje (wyrok z dnia 25 stycznia 2023 r., GEA Group/Komisja, T‑640/16 RENV, niepublikowany, EU:T:2023:18, pkt 207; zob. również podobnie wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r., Aalborg Portland i in./Komisja, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P, EU:C:2004:6, pkt 66, 67).
Przekazanie zainteresowanym podmiotom uzupełnienia zarzutów jest konieczne wyłącznie w przypadku, gdy wynik kontroli doprowadzi Komisję do obciążenia przedsiębiorstw nowymi działaniami lub do znacznej zmiany dowodów na kwestionowane naruszenia [wyroki: z dnia 7 stycznia 2004 r., Aalborg Portland i in./Komisja,, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P et C‑219/00 P, EU:C:2004:6, pkt 192; z dnia 15 czerwca 2022 r., Qualcomm/Komisja (Qualcomm – Wypłaty z tytułu wyłączności), T‑235/18, EU:T:2022:358, pkt 310], to znaczy w przypadku podniesienia nowych zarzutów lub zmiany samego charakteru przedmiotowego naruszenia [wyrok z dnia 29 września 2021 r., Nippon Chemi-Con Corporation/Komisja, T‑363/18, EU:T:2021:638, pkt 123 (niepublikowany)].
Natomiast zgodnie z pkt 111 obwieszczenia Komisji w sprawie najlepszych praktyk w zakresie prowadzenia postępowań w związku z art. 101 i 102 TFUE (Dz.U. 2011, C 308, s. 6) zwykłe pismo (pismo zawierające opis stanu faktycznego) jest wystarczające, w przypadku gdy nowe dowody, na które Komisja zamierza się powołać, potwierdzają jedynie zarzuty zawarte w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów stawiane przedsiębiorstwom, których owo pismo dotyczy.
W niniejszym przypadku w ramach postępowania zakończonego wydaniem decyzji z 2013 r. Komisja wystosowała w dniu 21 października 2011 r. pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zwane dalej „pismem w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r.”). W dniu 13 stycznia 2012 r. Telefónica i skarżąca udzieliły na nie odpowiedzi.
W następstwie stwierdzenia przez Sąd częściowej nieważności decyzji z 2013 r. Komisja wysłała do Telefóniki w dniu 23 lipca 2019 r., a do skarżącej w dniu 5 listopada 2019 r., pismo zawierające opis stanu faktycznego. Odpowiedziały one na nie odpowiednio w dniach 18 października 2019 r. i 10 stycznia 2020 r.
Przed wydaniem zaskarżonej decyzji Komisja nie wystosowała uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. W tym względzie w motywach 23–26 wspomnianej decyzji Komisja wskazała, że nie przyjęła żadnego nowego zarzutu wobec Telefóniki i skarżącej. W motywach tych podkreśliła ona, że ograniczyła się do ponownego obliczenia wartości sprzedaży zgodnie z wyrokami z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368) i z dnia 28 czerwca 2016 r., Telefónica/Komisja (T‑216/13, EU:T:2016:369), oraz że strony miały możliwość przedstawienia uwag w przedmiocie wszelkich nowych dowodów wymienionych w piśmie przedstawiającym okoliczności faktyczne, w związku z czym zaskarżona decyzja nie zmieniała w znaczący sposób istotnego charakteru zarzutów zawartych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r.
W tym względzie należy przypomnieć, że stwierdzenie nieważności aktu Unii nie musi wywierać wpływu na ważność aktów przygotowawczych, ponieważ postępowanie mające na celu zastąpienie aktu, którego nieważność stwierdzono, może co do zasady zostać podjęte dokładnie od momentu, w którym wystąpiła niezgodność z prawem. Stwierdzenie nieważności aktu pozostaje co do zasady bez wpływu na ważność aktów przygotowawczych, przyjętych na etapie postępowania poprzedzającym wystąpienie stwierdzonego uchybienia. Jeśli zostało stwierdzone, że stwierdzenie nieważności pozostaje bez wpływu na ważność aktów przyjętych wcześniej w ramach danego postępowania, Komisja nie jest zobowiązana, na tej tylko podstawie, że doszło do tego stwierdzenia nieważności, do skierowania do danych przedsiębiorstw nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (wyrok z dnia 6 lipca 2017 r., Toshiba/Komisja, C‑180/16 P, EU:C:2017:520, pkt 24).
