T-59/07

Sprawa T-59/07 Polimeri Europa SpA przeciwko Komisji Europejskiej Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek kauczuku butadienowego i emulsyjnego kauczuku butadienowo-styrenowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Naruszenie jednolite – Dowód istnienia porozumienia, decyzji i uzgodnionej praktyki – Grzywny – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności obciążające Streszczenie wyroku 1.      Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji – Zakres ciężaru dowodu (art. 81 ust. 1 WE, art. 82 WE) 2.      Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Charakter prawny – Charakter przygotowawczy (art. 81 WE) 3.      Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Uprawnienia Komisji – Uprawnienie do połączenia dwóch odrębnych postępowań (art. 81 WE) 4.      Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie (art. 81 ust. 1 WE) 5.      Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie (art. 81 WE, 82 WE) 6.      Postępowanie – Skarga wszczynająca postępowanie – Wymogi formalne – Zwięzłe przedstawienie powołanych zarzutów – Analogiczne wymogi w odniesieniu do argumentów powoływanych na poparcie zarzutu (statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 21; regulamin postępowania przed Sądem, art. 44 § 1 lit. c)) 7.      Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie (art. 81 ust. 1 WE) 8.      Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Spoczywający na Komisji ciężar dowodu naruszenia – Granice (art. 81 ust. 1 WE) 9.      Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Odpowiedź przedsiębiorstwa na wniosek Komisji o udzielenie informacji (art. 81 WE, 82 WE) 10.    Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia i uzgodnione praktyki stanowiące jednolite naruszenie (art. 81 ust. 1 WE) 11.    Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Ocena uzależniona od charakteru naruszenia – Bardzo poważne naruszenia (art. 81 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03) 12.    Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Obowiązek zapewnienia proporcjonalności między wysokością grzywien a całkowitą wielkością rynku danego produktu – Brak (art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3) 13.    Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Odstraszający charakter grzywny (art. 81 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03) 14.    Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obrót, jaki należy uwzględnić (art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2) 15.    Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Powrót do naruszenia – Pojęcie (art. 81 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2) 16.    Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Niestosowanie porozumienia w praktyce – Ocena (art. 81 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret drugie) 1.      Odnośnie do przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE obowiązkiem Komisji jest przedstawienie dowodu stwierdzonego przez nią naruszenia i wskazanie takich środków dowodowych, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie. Komisja jest zatem zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione. Ponadto działania stanowiące praktyki i porozumienia antykonkurencyjne, zwykle mają miejsce poza prawem, spotkania odbywają się potajemnie, a dokumentacja z tym związana jest ograniczona do minimum. Z tego wynika, że nawet jeśli Komisja odkryje dokumenty świadczące wyraźnie o bezprawnym nawiązaniu kontaktu pomiędzy przedsiębiorstwami, będą one zazwyczaj jedynie fragmentaryczne i odosobnione, i dlatego często będzie konieczna rekonstrukcja poszczególnych elementów w drodze dedukcji. Dlatego też w większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wywnioskowane na podstawie pewnej liczby zbieżnych okoliczności oraz wskazówek, które razem ujęte mogą stanowić, wobec braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji. W tym kontekście żaden przepis ani żadna zasada ogólna prawa wspólnotowego nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżonych przedsiębiorstw. W przeciwnym razie spoczywający na Komisji ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, byłby niemożliwy do spełnienia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na Komisję traktat. Jeśli chodzi w szczególności o oświadczenia złożone w ramach komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli, to żaden przepis nie zakazuje Komisji korzystania z takich oświadczeń w celu wykazania istnienia naruszenia reguł konkurencji. Takie oświadczenia nie mogą zostać uznane za pozbawione wartości dowodowej, bowiem oświadczenia sprzeczne z interesem oświadczającego należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne. Nawet jeśli należy zasadniczo założyć pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników niedozwolonego porozumienia ze względu na to, iż uczestnicy ci prawdopodobnie będą zmierzać do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, to niemniej jednak fakt wystąpienia o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie musi koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników kartelu. Jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również kompletność współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy. W szczególności fakt, iż osoba przyzna, że popełniła naruszenie i potwierdzi w ten sposób istnienie faktów wykraczających poza te fakty, których istnienie można było wyprowadzić bezpośrednio z rozpatrywanych dokumentów, oznacza a priori, o ile nie występują okoliczności szczególne wskazujące, że jest inaczej, że osoba ta postanowiła mówić prawdę. (por. pkt 50–52, 58) 2.      Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest dokumentem o charakterze procesowym i przygotowawczym, które w celu zapewnienia skutecznego korzystania z prawa do obrony określa zakres postępowania administracyjnego wszczętego przez Komisję, uniemożliwiając jej w ten sposób uwzględnienie innych zarzutów w decyzji kończącej postępowanie w danej sprawie. Ponadto sporządzenie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przez Komisję w żadnym wypadku nie może być uznane za dowód domniemania winy przedsiębiorstwa, którego dotyczy. W przeciwnym razie otwarcie jakiegokolwiek postępowania w sprawie mogłoby potencjalnie stanowić zamach na zasadę domniemania niewinności. W tych okolicznościach sporządzenie pierwszego a następnie drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie mogło prowadzić samo w sobie do stwierdzenia jakiejkolwiek nieprawidłowości. Jeżeli chodzi o ewentualne zmiany, jakie zawierało drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w stosunku do pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, cechą charakterystyczną tego dokumentu procesowego jest jego tymczasowość i możliwość wprowadzania do niego zmian w trakcie oceny, którą przeprowadza później Komisja, na podstawie stanowisk przedstawionych jej w odpowiedzi przez strony oraz dalszych ustaleń faktycznych. Komisja powinna bowiem uwzględnić informacje wynikające z całego postępowania administracyjnego, aby odstąpić od zarzutów nieuzasadnionych albo w celu dopracowania i uzupełnienia pod względem faktycznym oraz prawnym argumentacji służącej do poparcia zrzutów, które podtrzymuje. W związku z tym, skoro Komisja może zmienić, zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym, swoją argumentację pomiędzy pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a decyzją końcową, to tym bardziej może to uczynić pomiędzy dwoma pismami w sprawie przedstawienia zarzutów. (por. pkt 68–70, 73) 3.      