Jak z tego wynika, ważności pisma w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r., którego wysłanie poprzedziło wydanie decyzji z 2013 r., nie podważa wyrok z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), w którym stwierdzono nieważność wspomnianej decyzji jedynie w zakresie, w jakim ustalono w niej kwotę grzywny nałożonej na skarżącą na podstawie wartości sprzedaży przyjętej przez Komisję.
Zatem wyrok z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368) nie stoi na przeszkodzie uwzględnieniu zawartych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r. wskazówek dotyczących zakresu stosowania klauzuli, aby przeprowadzić kontrolę przestrzegania przysługującego skarżącej prawa do obrony w postępowaniu, które doprowadziło do wydania zaskarżonej decyzji,.
Sąd stwierdza zaś, że wykładni klauzuli jako zakazującej działań przygotowawczych nie można uznać za zarzut nowy w stosunku do zarzutów zgłoszonych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r., ich zmianę lub zmianę samego charakteru naruszenia w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 35 powyżej.
Choć bowiem w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z 2011 r. nie wskazano wyraźnie, że klauzula zakazuje działań przygotowawczych, taka wykładnia narzuca się ze względu, po pierwsze, na czas obowiązywania klauzuli, zbyt krótki, aby umożliwić rzeczywiste wejście na rozpatrywane rynki, a po drugie, na brzmienie klauzuli w wersji angielskiej.
Jeśli chodzi o czas obowiązywania klauzuli, jak to zostało potwierdzone na rozprawie przez skarżącą i Komisję, ze względu na przeszkody w wejściu na rozpatrywane rynki, takie jak obowiązek uzyskania licencji lub, w odniesieniu do nabycia istniejącego podmiotu, uzyskanie zezwolenia właściwego organu ochrony konkurencji, rzeczywiste wejście na rynek było w okresie obowiązywania klauzuli mało prawdopodobne, a nawet niemożliwe, niezależnie od tego, czy chodzi o czas obowiązywania przewidziany w klauzuli (od dnia 27 września 2010 r. do dnia 31 grudnia 2011 r.), czy o czas stosowania klauzuli (od dnia 27 września 2010 r. do dnia 4 lutego 2011 r.). W związku z tym klauzulę można interpretować jedynie w ten sposób, że zakazuje ona również działań przygotowawczych do faktycznego wejścia na rynek, które miałoby miejsce po jej wygaśnięciu.
Taką wykładnię klauzuli potwierdza jej brzmienie w języku angielskim, będącym – jak podniosła Komisja i co nie zostało zakwestionowane – językiem, w którym sporządzono umowę. W wersji angielskiej klauzula stanowi zaś, co następuje: „each party shall refrain from engaging or investing […] in any project in the telecommunications business”. Termin „engag[e]” oznacza, zgodnie z Cambridge Dictionary, „angażować się w coś” („to become involved with something”) oraz, według Merriam Webster Dictionary, „rozpoczynać i kontynuować przedsięwzięcie lub działalność” („to begin and carry on an enterprise or activity”). Klauzula zakazuje zatem stronom nie tylko inwestowania („invest”), ale również angażowania się w projekt dotyczący sektora telekomunikacji, rozpoczynania go lub kontynuowania („engag[e]”), na określonych w niej warunkach.
W związku z tym wskazując wyraźnie w motywach 76 i 77 zaskarżonej decyzji, że klauzula zakazuje działań przygotowawczych, Komisja jedynie wyjaśniła jej przedmiot, biorąc pod uwagę czas obowiązywania klauzuli i jej brzmienie w języku angielskim.