W dziedzinie karteli, Komisja ma prawo dzielić, jak również łączyć postępowania z obiektywnych powodów. Można zatem połączyć dwa postępowania, z których każde dotyczy szczególnego produktu, jeśli produkty te należą do tego samego sektora działalności, zważywszy zwłaszcza na fizyczne cechy charakterystyczne oraz przeznaczenie tych dwóch produktów i jeśli niektóre z nielegalnych spotkań przedsiębiorstw dotyczą zarówno jednego jak i drugiego produktu. Ponadto, nawet przy założeniu, że naruszenie, którego dotyczy to połączenie można uznać za obejmujące w rzeczywistości dwa różne naruszenia, fakt, że naruszenia te stwierdzono w kilku decyzjach albo w jednej decyzji, jest bez znaczenia, zakładając, że przedmiotowe naruszenia nie uległy przedawnieniu. Ponadto naruszenie art. 81 ust. 1 WE może być wynikiem nie tylko pojedynczego działania, ale również ciągu działań czy też ciągłego zachowania. Taka wykładnia nie może zostać podważona ze względu na to, że jeden lub kilka elementów tego szeregu działań lub tego zachowania o charakterze ciągłym mogą również stanowić, same w sobie i rozpatrywane odrębnie, naruszenie wspomnianego przepisu. W przypadku gdy poszczególne działania z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na wspólnym rynku wpisują się w „całościowy plan”, Komisja jest uprawniona przypisać odpowiedzialność za te działania na podstawie udziału w naruszeniu postrzeganym jako całość. Skoro Komisja może zgodnie z prawem uznać, że poszczególne przejawy stanowią część jednolitego naruszenia, ponieważ wpisują się w całość mającą na celu zakłócenie konkurencji, okoliczność, że liczba i intensywność praktyk kartelowych różnią się w zależności od rynku, na którym występują, nie oznacza, że naruszenie nie dotyczy rynków, na których praktyki są mniej intensywne lub mniej liczne. W istocie podział ciągłego zachowania charakteryzującego się tym samym pojedynczym celem na kilka odrębnych naruszeń z uwagi na to, że praktyki kartelowe różnią się w zależności od danego rynku, byłby sztuczny. (por. pkt 100, 272) 4.      Do celów stosowania art. 81 ust. 1 WE uwzględnianie rzeczywistych skutków porozumienia jest zbędne, jeżeli celem porozumienia jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji. W odniesieniu w szczególności do porozumień o charakterze antykonkurencyjnym, do których dochodzi podczas spotkań przedsiębiorstw konkurencyjnych, naruszenie art. 81 ust. 1 WE ma miejsce wówczas, gdy takie spotkania mają na celu ograniczenie, zapobieżenie lub zakłócenie konkurencji i zmierzają w ten sposób do sztucznej regulacji rynku. W takim przypadku, aby w dostatecznym stopniu udowodnić udział przedsiębiorstwa w kartelu, wystarczy, że Komisja wykaże, iż dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniach, w trakcie których zawarto porozumienia o antykonkurencyjnym charakterze. Jeśli uczestnictwo w takich spotkaniach zostało ustalone, to na tym przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, które mogą świadczyć, że jego udziałowi w tych spotkaniach w najmniejszym stopniu nie przyświecał cel antykonkurencyjny, poprzez wykazanie, że poinformowało ono swoich konkurentów o tym, że uczestniczy w tych spotkaniach w innym aniżeli oni celu. Zatem jeśli dowód na istnienie porozumienia między przedsiębiorstwami nie wynika ze zwyczajnego stwierdzenia podobieństwa zachowań na rynku, lecz z dokumentów, z których wynika, że nielegalne praktyki tych przedsiębiorstw są rezultatem uzgodnienia, alternatywne wyjaśnienie odnośnie do stosowanych cen, zgodnie z którym zarzucana koordynacja cen stanowiłaby w rzeczywistości reakcję producentów na koszty surowców i ewolucję rynku, nie jest w stanie podważyć stwierdzenia Komisji co do istnienia kartelu. (por. pkt 103, 108, 109) 5.      Jeżeli podmiot gospodarczy prowadzący działalność narusza zasady konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej. Jednakże, jeżeli dwa podmioty stanowią jedną jednostkę gospodarczą, sam fakt, że podmiot popełniający naruszenie w dalszym ciągu istnieje, nie stoi na przeszkodzie temu, aby sankcję nałożyć na podmiot, na który działalność gospodarcza została przeniesiona. Takie nałożenie sankcji jest dopuszczalne, w szczególności, w przypadku gdy te podmioty znajdowały się pod kontrolą tej samej osoby i przez wzgląd na ścisłe związki między nimi pod względem gospodarczym i organizacyjnym, stosowały zasadniczo jednakowe wytyczne gospodarcze. Tak więc w sytuacji, gdy w trakcie ich zachowania o charakterze naruszenia dwie spółki były całkowicie kontrolowane, bezpośrednio albo pośrednio, przez tę samą spółkę, zasada osobistej odpowiedzialności nie stoi na przeszkodzie nałożeniu za naruszenie rozpoczęte przez pierwszą z tych spółek i kontynuowane przez drugą z nich łącznej sankcji na tą ostatnią spółkę. W każdym razie sankcja nałożona na przedsiębiorstwo, które nadal istnieje z prawnego punktu widzenia, lecz nie prowadzi działalności gospodarczej, niesie za sobą ryzyko braku wywołania skutku odstraszającego. Ponadto gdyby nie przewidziano innej możliwości nałożenia sankcji na inny podmiot niż ten, który popełnił naruszenie, przedsiębiorstwa mogłyby unikać sankcji poprzez zwykłą zmianę ich tożsamości w drodze restrukturyzacji, zbycia lub innych zmian prawnych czy organizacyjnych. (por. pkt 123–126, 129) 6.      Zgodnie z art. 21 statutu Trybunału Sprawiedliwości i art. 44 § 1 lit. c) regulaminu postępowania przed Sądem skarga powinna zawierać przedmiot sporu oraz zwięzłe przedstawienie powołanych zarzutów. Aby skarga była dopuszczalna, konieczne jest, by istotne okoliczności faktyczne i prawne, na których została oparta, wynikały, choćby w sposób zwięzły, lecz spójny i zrozumiały, z samej treści skargi. Choć sama treść skargi może zostać wsparta lub uzupełniona, w przypadku kwestii szczególnych, odesłaniami do poszczególnych fragmentów dokumentów do niej załączonych, ogólne odesłanie do innych dokumentów, nawet załączonych do skargi, nie może zastąpić braku istotnych elementów argumentacji prawnej, które zgodnie ze wspomnianymi powyżej przepisami muszą być zawarte w samej skardze. Ponadto nie do Sądu należy poszukiwanie i odnajdywanie w załącznikach zarzutów i argumentów, które mogłyby być podstawą skargi, albowiem załączniki spełniają funkcję wyłącznie dowodową i dokumentacyjną. Analogiczne wymogi niezbędne są, w przypadku gdy argument jest powoływany na poparcie zarzutu. Zatem nie spełnia wspomnianych wymogów argument, którego istotne elementy są zawarte wyłącznie w załączniku do skargi. Przedsiębiorstwo nie może usunąć tego braku poprzez umieszczenie w replice pewnych informacji faktycznych lub prawnych oraz poprzez odesłanie do określonych załączników do skargi lub poprzez dodanie nowych załączników do skargi. Treść repliki jest bowiem z założenia pozbawiona znaczenia z punktu widzenia zgodności skargi z ustanowionymi w art. 44 § 1 regulaminu postępowania wymogami. W szczególności dopuszczalność zarzutów i argumentów wysuwanych w replice z zamiarem wzmocnienia zarzutów zawartych w skardze nie może być przywoływana w celu zaradzenia istniejącemu w momencie wniesienia skargi uchybieniu wymogom ustanowionym w art. 44 § 1 regulaminu postępowania; w przeciwnym wypadku przepis ten zostałby pozbawiony jakiegokolwiek znaczenia. (por. pkt 161, 162, 168, 169) 7.      W przypadku porozumień, do których dochodzi podczas spotkań konkurujących ze sobą przedsiębiorstw, naruszenie reguł konkurencji ma miejsce, gdy spotkania mają taki właśnie cel i zmierzają w ten sposób do sztucznej regulacji rynku. W takim przypadku przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność za naruszenia, jeżeli uczestniczyło w tych spotkaniach, znało ich cel, nawet jeśli potem nie zastosowało w praktyce środków ustalonych podczas tych spotkań. Mniej więcej regularny udział przedsiębiorstwa w spotkaniach oraz mniej więcej pełne stosowanie w praktyce ustalonych środków nie ma wpływu na istnienie odpowiedzialności, ale na jej zakres, a tym samym na wysokość sankcji. (por. pkt 173) 8.      W praktyce Komisja często jest zobowiązana do udowodnienia istnienia naruszenia reguł konkurencji w warunkach mało sprzyjających temu zadaniu, ponieważ od czasu wystąpienia okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie mogło upłynąć wiele lat, a także że wiele przedsiębiorstw objętych dochodzeniem nie współpracowało aktywnie z Komisją. W tym kontekście przedsiębiorstwu winnemu naruszenia byłoby bowiem zbyt łatwo uniknąć jakiejkolwiek kary, jeżeli mogłoby ono podnieść argument, że informacje przedstawione w odniesieniu do funkcjonowania bezprawnego porozumienia są zbyt niejasne w sytuacji, w której istnienie porozumienia i jego antykonkurencyjny cel zostały wykazane w sposób wystarczający. Przedsiębiorstwa mogą bronić się odpowiednio w takiej sytuacji w ten sposób, że mają możliwość zajęcia stanowiska wobec wszystkich dowodów przedstawionych przeciwko nim przez Komisję. (por. pkt 177) 9.      W ramach postępowania administracyjnego w sprawach o naruszenie reguł konkurencji oświadczenia złożone w imieniu przedsiębiorstwa posiadają znaczną wartość dowodową, ponieważ są związane ze znacznym ryzykiem prawnym i gospodarczym. Wartość ta jest szczególnie wysoka, gdy oświadczenia przedsiębiorstwa stanowią potwierdzenie innych oświadczeń tego samego rodzaju. Ponadto odpowiedzi udzielone w imieniu przedsiębiorstwa posiadają większą wiarygodność niż odpowiedź udzielona przez współpracownika, niezależnie od jego osobistego doświadczenia czy opinii. (por. pkt 179, 183, 267, 270) 10.    Przedsiębiorstwo może być pociągnięte do odpowiedzialności za cały kartel, nawet jeśli zostało udowodnione, że brało ono bezpośredni udział jedynie w jednym lub kilku elementach składowych kartelu, jeżeli, po pierwsze, przedsiębiorstwo to wiedziało lub powinno było wiedzieć, że zmowa, w której uczestniczyło, w szczególności poprzez udział w regularnych spotkaniach odbywających się przez wiele lat, była częścią pewnego ogólnego układu mającego na celu zakłócenie normalnej konkurencji, i, po drugie, że układ ten obejmował wszystkie elementy składowe kartelu. Podobnie fakt, że poszczególne przedsiębiorstwa odgrywały różne role w realizacji wspólnego celu, nie zmienia niczego w jego antykonkurencyjnym charakterze i tym samym w naruszeniu, o ile każde przedsiębiorstwo na swojej płaszczyźnie przyczyniało się do osiągnięcia wspólnego celu. (por. pkt 193) 11.    Z opisu bardzo poważnych naruszeń, zawartego w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS wynika, że porozumienia lub uzgodnione praktyki, które zmierzają w szczególności do ustalenia celów w zakresie cen lub przydziału limitów ilościowych sprzedaży, mogą na podstawie samego ich charakteru skutkować uznaniem ich za „bardzo poważne”, przy czym Komisja nie ma obowiązku wykazania konkretnego wpływu naruszenia na rynek. Podobnie, porozumienia horyzontalne w dziedzinie cen stanowią część najpoważniejszych naruszeń w prawie konkurencji i same mogą zatem być zakwalifikowane jako bardzo poważne. (por. pkt 225) 12.    Przy ustalaniu kwoty każdej grzywny nałożonej za naruszenie reguł konkurencji Komisja dysponuje swobodnym uznaniem. Zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 wysokość grzywny określa się na podstawie wagi i czasu trwania naruszenia. Co więcej, wspomniana wysokość grzywny jest wynikiem szeregu obliczeń arytmetycznych, które Komisja przeprowadza zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS. Kwotę tę ustala się między innymi w oparciu o różne okoliczności związane z indywidualnym zachowaniem danego przedsiębiorstwa, takie jak występowanie okoliczności obciążających lub łagodzących. Z tych ram prawnych nie można wywieść, że Komisja powinna zapewnić proporcjonalność między obliczoną w ten sposób wysokością grzywny a całkowitą wielkością rynku danego produktu w określonym roku naruszenia, podczas gdy omawiane naruszenie trwało wiele lat, a wysokość grzywny zależy również od innych okoliczności związanych z indywidualnym zachowaniem przedsiębiorstwa. (por. pkt 232) 13.    Uprawnienie Komisji do nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, które umyślnie lub przez niedbalstwo dopuściły się naruszenia postanowień art. 81 WE, stanowi jeden z instrumentów nadanych Komisji w celu umożliwienia jej spełnienia misji nadzorczej przyznanej jej przez prawo wspólnotowe, obejmującej obowiązek prowadzenia ogólnej polityki mającej na celu stosowanie w dziedzinie konkurencji reguł ustalonych w traktacie i doprowadzenia do tego, ażeby zachowania przedsiębiorstw były z nimi zgodne. Z powyższych uwag wynika, że Komisja musi zapewnić swym działaniom odstraszający skutek, dokonując oceny wagi naruszenia w celu ustalenia kwoty grzywny, przede wszystkim jeśli chodzi o naruszenia wyjątkowo szkodliwe dla realizacji celów Wspólnoty. Wymaga to, by kwota grzywny była tak dostosowana, aby uwzględnić zamierzony wpływ na przedsiębiorstwo, na które jest nałożona, po to, by grzywna nie była zbyt niska lub zbyt wysoka, biorąc zwłaszcza pod uwagę możliwości finansowe danego przedsiębiorstwa, zgodnie z wymogami wynikającymi, po pierwsze, z konieczności zapewnienia skuteczności grzywny, a po drugie, z poszanowania zasady proporcjonalności. Przedsiębiorstwo o dużym rozmiarze, dysponujące znacznymi zasobami finansowymi w stosunku do zasobów innych członków kartelu może łatwiej zgromadzić środki niezbędne do zapłacenia swej grzywny, co uzasadnia nałożenie na nie, w celu zapewnienia odstraszającego skutku tej grzywny, między innymi poprzez zastosowanie mnożnika, grzywny proporcjonalnie wyższej niż grzywna za to samo naruszenie dokonane przez przedsiębiorstwo, które nie dysponuje takimi zasobami. W szczególności uwzględnianie globalnego obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu ma znaczenie przy ustalaniu kwoty grzywny. Celem odstraszającego skutku, do którego osiągnięcia Komisja jest uprawniona przy ustalaniu wysokości grzywny, jest zapewnienie przestrzegania przez przedsiębiorstwa reguł konkurencji określonych w traktacie dla ich działań na terenie Wspólnoty czy Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Wynika z tego, że odstraszający charakter, jaki może być uwzględniony przy obliczaniu grzywny, jest określany, biorąc pod uwagę wiele czynników, a nie wyłącznie szczególną sytuację ukaranego przedsiębiorstwa. Zasada ta znajduje zastosowanie w szczególności, gdy Komisja określała mnożnik odstraszający stosowany względem grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo. (por. pkt 243–246) 14.    Okoliczność, w której kilka spółek jest solidarnie zobowiązanych do zapłaty grzywny, ponieważ tworzą przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, nie oznacza, jeśli chodzi o stosowanie górnej granicy przewidzianej w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, że zobowiązanie każdej z nich nie przekracza 10% uzyskanego przez nią obrotu w ostatnim roku obrotowym. Górna granica 10% w rozumieniu tego przepisu powinna być obliczona na podstawie łącznego obrotu wszystkich spółek tworzących jednolitą jednostkę gospodarczą działającą jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, ponieważ jedynie łączny obrót spółek składowych może stanowić informację o wielkości i sile gospodarczej rozpatrywanego przedsiębiorstwa. (por. pkt 253, 313) 15.    W pkt 2 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS wskazuje się jako przykład okoliczności obciążających powrót tego samego albo tych samych przedsiębiorstw do naruszenia tego samego rodzaju. Pojęcie powrotu do naruszenia – tak jak jest ono rozumiane w niektórych krajowych porządkach prawnych – oznacza, że osoba dokonuje ponownych naruszeń po ukaraniu jej za podobne naruszenia. Ewentualny powrót do naruszenia jest jednym z czynników, jakie należy wziąć pod uwagę przy przeprowadzaniu analizy wagi spornego naruszenia. W tam względzie, w sytuacji, gdy Komisja uwzględnia pojęcie przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 WE w celu zastosowania okoliczności obciążającej związanej z powrotem do naruszenia i uznaje, że ponowne zachowanie stanowiące naruszenie tego samego przedsiębiorstwa zachodzi nawet wówczas, gdy w analizowanym zachowaniu stanowiącym naruszenie nie uczestniczą te same osoby prawne, ma ona obowiązek przedstawić dokładne dowody na poparcie swojego twierdzenia. Zatem jeśli ewolucja struktury oraz kontroli analizowanych spółek jest szczególnie złożona, na Komisji ciąży obowiązek dostarczenia wystarczająco dokładnych informacji ewolucji spółek należących do danego przedsiębiorstwa przed naruszeniem i powołania wszystkich koniecznych szczegółowych argumentów dla uznania, że, spółki wskazane w jej decyzji i spółki wskazane we wcześniejszych decyzjach stanowią to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE. (por. pkt 293–295, 298, 299, 302) 16.    