Z powyższego wynika, że interpretując klauzulę jako zakazującą działań przygotowawczych, Komisja nie postawiła stronom nowego zarzutu, nie zmieniła zarzutów zgłoszonych w 2011 r. lub zmieniła sam charakter naruszenia.
Wobec tego Komisja nie była zobowiązana do wystosowania uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w celu wysłuchania stron w przedmiocie tej wykładni.
Ponadto należy przypomnieć, że właśnie w celu ponownego obliczenia wartości sprzedaży zgodnie z wyrokiem z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), Komisja zinterpretowała klauzulę jako zakazującą działań przygotowawczych. Określenie wartości sprzedaży nie znajduje się zaś wśród elementów, w przedmiocie których Komisja jest zobowiązana wysłuchać strony.
Zgodnie bowiem z orzecznictwem Trybunału, aby uczynić zadość obowiązkowi poszanowania prawa przedsiębiorstw do bycia wysłuchanym, Komisja w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów musi wyraźnie wskazać, iż zbada, czy należy nałożyć grzywny na dane przedsiębiorstwa, i wymienić istotne okoliczności faktyczne i prawne, które mogą pociągnąć za sobą nałożenie takiej grzywny, takie jak waga i czas trwania domniemanego naruszenia oraz to, czy dopuszczono się go umyślnie lub przez niedbalstwo. Z orzecznictwa tego wynika też, że gdy Komisja wskazała okoliczności faktyczne i prawne, na których oprze swoje obliczenia wysokości grzywien, wówczas nie jest zobowiązana do wyjaśnienia sposobu, w jaki wykorzysta te poszczególne okoliczności w celu określenia wysokości grzywny (wyrok z dnia 6 lipca 2017 r., Toshiba/Komisja, C‑180/16 P, EU:C:2017:520, pkt 21).
Wskazania usług, w odniesieniu do których strony nie są potencjalnymi konkurentami i których sprzedaż należy z tego powodu wykluczyć z obliczania grzywny, nie można zaś uznać za jedną z głównych okoliczności faktycznych i prawnych, na których Komisja oprze obliczenie kwoty grzywny. Prawo do bycia wysłuchanym nie obejmuje takiej okoliczności związanej z metodą określania kwoty grzywny (zob. analogicznie wyroki: z dnia 28 czerwca 2005 r., Dansk Rørindustri i in./Komisja, C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P, EU:C:2005:408, pkt 438, 439; z dnia 6 lipca 2017 r., Toshiba/Komisja, C‑180/16 P, EU:C:2017:520, pkt 33).
Komisja nie była zatem zobowiązana do wystosowania uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w celu wysłuchania stron w przedmiocie tej wykładni.
Ponadto skarżąca zarzuca w istocie Komisji, że ta nie umożliwiła jej przedstawienia argumentów podczas wysłuchania.
Prawdą jest, że wydanie zaskarżonej decyzji nie zostało poprzedzone wysłuchaniem. Wydanie decyzji z 2013 r. również nie zostało poprzedzone żadnym wysłuchaniem.
W tym względzie należy wskazać, że zgodnie z art. 12 swojego rozporządzenia (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. [101 TFUE] i [102 TFUE] (Dz.U. 2004, L 123, s. 18) „Komisja daje stronom, do których skierowała przedstawienie zarzutów, możliwość przedstawienia ich argumentów podczas przesłuchania ustnego [wysłuchania], jeżeli zażądają tego w swoich pisemnych uwagach”.
Należy jednak stwierdzić, że przewidziane w art. 12 rozporządzenia nr 773/2004 prawo do wysłuchania przysługuje dopiero po wystosowaniu przez Komisję pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Nie istnieje żadne prawo do wysłuchania w odniesieniu do pisma zawierającego opis stanu faktycznego.
W związku z tym, jako że Komisja nie była zobowiązana do wystosowania uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zamiast pisma zawierającego opis stanu faktycznego, nie była ona zobowiązana do przeprowadzenia wysłuchania przed wydaniem zaskarżonej decyzji.