Zgodnie z pkt 3 tiret drugie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS niewdrożenie w praktyce porozumień lub praktyk stanowiących naruszenie może stanowić okoliczność łagodzącą. Jednakże okoliczność, iż dane przedsiębiorstwo, w stosunku do którego wykazano uczestnictwo w uzgodnieniach z jego konkurentami, nie zachowywało się na rynku w sposób uzgodniony z konkurentami, niekoniecznie musi być uwzględniona jako okoliczność łagodząca w ramach ustalania należnej kwoty grzywny. Przedsiębiorstwo, które mimo uzgodnień ze swymi konkurentami prowadzi na rynku bardziej lub mniej niezależną politykę, może bowiem po prostu próbować wykorzystać kartel dla swojej korzyści, a przedsiębiorstwo, które nie dystansuje się od wyników spotkania, w którym uczestniczyło, ponosi co do zasady pełną odpowiedzialność z tytułu uczestnictwa w kartelu. Wobec tego Komisja jest zobowiązana do uznania istnienia okoliczności łagodzącej wynikającej z niewprowadzenia w życie kartelu tylko w przypadku, gdy przedsiębiorstwo wskazujące na tę okoliczność może wykazać, że w sposób wyraźny i znaczny przeciwstawiło się wejściu w życie tego kartelu, do tego stopnia, że zakłóciło jego funkcjonowanie i że nie wywołało wrażenia, że przystąpiło do porozumienia, nakłaniając tym samym inne przedsiębiorstwa do wprowadzenia w życie spornego kartelu. Zminimalizowanie ryzyka obowiązku zapłaty wysokiej grzywny byłoby bowiem zbyt łatwe dla przedsiębiorstw, gdyby mogły one odnosić korzyści z bezprawnego kartelu, a następnie korzystać z obniżenia grzywny z tego powodu, że odgrywały wyłącznie ograniczoną rolę we wprowadzeniu naruszenia w życie, podczas gdy ich postawa nakłoniła inne przedsiębiorstwa do bardziej szkodliwego dla konkurencji zachowania. (por. pkt 306, 307) WYROK SĄDU (pierwsza izba) z dnia 13 lipca 2011 r.(*) Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek kauczuku butadienowego i emulsyjnego kauczuku butadienowo-styrenowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Naruszenie jednolite – Dowód istnienia porozumienia, decyzji i uzgodnionej praktyki – Grzywny – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności obciążające W sprawie T‑59/07 Polimeri Europa SpA, z siedzibą w Brindisi (Włochy), reprezentowana przez adwokatów M. Siragusę oraz F. Morettiego, strona skarżąca, przeciwko Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez V. Di Bucciego, G. Contego oraz V. Bottkę, działających w charakterze pełnomocników, strona pozwana, mającej za przedmiot wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2006) 5700 wersja ostateczna z dnia 29 listopada 2006 r. odnoszącej się do postępowania na mocy art. 81 [WE] oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.638 – Kauczuk butadienowy i emulsyjny kauczuk butadienowo-styrenowy) lub, tytułem żądania ewentualnego, wniosek o uchylenie grzywny nałożonej na Polimeri Europa SpA albo obniżenie jej kwoty, SĄD (pierwsza izba), w składzie: F. Dehousse (sprawozdawca), pełniący obowiązki prezesa, I. Wiszniewska-Białecka i N. Wahl, sędziowie, sekretarz: K. Pocheć, administrator, uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 października 2009 r., wydaje następujący Wyrok  Okoliczności powstania sporu 1        Decyzją C(2006) 5700 wersja ostateczna z dnia 29 listopada 2006 r. (sprawa COMP/F/38.638 – Kauczuk butadienowy i emulsyjny kauczuk butadienowo-styrenowy, zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”) Komisja Wspólnot Europejskich stwierdziła, że kilka przedsiębiorstw naruszyło art. 81 ust. 1 WE oraz art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG), uczestnicząc w kartelu na rynku ww. produktów. 2        Adresatami zaskarżonej decyzji są następujące przedsiębiorstwa: –        Bayer AG, z siedzibą w Leverkusen (Niemcy); –        The Dow Chemical Company, z siedzibą w Midland, Michigan (Stany Zjednoczone) (zwana dalej „Dow Chemical”); –        Dow Deutschland Inc., z siedzibą w Schwalbach (Niemcy); –        Dow Deutschland Anlagengesellschaft mbH (dawniej Dow Deutschland GmbH & Co. OHG), z siedzibą w Schwalbach; –        Dow Europe, z siedzibą w Horgen (Szwajcaria); –        Eni SpA, z siedzibą w Rzymie (Włochy); –        Polimeri Europa SpA, z siedzibą w Brindisi (Włochy) (zwana dalej „Polimeri”); –        Shell Petroleum NV, z siedzibą w Hadze (Niderlandy); –        Shell Nederland BV, z siedzibą w Hadze; –        Shell Nederland Chemie BV, z siedzibą w Rotterdamie (Niderlandy); –        Unipetrol a.s., z siedzibą w Pradze (Republika Czeska); –        Kaučuk a.s., z siedzibą w Kralupach nad Vltavou (Republika Czeska); –        Trade Stomil sp. z o.o., z siedzibą w Łodzi (Polska) (zwana dalej „Stomilem”). 3        Dow Deutschland, Dow Deutschland Anlagengesellschaft oraz Dow Europe są całkowicie kontrolowane, pośrednio lub bezpośrednio, przez Dow Chemical (zwane dalej razem „Dow”) (motywy 16–21 zaskarżonej decyzji). 4        Działalność Eni w zakresie produktów, których dotyczy postępowanie, początkowo prowadzona była przez EniChem Elastomeri Srl, pośrednio kontrolowaną przez Eni poprzez jej spółkę zależną EniChem SpA (zwaną dalej „EniChem SpA”). W dniu 1 listopada 1997 r. EniChem Elastomeri została połączona z EniChem SpA. Eni kontrolowała 99,97% spółki EniChem SpA. W dniu 1 stycznia 2002 r. EniChem SpA przeniosła swoją strategiczną działalność chemiczną (w tym działalność związaną z kauczukiem butadienowym i emulsyjnym kauczukiem butadienowo-styrenowym) do swojej spółki zależnej Polimeri, w której posiada 100% udziałów. Eni sprawuje bezpośrednią i całkowitą kontrolę nad Polimeri od dnia 21 października 2002 r. Począwszy od dnia 1 maja 2003 r. EniChem SpA zmieniła firmę spółki na Syndial SpA (motywy 26–32 zaskarżonej decyzji). Komisja używa w zaskarżonej decyzji nazwy „EniChem” dla określenia każdej spółki, w której udziały posiada Eni (zwana dalej „EniChem”) (motyw 36 zaskarżonej decyzji). 5        Shell Nederland Chemie jest spółką zależną Shell Nederland, która jest całkowicie kontrolowana przez Shell Petroleum (zwane dalej razem „Shell”) (motywy 38–40 zaskarżonej decyzji). 6        Kaučuk został utworzony w 1997 r. w wyniku połączenia Kaučuk Group a.s. oraz Chemopetrol Group a.s. W dniu 21 lipca 1997 r. Unipetrol nabył całość aktywów, praw i zobowiązań połączonych przedsiębiorstw. Unipetrol posiada 100% udziałów Kaučuka (motywy 45, 46 zaskarżonej decyzji). Ponadto zgodnie z zaskarżoną decyzją mający siedzibę w Republice Czeskiej Tavorex s.r.o. (zwany dalej „Tavorexem”) reprezentował Kaučuk (i jego poprzedniczkę Kaučuk Group) przy transakcjach eksportowych od 1991 r. do dnia 28 lutego 2003 r. Także według zaskarżonej decyzji Tavorex reprezentował Kaučuk od 1996 r. podczas spotkań europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego (motyw 49 zaskarżonej decyzji). 7        Stomil, zgodnie z zaskarżoną decyzją, reprezentował polskiego producenta, spółkę Chemical Company Dwory S.A. (zwaną dalej „spółką Dwory”) w jej działalności eksportowej od mniej więcej 30 lat, przynajmniej do 2001 r. Także zgodnie z zaskarżoną decyzją Stomil reprezentował Dwory między 1997 r. a 2000 r. w trakcie spotkań europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego (motyw 51 zaskarżonej decyzji). 8        Okres przyjęty jako czas trwania naruszenia trwał od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r. (w odniesieniu do Bayera, Eni oraz Polimeri), od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 maja 1999 r. (w odniesieniu do Shell Petroleum, Shell Nederland oraz Shell Nederland Chemie), od dnia 1 lipca 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r. (w odniesieniu do Dow Chemical), od dnia 1 lipca 1996 r. do dnia 27 listopada 2001 r. (w odniesieniu do Dow Deutschland), od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 28 listopada 2002 r. (w odniesieniu do Unipetrolu i Kaučuka), od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 22 lutego 2000 r. (w odniesieniu do Stomilu), od dnia 22 lutego 2001 r. do dnia 28 lutego 2002 r. (w odniesieniu do Dow Deutschland Anlagengesellschaft) oraz od dnia 26 listopada 2001 r. do dnia 28 listopada 2002 r. (w odniesieniu do Dow Europe) (motywy 476–485, art. 1 sentencji zaskarżonej decyzji). 