W każdym razie skarżąca nie wniosła o przeprowadzenie wysłuchania przed wydaniem zaskarżonej decyzji, jak tego wymaga art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 773/2004. Nie zwróciła się ona również o wysłuchanie w ramach postępowania zakończonego wydaniem decyzji z 2013 r.
Z powyższego wynika, że nie wystosowując uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zamiast pisma zawierającego opis stanu faktycznego, Komisja nie naruszyła ani prawa skarżącej do obrony, ani art. 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003.
Zarzut drugi należy zatem oddalić.
1. W przedmiocie zarzutu trzeciego, opartego na naruszeniu prawa i błędach w ustaleniach faktycznych przy określaniu wartości sprzedaży
W ramach zarzutu trzeciego skarżąca podnosi, że Komisja naruszyła prawo i popełniła błędy w ustaleniach faktycznych przy wyborze i stosowaniu kryterium umożliwiającego określenie usług, w odniesieniu do których strony były potencjalnymi konkurentami i które z tego względu powinny zostać uwzględnione przy określaniu wartości sprzedaży w rozumieniu pkt 13 wytycznych z 2006 r.
Zarzut ten składa się z dwóch części, z których pierwsza dotyczy naruszenia prawa przez Komisję przy wyborze kryterium pozwalającego na dokonanie oceny istnienia potencjalnej konkurencji między stronami w celu określenia wartości sprzedaży, zaś druga – naruszeń prawa i błędów w ustaleniach faktycznych popełnionych przez Komisję przy ocenie istnienia potencjalnej konkurencji między stronami na niektórych rynkach objętych klauzulą.
a) W przedmiocie części pierwszej zarzutu, opartej na naruszeniu prawa przez Komisję przy wyborze kryterium pozwalającego na dokonanie oceny istnienia potencjalnej konkurencji między stronami w celu określenia wartości sprzedaży
W części pierwszej zarzutu skarżąca podnosi, że Komisja naruszyła prawo, oceniając istnienie potencjalnej konkurencji między stronami na podstawie kryterium niemożliwych do pokonania barier w wejściu na rynek.
W tym względzie skarżąca kwestionuje stanowisko Komisji, zgodnie z którym to samo kryterium powinno być stosowane w celu stwierdzenia istnienia ograniczenia ze względu na cel i w celu obliczenia kwoty grzywny. Co się tyczy stwierdzenia istnienia ograniczenia ze względu na cel, z pkt 181 wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368) wynika zdaniem skarżącej, że Komisja jest zobowiązana jedynie do zbadania, czy istnieją bariery w wejściu na rynek. Jeśli chodzi o obliczenie kwoty grzywny, brak niemożliwych do pokonania barier nie wystarcza według niej, aby stwierdzić istnienie potencjalnej konkurencji. Uważa ona, że jej istnienie można wywieść jedynie z wykazania rzeczywistych i konkretnych możliwości wejścia na rozpatrywany rynek. Wynika to jej zdaniem w szczególności z pkt 230 i 243 wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), a także z wyroków z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52), z dnia 29 czerwca 2012 r., E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja (T‑360/09, EU:T:2012:332), i z dnia 12 grudnia 2018 r., Servier i in./Komisja (T‑691/14, EU:T:2018:922).
Skarżąca wywodzi stąd, że na podstawie okoliczności faktycznych, które przedstawiła Komisji, Komisja powinna była zbadać, czy Telefónica, która nie była obecna na żadnym z rynków portugalskich objętych klauzulą w dniu 27 września 2010 r., była potencjalnym konkurentem w okresie stosowania klauzuli, to znaczy od dnia 27 września 2010 r. do dnia 4 lutego 2011 r. Zdaniem skarżącej Komisja była zatem zobowiązana do ustalenia, czy istniały niemożliwe do pokonania bariery w wejściu na wspomniane rynki, a jeśli nie, czy istniały rzeczywiste i konkretne możliwości, aby Telefónika weszła na jeden z tych rynków. W związku z tym według skarżącej przy obliczaniu grzywny Komisja naruszyła prawo, ograniczając się do zbadania, czy istniały niemożliwe do pokonania bariery, w celu ustalenia, czy strony pozostawały w stosunku potencjalnej konkurencji.
Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.
Należy wskazać, że zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i w decyzji z 2013 r. Komisja zastosowała wytyczne z 2006 r.
Zgodnie z brzmieniem pkt 13 wytycznych „[w] celu ustalenia kwoty podstawowej grzywny Komisja uwzględni wartość sprzedaży dóbr lub usług zrealizowanych przez przedsiębiorstwo, mających bezpośredni lub pośredni […] związek z naruszeniem, w danym sektorze geograficznym na terytorium EOG”.
Zgodnie z orzecznictwem, chociaż pojęcie wartości sprzedaży, o której mowa w tym pkt 13, nie powinno zapewne rozciągać się do tego stopnia, żeby obejmowało osiągniętą przez dane przedsiębiorstwo sprzedaż niewchodzącą bezpośrednio lub pośrednio w zakres działania rozpatrywanego kartelu, to jednak stanowiłoby naruszenie celu realizowanego przez ten przepis, jeśli pojęcie to należałoby rozumieć jako dotyczące wyłącznie obrotów osiąganych z samej sprzedaży, względem której wykazano, że miała ona związek z tym kartelem (wyrok z dnia 19 marca 2015 r., Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja, C‑286/13 P, EU:C:2015:184, pkt 148).
Z powyższego stwierdzenia wynika, że z wartości sprzedaży, której dotyczy dane naruszenie, należy wykluczyć sprzedaż dokonywaną przez sprawcę na rynku zamkniętym dla konkurencji, takim jak ten, o którym mowa w wyroku z dnia 29 czerwca 2012 r., E.ON Ruhrgas i E.ON/Komisja (T‑360/09, EU:T:2012:332, pkt 105, 155), w zakresie, w jakim praktyki antykonkurencyjne w rozumieniu art. 101 TFUE lub sprzedaż dokonywana przez jedną ze stron kartelu na rynkach, na których inne strony tego kartelu nie są obecne i nie mogą być uważane za potencjalnych konkurentów, nie mogą mieć wpływu na taki rynek (wyrok z dnia 25 marca 2021 r.,Toshiba/Komisja, C‑591/16 P, EU:C:2021:243, pkt 188).
W niniejszym przypadku w decyzji z 2013 r. w celu ustalenia wartości sprzedaży w rozumieniu pkt 13 wytycznych z 2006 r. Komisja wzięła pod uwagę usługi objęte klauzulą, a mianowicie usługi łączności elektronicznej oraz usługi telewizyjne w Hiszpanii i Portugalii, z wyłączeniem globalnych usług telekomunikacyjnych i hurtowych usług połączeń międzynarodowych. W odniesieniu do każdej ze stron uwzględniła ona jedynie wartość jej własnej sprzedaży w kraju pochodzenia.
W wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), Sąd stwierdził nieważność art. 2 decyzji z 2013 r. w zakresie, w jakim ustala on kwotę grzywny nałożonej na skarżącą, lecz jedynie w odniesieniu do ustalenia tej kwoty na podstawie wartości sprzedaży przyjętej przez Komisję. Powodem stwierdzenia nieważności jest to, że Komisja nie zbadała okoliczności faktycznych przedstawionych przez strony w celu wykazania, że nie pozostają one w stosunku potencjalnej konkurencji w odniesieniu do niektórych usług. W wyroku tym Sąd orzekł bowiem, że usługi, w odniesieniu do których strony nie pozostawały w stosunku potencjalnej konkurencji, powinny zostać wyłączone z określenia wartości sprzedaży w rozumieniu pkt 13 wytycznych z 2006 r., ponieważ nie miały one bezpośredniego lub pośredniego związku z naruszeniem.