9        Kauczuk butadienowy (zwany dalej „KB”) oraz emulsyjny kauczuk butadienowo-styrenowy (zwany dalej „KSB”) są kauczukami syntetycznymi wykorzystywanymi przede wszystkim do produkcji opon. Te dwa produkty są zamienne, jak również mogą być zastąpione innymi kauczukami syntetycznymi lub kauczukiem naturalnym (motywy 3–6 zaskarżonej decyzji). 10      Poza producentami wskazanymi w zaskarżonej decyzji ograniczone ilości KB i KSB były sprzedawane na terytorium EOG przez innych producentów z Azji i z Europy Wschodniej. Ponadto znaczna część KB jest bezpośrednio wytwarzana przez dużych producentów opon (motyw 54 zaskarżonej decyzji). 11      W dniu 20 grudnia 2002 r. Bayer skontaktował się ze służbami Komisji i wyraziła wolę współpracy w zakresie dotyczącym KB i KSB na podstawie komunikatu Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”). Jeśli chodzi o KSB, Bayer złożył ustne oświadczenie opisujące działalność kartelu. Owe ustne oświadczenie zostało utrwalone na kasecie (motyw 67 zaskarżonej decyzji). 12      W dniu 14 stycznia 2003 r. Bayer przedstawił ustne oświadczenie opisujące funkcjonowanie kartelu w zakresie dotyczącym KB. Oświadczenie to zostało utrwalone na kasecie. Bayer dostarczył również protokoły spotkań komitetu KB w ramach europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego (motyw 68 zaskarżonej decyzji). 13      W dniu 5 lutego 2003 r. Komisja doręczyła Bayerowi swoją decyzję, na której podstawie przyznano tej spółce warunkowe zwolnienie z grzywny (motyw 69 zaskarżonej decyzji). 14      W dniu 27 marca 2003 r. Komisja, działając na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 13, s. 204), przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach Dow Deutschland & Co. (motyw 70 zaskarżonej decyzji). 15      W okresie między wrześniem 2003 r. i lipcem 2006 r. Komisja zażądała od przedsiębiorstw wskazanych w zaskarżonej decyzji udzielenia informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17 oraz art. 18 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) (motyw 71 zaskarżonej decyzji). 16      W dniu 16 października 2003 r. doszło do spotkania między Dow Deutschland i Dow Deutschland & Co ze służbami Komisji, w trakcie którego przedsiębiorstwa te wyraziły wolę współpracy na podstawie komunikatu w sprawie współpracy. W trakcie tego spotkania dokonano ustnej prezentacji funkcjonowania kartelu w odniesieniu do KB i KSB. Ta ustna prezentacja została utrwalona. Przekazano także dokumenty dotyczące kartelu (motyw 72 zaskarżonej decyzji). 17      W dniu 4 marca 2005 r. Dow Deutschland została poinformowana o zamiarze Komisji udzielenia tej spółce obniżenia grzywny na poziomie między 30 a 50% (motyw 73 zaskarżonej decyzji). 18      W dniu 7 czerwca 2005 r. Komisja wszczęła postępowanie i skierowała pierwsze pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do przedsiębiorstw będących adresatami zaskarżonej decyzji, z wyjątkiem Unipetrolu, oraz do spółki Dwory. Pierwsze pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zostało sporządzone również w odniesieniu do Tavorexu, lecz nie zostało ono jednak mu doręczone, ponieważ spółka ta znajdowała się w stanie upadłości od października 2004 r. Postępowanie w zakresie jej dotyczącym zostało więc umorzone (motywy 49, 74 zaskarżonej decyzji). 19      Przedsiębiorstwa, których dotyczyło to postępowanie, złożyły swoje pisemne uwagi dotyczące tego pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (motyw 75 zaskarżonej decyzji). Uzyskały one również w pomieszczeniach Komisji dostęp do akt w formie CD‑ROM oraz do ustnych oświadczeń i związanych z nimi dokumentów (motyw 76 zaskarżonej decyzji). 20      W dniu 3 listopada 2005 r. francuska fabryka opon Michelin (zwana dalej „Michelin”) zwróciła się o dopuszczenie jej do udziału w postępowaniu. W dniu 13 stycznia 2006 r. dostarczyła ona komentarze na piśmie (motyw 78 zaskarżonej decyzji). 21      W dniu 6 kwietnia 2006 r. Komisja sporządziła drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane do przedsiębiorstw będących adresatami zaskarżonej decyzji. Przedsiębiorstwa te złożyły w tym zakresie uwagi na piśmie (motyw 84 zaskarżonej decyzji). 22      W dniu 12 maja 2006 r. Michelin złożyła skargę do Komisji na podstawie art. 5 rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 123, s. 18) (motyw 85 zaskarżonej decyzji). 23      W dniu 22 czerwca 2006 r. przedsiębiorstwa będące adresatami zaskarżonej decyzji – z wyjątkiem Stomilu – jak również Michelin, uczestniczyły w przesłuchaniu przez Komisję (motyw 86 zaskarżonej decyzji). 24      Wobec braku wystarczających dowodów na udział spółki Dwory w kartelu Komisja zadecydowała o umorzeniu postępowania w stosunku do tego przedsiębiorstwa (motyw 88 zaskarżonej decyzji). Komisja zdecydowała także o umorzeniu postępowania w stosunku do Syndialu (motyw 89 zaskarżonej decyzji). 25      Ponadto, podczas gdy pierwotnie używano dwóch oddzielnych numerów spraw (jeden dla KB i jeden dla KSB) (COMP/E‑1/38.637 oraz COMP/E‑1/38.638), Komisja, po skierowaniu pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, posługiwała się jednym numerem sprawy (COMP/F/38.638) (motywy 90, 91 zaskarżonej decyzji). 26      Postępowanie administracyjne zostało zakończone wydaniem przez Komisję zaskarżonej decyzji w dniu 29 listopada 2006 r. 27      Zgodnie z art. 1 sentencji zaskarżonej decyzji poniższe przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 WE oraz art. 53 EOG, uczestnicząc we wskazanych poniżej okresach w jednolitym i ciągłym porozumieniu, w ramach którego dokonywały one uzgodnień w przedmiocie docelowych cen i podziału klientów w drodze zawarcia porozumień o nieagresji oraz wymieniały się informacjami niejawnymi dotyczącymi cen, konkurentów i klientów w sektorze KB i KSB: a)      Bayer, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; b)      Dow Chemical, od dnia 1 lipca 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; Dow Deutschland, od dnia 1 lipca 1996 r. do dnia 27 listopada 2001 r.; Dow Deutschland Anlagengesellschaft, od dnia 22 lutego 2001 r. do dnia 28 lutego 2002 r.; Dow Europe, od dnia 26 listopada 2001 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; c)      Eni, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; Polimeri, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; d)      Shell Petroleum, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 maja 1999 r.; Shell Nederland, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 maja 1999 r.; Shell Nederland Chemie, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 maja 1999 r.; e)      Unipetrol, od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; Kaučuk, od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; f)      Stomil, od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 22 lutego 2000 r. 28      Na podstawie ustaleń faktycznych oraz ocen prawnych dokonanych w zaskarżonej decyzji Komisja nałożyła na przedsiębiorstwa, do których została skierowana ta decyzja, grzywny, których wysokość obliczono przy zastosowaniu metodologii zawartej w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”), jak również w komunikacie w sprawie współpracy. 29      W art. 2 sentencji zaskarżonej decyzji zostają nałożone następujące grzywny: a)      Bayer: 0 EUR; b)      Dow Chemical: 64,575 mln EUR, w tym: i)      60,27 mln EUR solidarnie z Dow Deutschland; ii)      47,355 mln EUR solidarnie z Dow Deutschland Anlagengesellschaft oraz Dow Europe; c)      Eni i Polimeri, solidarnie: 272,25 mln EUR; d)      Shell Petroleum, Shell Nederland oraz Shell Nederland Chemie, solidarnie: 160,875 mln EUR; e)      Unipetrol i Kaučuk, solidarnie: 17,55 mln EUR; f)      Stomil: 3,8 mln EUR. 30      Artykuł 3 sentencji zaskarżonej decyzji nakazuje przedsiębiorstwom wymienionym w art. 1 natychmiastowe zaprzestanie naruszeń wskazanych w tym artykule, o ile dotychczas jeszcze tego nie uczyniły, oraz zaniechanie w przyszłości wszelkich działań lub zachowań opisanych w art. 1, jak również wszelkich działań mających równoważny cel lub skutek.  Przebieg postępowania i żądania stron 31      Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 20 lutego 2007 r. Polimeri wniosła niniejszą skargę. 32      Decyzją prezesa Sądu z dnia 1 kwietnia 2009 r. N. Wahl został wyznaczony w celu uzupełnienia składu izby, wobec niemożności uczestniczenia w obradach jednego z jej członków. 33      Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (pierwsza izba) postanowił o otwarciu procedury ustnej. 34      W ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania Sąd wezwał strony do udzielenia odpowiedzi na pewne pytania i do przedstawienia pewnych dokumentów. Strony zastosowały się do tego wezwania w wyznaczonym terminie. 35      Podczas rozprawy w dniu 21 października 2009 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania ustne postawione przez Sąd. 36      Polimeri wnosi do Sądu o: –        przeprowadzenie zawnioskowanych środków dowodowych; –        stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości lub w części wraz z wynikającymi stąd konsekwencjami dotyczącymi kwoty grzywny; –        tytułem żądania ewentualnego – uchylenie lub obniżenie kwoty grzywny; –        w każdym razie – obciążenie Komisji kosztami postępowania. 37      Komisja wnosi do Sądu o: –        oddalenie skargi; –        obciążenie Polimeri kosztami postępowania.  Co do prawa 38      Na poparcie swoich żądań Polimeri podnosi zasadniczo szesnaście zarzutów dotyczących uchybień proceduralnych, treści zaskarżonej decyzji, jak również określenia wysokości grzywny. I –  W przedmiocie żądań dotyczących częściowego stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji A –  W przedmiocie zarzutów dotyczących uchybień proceduralnych 1.     W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego niewłaściwego skorzystania z komunikatu w sprawie współpracy a)     Argumenty stron 39      Polimeri podnosi, że zaskarżona decyzja „w 90%” opiera się na oświadczeniach Bayera i Dow. Zdaniem Polimeri zaskarżona decyzja w większości odsyła do oświadczeń ustnych. Dokumenty przestawione w charakterze dowodów są ponadto nieliczne i mogą być interpretowane w wieloraki sposób. 40      Celem oświadczeń ustnych jest umożliwienie Komisji rozpoczęcia dochodzenia. Tymczasem, w niniejszym przypadku oświadczenia służyły za instrumenty do poszukiwania faktów, zastępując w dużej mierze samo dochodzenie, oraz za środki nacisku na przedsiębiorstwa współpracujące z Komisją. 41      Polimeri utrzymuje w szczególności, po pierwsze, że oświadczenie Bayera z dnia 20 grudnia 2002 r. służyło do przeprowadzenia jedynej kontroli, w tym przypadku w pomieszczeniach Dow. Żadne inne przedsiębiorstwo wymienione przez Bayer w jej pierwszym oświadczeniu nie było przedmiotem kontroli. 42      Po drugie, przedstawione dowody były ubogie w treści i niejednoznaczne. Dokumenty te mogły być interpretowane jako dowody na wymianę informacji niejawnych czy też jako porozumienia, lecz mogły również odzwierciedlać jedynie dane na temat znanych w całym sektorze cen rynkowych, pochodzące z innych źródeł. 43      Polimeri przedkłada w szczególności notatki poczynione przez jednego z uczestników spotkania, które odbyło się w Düsseldorfie (Niemcy) w dniu 21 lutego 1996 r., dołączone jako załącznik do skargi. Komisja początkowo potraktowała te dokumenty jako dowód na porozumienie cenowe, zanim uznała, że wspomniane spotkanie nie było częścią spotkań, co do których Komisja twierdzi, że miały charakter kartelowy, i zanim wycofała rozpatrywane dokumenty z listy obciążających spółkę dowodów. Tymczasem omawiane dokumenty były tak samo, a nawet bardziej szczegółowe, jak inne dokumenty sporządzone przez tego samego uczestnika, którym Komisja przyznała wartość dowodu na niezgodne z prawem porozumienia. 44      W tym kontekście przedsiębiorstwa zostały zmuszone dodać w swych oświadczeniach szczegóły niemożliwe do wykazania. Pierwszym katastrofalnym skutkiem tej polityki były oświadczenia poczynione podczas drugiej tury spotkań. Polimeri podkreśla w ten sposób, że podczas spotkania w dniu 12 grudnia 2005 r. z pracownikami Dow (panami N. i F.), Komisja zadawała pytania ad hoc, usiłując zmusić te osoby do złożenia oświadczeń „uprzejmościowych” na temat spotkań, co do których Komisja sądzi, że miały charakter kartelowy, lecz również na temat ewentualnych podwyżek cenowych stanowiących przedmiot rzekomych porozumień. Komisja chciała nawet sama przedstawić dane na temat możliwych podwyżek cenowych, a ponieważ nie uzyskała oczekiwanych rezultatów, nie wspomniała o tym w zaskarżonej decyzji. Podobnie motyw 244 zaskarżonej decyzji poświadcza fakt, że Dow została „zmuszona” do złożenia zeznań. Oświadczenie Dow z dnia 17 listopada 2005 r. wskazuje tym samym na to, że spółka ta zmieniła swą wersję wydarzeń po zapoznaniu się z oświadczeniami Bayera. Wnioski Komisji w tym względzie nie odzwierciedlają oświadczeń Dow. W tym samym znaczeniu oświadczenie Bayera z dnia 6 grudnia 2005 r. dotyczące spotkania, które odbyło się w Düsseldorfie w dniu 21 lutego 1996 r. (zob. pkt 43 powyżej) ilustruje fakt, że omawiana spółka oskarżała się o akty, których się nie dopuściła. 45      Po trzecie, Polimeri wskazuje, że jedyne odniesienie w rozporządzeniu do statusu oświadczeń zdobytych na podstawie uprawnień dochodzeniowych Komisji jest zawarte w art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003. Tymczasem wykazano, że Komisja nie może wykorzystywać oświadczeń ustnych złożonych przez przedsiębiorstwa w kontekście wniosku o objęcie zwolnieniem jako rozstrzygającego dowodu na istnienie kartelu. Wynika to z faktu, że oświadczenia te składane są przez przedsiębiorstwa na swą korzyść. Skoro, zdaniem Polimeri, Komisja przyznała większą wagę tym oświadczeniom (Polimeri podkreśla w szczególności, że na piętnaście spotkań wymienionych przez Komisję, co do których uważa się, że odbywały się one z konkurentami, jedynie istnienie czterech z nich zostało również udowodnione na piśmie), twierdzenie, jakoby „całkowita odmowa [Syndialu i Polimeri] przyznania się do uczestnictwa (w kartelu lub szczególnych zachowaniach) nie może sama w sobie przeważać nad dowodami będącymi w posiadaniu Komisji” (motyw 327 zaskarżonej decyzji), odzwierciedla system, w którym oskarżyciel, który występuje również w roli sądu, korzysta bezkarnie ze swych uprawnień. 46      Orzecznictwo przytoczone przez Komisję w motywach 203–205 zaskarżonej decyzji, co więcej, nie zmierza w tym kierunku. Zdaniem Sądu złożone przez przedsiębiorstwo, któremu zarzuca się udział w kartelu, oświadczenie, którego prawdziwość jest kwestionowana przez szereg innych przedsiębiorstw, którym zarzuca się udział w kartelu, nie może stanowić wystarczającego dowodu istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501). Podejście takie potwierdził Trybunał przy rozpatrywaniu odwołania. 47      Polimeri dodaje, że przedstawione przez nią argumenty nie dotyczą „istoty sprawy”, jak twierdziła Komisja w swoich pismach. Omawiane zarzuty stanowią zdaniem Polimeri naruszenie prawa do obrony spowodowane odwróceniem ciężaru dowodu, wynikającym z dość niespotykanego korzystania z oświadczeń przedsiębiorstw, które wystąpiły o złagodzenie sankcji. Polimeri utrzymuje, że Komisja odpowiada na jej argumenty, w ramach ósmego zarzutu, przywołując orzecznictwo w zakresie ciężaru dowodu. Jednak przytoczone w tym względzie orzecznictwo pozostaje bez znaczenia, ponieważ w sprawach, o których mówi Komisja, udział przedsiębiorstw został potwierdzony dowodami w postaci dokumentów. W niniejszym przypadku zaskarżona decyzja zawiera część ogólną, która nie jest niczym innym jak układanką oświadczeń. 