W zaskarżonej decyzji Komisja dokonała zatem ponownego obliczenia wartości sprzedaży, wyłączając sprzedaż usług, w odniesieniu do których uznała, że strony nie pozostawały w stosunku potencjalnej konkurencji, to znaczy usług hurtowego dostępu do infrastruktury sieciowej (fizycznej), usług sprzedaży hurtowej w celu rozpowszechniania telewizji cyfrowej oraz usług sprzedaży hurtowej w celu rozpowszechniania naziemnej telewizji analogowej.
W tym względzie skarżąca utrzymuje, że aby ocenić, czy strony były potencjalnymi konkurentami, w celu ustalenia wartości sprzedaży, Komisja nie mogła poprzestać na stwierdzeniu braku barier w wejściu na rynek, lecz powinna była wykazać, że istniały rzeczywiste i konkretne możliwości, aby Telefónica weszła na rozpatrywane rynki w Portugalii.
Nie można zgodzić się z taką argumentacją.
W wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368) Sąd dwukrotnie poruszył bowiem kwestię istnienia i znaczenia potencjalnej konkurencji między stronami, najpierw w odniesieniu do stwierdzenia naruszenia, a następnie w odniesieniu do obliczenia grzywny.
Co się tyczy stwierdzenia naruszenia, Sąd wskazał w pkt 174 wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), że aby dokonać oceny, czy klauzula stanowi ograniczenie konkurencji ze względu na cel, należy skupić się w szczególności na kontekście gospodarczym i prawnym, w jaki się ona wpisuje, a w ramach oceny tego kontekstu – uwzględnić rzeczywiste warunki funkcjonowania i struktury przedmiotowych rynków. Zgodnie zaś z pkt 181 wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), w przypadku istnienia porozumienia o podziale rynków Komisja „nie musi dokonywać analizy […] tego, czy wejście na ów rynek stanowiłoby dla każdej ze stron racjonalną strategię gospodarczą […], lecz jest zobowiązana zbadać, czy istnieją nieprzekraczalne bariery wejścia na rynek, wykluczające wszelką potencjalną konkurencję”.
Co się tyczy obliczenia grzywny, Sąd uznał w pkt 239 i 241 wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), że przy określaniu wartości sprzedaży w rozumieniu pkt 13 wytycznych z 2006 r. należy wykluczyć sprzedaż, która nie miała bezpośredniego lub pośredniego związku z naruszeniem. Zgodnie zaś z pkt 230 i 243 owego wyroku sprzedażą, która nie miała bezpośredniego lub pośredniego związku z naruszeniem, była sprzedaż usług nieobjętych zakresem stosowania klauzuli, czyli sprzedaż usług, w odniesieniu do których strony nie pozostawały w stosunku potencjalnej konkurencji.
Jednakże w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), Sąd nie wyjaśnił, jakie było kryterium umożliwiające ocenę istnienia potencjalnej konkurencji do celów obliczenia grzywny, natomiast wskazał, że – dla celów stwierdzenia naruszenia – kryterium pozwalającym na dokonanie oceny istnienia takiej konkurencji było kryterium niemożliwych do pokonania barier w wejściu na rynek.
W zaskarżonej decyzji Komisja wskazała to kryterium. W motywach 58 i 71 tej decyzji Komisja uznała, że kryterium umożliwiające dokonanie oceny potencjalnej konkurencji było takie samo, niezależnie od tego, czy chodzi o stwierdzenie naruszenia, czy o obliczenie kwoty grzywny, oraz że kryterium tym było kryterium istnienia niemożliwych do pokonania barier w wejściu na rynek, nie zaś rzeczywistych i konkretnych możliwości wejścia na rynek.
Należy zaś zaznaczyć, że w niniejszym przypadku wymaganie od Komisji, aby w celu ustalenia wartości sprzedaży wykroczyła poza badanie niemożliwych do pokonania barier w wejściu na rynek, aby ustalić, czy strony mają rzeczywiste i konkretne możliwości wejścia na rynek, sprowadzałoby się do nałożenia na nią, dla celów obliczenia grzywny, obowiązku, którego nie ma dla celów stwierdzenia naruszenia.
Jak bowiem wynika z orzecznictwa przypomnianego w pkt 181 wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r. w sprawie T‑208/13Portugal Telecom przeciwko Komisji (EU:T:2016:368), w stosunku do zliberalizowanego rynku takiego jak rynek rozpatrywany w niniejszym przypadku, Komisja nie musi dokonywać analizy struktury odnośnego rynku ani tego, czy wejście na ów rynek stanowiłoby dla każdej ze stron racjonalną strategię gospodarczą, lecz jest zobowiązana zbadać, czy istnieją niemożliwe do pokonania bariery w wejściu na rynek, wykluczające wszelką potencjalną konkurencję.
Ponadto, jak wskazał Sąd w pkt 240 wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368), z pkt 64 wyroku z dnia 3 września 2009 r., Prym i Prym Consumer/Komisja (C‑534/07 P, EU:C:2009:505) wynika, że na Komisję nie można nałożyć, na podstawie metody obliczania grzywien, obowiązku, którego nie ma ona w ramach stosowania art. 101 TFUE, z chwilą gdy dane naruszenie ma charakter antykonkurencyjny.
Jak z tego wynika, dla celów obliczenia grzywny w wykonaniu wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., Portugal Telecom/Komisja (T‑208/13, EU:T:2016:368) Komisja nie była zobowiązana do ustalenia, czy strony miały rzeczywiste i konkretne możliwości wejścia na rozpatrywane rynki, ponieważ taki obowiązek nie został na nią nałożony dla celów stosowania art. 101 TFUE.
Co się tyczy argumentu skarżącej, zgodnie z którym kryterium rzeczywistych i konkretnych możliwości jest jedynym kryterium zgodnym w szczególności z wyrokami z dnia 30 stycznia 2020 r., Generics (UK) i in. (C‑307/18, EU:C:2020:52, pkt 36–38, 58) i z dnia 25 marca 2021 r., Lundbeck/Komisja (C‑591/16 P, EU:C:2021:243, pkt 54, 55), nie można się do niego przychylić. Oba te wyroki dotyczą bowiem oceny istnienia potencjalnej konkurencji dla celów stwierdzenia naruszenia, nie zaś, jak w niniejszym przypadku, dla celów obliczenia grzywny.
Z powyższego wynika, że Komisja nie naruszyła prawa, przyjmując kryterium niemożliwych do pokonania barier w wejściu na rynek, aby dokonać oceny, czy przy obliczaniu grzywny istniała potencjalna konkurencja między stronami.
Należy zatem oddalić część pierwszą zarzutu trzeciego.
a) W przedmiocie części drugiej zarzutu, opartej na naruszeniach prawa i błędach faktycznych popełnionych przez Komisję przy ocenie istnienia potencjalnej konkurencji między stronami na niektórych rynkach objętych klauzulą
W drugiej części zarzutu trzeciego skarżąca podnosi, że Komisja naruszyła prawo i popełniła błędy w ustaleniach faktycznych przy ocenie potencjalnej konkurencji, po pierwsze, na rynkach telefonii stacjonarnej, po drugie, na rynkach łączy dzierżawionych, po trzecie, na rynkach telefonii ruchomej, po czwarte, na rynkach dostępu do Internetu i po piąte, na rynku detalicznych płatnych usług telewizyjnych.
[…]
Z powyższych względów
SĄD (szósta izba)
orzeka, co następuje:
1)
Skarga zostaje oddalona.
2)
Pharol, SGPS SA zostaje obciążona kosztami postępowania.
Costeira
Öberg
Zilgalvis
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 2 października 2024 r.
Podpisy
(
*1
) Język postępowania portugalski.
( ) Poniżej zostały odtworzone jedynie te punkty wyroku, których publikację Sąd uznał za wskazaną.
© Unia Europejska, źródło: EUR-Lex (eur-lex.europa.eu), pozyskano 14.07.2026. Autentyczne są wyłącznie wersje opublikowane w Dz. Urz. UE. · Źródło