48      Komisja podnosi, że zarzuty Polimeri dotyczą dowodu istnienia naruszenia, a więc istoty sprawy, a nie rzekomych naruszeń proceduralnych. Komisja odsyła tym samym do fragmentu odpowiedzi na skargę dotyczącego rzekomych błędów w ocenie dowodów na istnienie kartelu. b)     Ocena Sądu 49      Na wstępie należy stwierdzić, że nawet jeśli określone argumenty przedstawione w ramach pierwszego zarzutu dotyczą dowodu na istnienie naruszenia, a tym samym są nieistotne dla sprawy w ramach zarzutów dotyczących uchybień proceduralnych, które jakoby obarczają wydanie zaskarżonej decyzji, Polimeri kwestionuje również co do zasady korzystanie przez Komisję z oświadczeń przedsiębiorstw jako dowodów. W tym względzie Polimeri podnosi zasadniczo, że zbyt dużą wagę przypisano oświadczeniom przedsiębiorstw, na niekorzyść dowodów w postaci dokumentów i że omawiane oświadczenia nie są wiarygodne. 50      Należy przypomnieć, że odnośnie do przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE obowiązkiem Komisji jest przedstawienie dowodu stwierdzonego przez nią naruszenia i wskazanie takich środków dowodowych, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie (wyroki Trybunału: z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 58; z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4125, pkt 86). Komisja jest zatem zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione (zob. wyrok Sądu z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie T‑62/98 Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2707, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo). 51      Ponadto działania stanowiące praktyki i porozumienia antykonkurencyjne, zwykle mają miejsce poza prawem, spotkania odbywają się potajemnie, a dokumentacja z tym związana jest ograniczona do minimum. Z tego wynika, że nawet jeśli Komisja odkryje dokumenty świadczące wyraźnie o bezprawnym nawiązaniu kontaktu pomiędzy przedsiębiorstwami, będą one zazwyczaj jedynie fragmentaryczne i odosobnione, i dlatego często będzie konieczna rekonstrukcja poszczególnych elementów w drodze dedukcji. Dlatego też w większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wywnioskowane na podstawie pewnej liczby zbieżnych okoliczności oraz wskazówek, które razem ujęte mogą stanowić, wobec braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (wyroki Trybunału: z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 55–57; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawach połączonych C‑403/04 P i C‑405/04 P Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑729, pkt 51). 52      W tym kontekście żaden przepis ani żadna zasada ogólna prawa wspólnotowego nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżonych przedsiębiorstw. W przeciwnym razie spoczywający na Komisji ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, byłby niemożliwy do spełnienia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na Komisję traktat WE (wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie PVC II”, Rec. s. II‑931, pkt 512; ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 192). 53      Ponadto moc dowodowa oświadczeń poczynionych w imieniu przedsiębiorstwa nie jest bez znaczenia, ponieważ takie oświadczenia pociągają za sobą znaczące ryzyko prawne i handlowe (zob. podobnie ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 205, 211; ww. w pkt 51 wyrok w sprawach połączonych Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, pkt 103). 54      Z pewnością, złożone przez przedsiębiorstwo, któremu zarzuca się udział w kartelu, oświadczenie, którego prawdziwość jest kwestionowana przez szereg innych przedsiębiorstw, którym zarzuca się udział w kartelu, nie może być uważane za stanowiące wystarczający dowód istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami (ww. w  pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 219). 55      Jednakże w niniejszym przypadku zaskarżona decyzja opiera się na licznych oświadczeniach złożonych przez różne przedsiębiorstwa, to znaczy Bayer, Dow i Shell, oświadczeniach, które w wielu punktach pokrywają się w taki sposób, że nawzajem się potwierdzają (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 26 kwietnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑126/02, T‑128/02, T‑129/02, T‑132/02 i T‑136/02 Bolloré i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑947, pkt 168). Z drugiej strony bezsporne jest, że zaskarżona decyzja opiera się również na dowodach w postaci dokumentów, w szczególności odręcznych notatkach poczynionych w trakcie spotkań. Okoliczność, że Polimeri kwestionuje wartość dowodową tych dokumentów, nie może mieć wpływu na zaskarżoną decyzję, jeśli chodzi o przyjętą przez Komisję procedurę. 56      Biorąc pod uwagę te okoliczności, nic nie pozwala uznać, że zaskarżona decyzja jest obarczona uchybieniami proceduralnymi, wpływającymi na jej zgodność z prawem. 57      Inne argumenty wysunięte przez Polimeri nie mogą podważyć tego wniosku. 58      Jeśli chodzi o to, że jakoby Komisja nie mogła opierać się na oświadczeniach złożonych w ramach komunikatu w sprawie współpracy, należy podnieść po pierwsze, że żaden przepis nie zakazuje Komisji korzystania z takich oświadczeń w celu wykazania istnienia naruszenia reguł konkurencji. Po drugie, takie oświadczenia nie mogą zostać uznane za pozbawione wartości dowodowej, bowiem oświadczenia sprzeczne z interesem oświadczającego należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne (ww. w pkt 55 wyrok w sprawach połączonych Bolloré i in. przeciwko Komisji, pkt 166). Po trzecie, nawet jeśli należy zasadniczo założyć pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników niedozwolonego porozumienia ze względu na to, iż uczestnicy ci prawdopodobnie będą zmierzać do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, to argument Polimeri nie odpowiada logice właściwej postępowaniu przewidzianemu w komunikacie w sprawie współpracy. Fakt wystąpienia o zastosowanie tego komunikatu w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie musi bowiem koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników kartelu. Jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również kompletność współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy (wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie T‑120/04 Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4441, pkt 70). W szczególności należy uznać, że fakt, iż osoba przyzna, że popełniła naruszenie i potwierdzi w ten sposób istnienie faktów wykraczających poza te fakty, których istnienie można było wyprowadzić bezpośrednio z rozpatrywanych dokumentów, oznacza a priori, o ile nie występują okoliczności szczególne wskazujące, że jest inaczej, że osoba ta postanowiła mówić prawdę (ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 212). 59      Odnośnie do tego, że niektóre przedsiębiorstwa zostały „zmuszone” do złożenia oświadczeń, Polimeri podnosi naruszenie zasady dobrej administracji. Należy w tym względzie przypomnieć, że wśród gwarancji przyznanych przez wspólnotowy porządek prawny w ramach postępowań administracyjnych znajduje się w szczególności zasada dobrej administracji, z którą łączy się spoczywający na właściwej instytucji obowiązek starannego i bezstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności danej sprawy (wyrok Sądu z dnia 24 stycznia 1992 r. w sprawie T‑44/90 La Cinq przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1, pkt 86; wyrok z dnia 18 czerwca 2008 r. w sprawie T‑410/03 Hoechst przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑881, pkt 129). Tymczasem naruszenie zasady dobrej administracji może pociągać za sobą stwierdzenie nieważności rozpatrywanej decyzji, jeśli zostanie wykazane, że w braku takiej nieprawidłowości omawiana decyzja miałaby inną treść (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych od 40/73 do 48/73, 50/73, od 54/73 do 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1663, pkt 91; zob. również ww. w pkt 50 wyrok w sprawie Volkswagen przeciwko Komisji, pkt 283). W niniejszym przypadku Polimeri nie przedstawiła takiego dowodu. W każdym razie, zakładając nawet, że zarzucane naruszenie zasady dobrej administracji skłoni Sąd do odrzucenia oświadczeń przedsiębiorstw wymienionych przez Polimeri, nie miałoby to wpływu na inne okoliczności zawarte w zaskarżonej decyzji. Nic nie pozwala więc uznać, że w tym kontekście Komisja byłaby zmuszona przyjąć brak naruszenia reguł konkurencji. 60      Z tych względów zarzut pierwszy podniesiony przez Polimeri podlega oddaleniu jako bezzasadny. 2.     W przedmiocie zarzutu drugiego, dotyczącego nieuzasadnionego przesłania drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów a)     Argumenty stron 61      Polimeri podkreśla, że przekazanie zainteresowanym uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów jest konieczne jedynie w razie, gdy wyniki kontroli zmuszałyby Komisję do obciążenia przedsiębiorstw nowymi faktami lub do znaczącej zmiany środków dowodowych w zakresie stwierdzonych naruszeń. 62      W niniejszym przypadku Komisja uzasadniła przesłanie nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów licznymi dowodami, ujawnionymi podczas dodatkowych dochodzeń, które przeprowadzono po otrzymaniu od zainteresowanych uczestników uwag na piśmie, dotyczących pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Ograniczyła się ona zatem do zebrania nowych oświadczeń od tych samych spółek, a często od tych samych osób, w sprawie zdarzeń, które były już przedmiotem wielu oświadczeń. 63       Jedyną prawdziwie nową okolicznością był wniosek o przystąpienie do sprawy w charakterze interwenienta przedłożony przez Michelin w dniu 3 listopada 2005 r., skonkretyzowany w drodze uwag przedstawionych w dniu 13 stycznia 2006 r. i przekazania danych na temat cen wypłaconych dostawcom tej spółki w okresie odniesienia. Jednak dane dostarczone przez Michelin nie zostały użyte przez Komisję. 64      Nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie uzasadnia więc żadna nowa okoliczność, a zatem nie wydaje się ono dopuszczalne w świetle orzecznictwa. Co więcej, pociągnęło ono za sobą znaczne opóźnienie w przebiegu postępowania i powiększyło wysiłki, jakie przedsiębiorstwo musiało podjąć w celu swej obrony. 65      Ponadto funkcja pisma w sprawie przedstawienia zarzutów została przeinaczona, ponieważ zostało ono użyte w celu udzielenia odpowiedzi na argumenty przedstawione przez przedsiębiorstwa. Ponadto odpowiedzi Syndialu i Polimeri zostały przez Komisję użyte jako instrument do rozwinięcia postawionej przez nią tezy, natomiast wszystkie okoliczności mogące ją osłabić zostały rozmyślnie odrzucone. Polimeri wskazuje w tym względzie, że z dokładnej analizy ilościowej różnic cenowych znikło jakiekolwiek napomknienie ilościowe o stosunku całkowitego rynku produktu czy produktów do rynku hipotetycznie kontrolowanego przez rzekomy kartel, jak również znikła podstawowa teza o zastępowalności kauczuku naturalnego kauczukiem syntetycznym i odwrotnie. 66      Wreszcie zaskarżona decyzja wprowadziła ogromną zmianę, jeśli chodzi o wielkość rynku rozpatrywanych produktów w stosunku do drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Rynek ten został oszacowany w 2001 r. na kwotę 820 mln EUR w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, a na 550 mln EUR w zaskarżonej decyzji (motyw 66). Ta różnica ponad 30%, która nie została w ogóle wyjaśniona, wywołała negatywne skutki na sytuację przedsiębiorstw. Zmieniła stosunek pomiędzy rynkiem kontrolowanym przez uczestników rzekomego kartelu a rynkiem „niekontrolowanym”. Zmieniła również pozycję przedsiębiorstw na rynku a zatem hipotetyczną zdolność każdego z nich do wpływania na dynamikę konkurencji. Ponieważ były to nowe okoliczności, Polimeri utrzymuje, że naruszono jej prawo do obrony, albowiem nie była w stanie przedstawić swoich argumentów w tym względzie. 67      Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Utrzymuje zasadniczo, że przesłanie drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w niniejszej sprawie nie stanowi żadnej nieprawidłowości. b)     Ocena Sądu 68      Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest dokumentem o charakterze procesowym i przygotowawczym, które w celu zapewnienia skutecznego korzystania z prawa do obrony określa zakres postępowania administracyjnego wszczętego przez Komisję, uniemożliwiając jej w ten sposób uwzględnienie innych zarzutów w decyzji kończącej postępowanie w danej sprawie (postanowienie Trybunału z dnia 18 czerwca 1986 r. w sprawach połączonych 142/84 i 156/84 British American Tobacco i Reynolds Industries przeciwko Komisji, Rec. s. 1899, pkt 13, 14; zob. analogicznie wyrok Trybunału z dnia 10 lipca 2008 r. w sprawie C‑413/06 P Bertelsmann i Sony Corporation of America przeciwko Impala, Zb.Orz. s. I‑4951, pkt 63). 69      Ponadto sporządzenie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przez Komisję w żadnym wypadku nie może być uznane za dowód domniemania winy przedsiębiorstwa, którego dotyczy. W przeciwnym razie otwarcie jakiegokolwiek postępowania w sprawie mogłoby potencjalnie stanowić zamach na zasadę domniemania niewinności (wyrok Trybunału z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑167/04 P JCB Service przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8935, pkt 99). 70      W tych okolicznościach sporządzenie w niniejszym przypadku drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie mogło prowadzić samo w sobie do stwierdzenia jakiejkolwiek nieprawidłowości. 71      W zakresie, w jakim argumenty Polimeri można rozumieć jako podniesienie naruszenia przekroczenia zasady rozsądnego terminu, należy przypomnieć, że takie naruszenie – przy założeniu, że miało miejsce – może stanowić przyczynę stwierdzenia nieważności tylko w przypadku decyzji stwierdzającej naruszenia, o ile zostało ustalone, że brak poszanowania tej zasady naruszyło prawo do obrony zainteresowanych przedsiębiorstw. Oprócz tego szczególnego przypadku nieprzestrzeganie obowiązku wydania decyzji w rozsądnym terminie nie ma wpływu na ważność postępowania administracyjnego (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑105/04 P Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8725, pkt 42–44; zob. również wyroki Sądu: z dnia 14 lutego 2001 r. w sprawie T‑62/99 Sodima przeciwko Komisji, Rec. s. II‑655, pkt 94; z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00 Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji, Rec. s. II‑5761, pkt 74). 72      Tymczasem w niniejszym przypadku argumentacja Polimeri jest w każdym razie ogólna i nie pozwala stwierdzić rzeczywistego naruszenia prawa do obrony, które należy badać na podstawie szczególnych okoliczności każdego konkretnego przypadku (zob. podobnie ww. w pkt 71 wyrok w sprawie Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied przeciwko Komisji, pkt 59; ww. w pkt 59 wyrok w sprawie Hoechst przeciwko Komisji, pkt 228). 73      Jeśli chodzi o okoliczność, że drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawierało zmiany w stosunku do pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, należy przypomnieć, że cechą charakterystyczną tego dokumentu procesowego jest jego tymczasowość i możliwość wprowadzania do niego zmian w trakcie oceny, którą przeprowadza później Komisja, na podstawie stanowisk przedstawionych jej w odpowiedzi przez strony oraz dalszych ustaleń faktycznych. Komisja powinna bowiem uwzględnić informacje wynikające z całego postępowania administracyjnego, aby odstąpić od zarzutów nieuzasadnionych albo w celu dopracowania i uzupełnienia pod względem faktycznym oraz prawnym argumentacji służącej do poparcia zrzutów, które podtrzymuje (zob. ww. w pkt 68 wyrok w sprawie Bertelsmann i Sony Corporation of America przeciwko Impala, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo). W związku z tym, skoro Komisja może zmienić, zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym, swoją argumentację pomiędzy pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a decyzją końcową, to tym bardziej może to uczynić pomiędzy dwoma pismami w sprawie przedstawienia zarzutów. 74      Wreszcie, jeśli chodzi o okoliczność, że zaskarżona decyzja wprowadza zmianę w zakresie wielkości rynku danych produktów, argumenty Polimeri nie stanowią poparcia dla jej zarzutu. W swoim drugim zarzucie Polimeri kwestionuje bowiem przesłanie przez Komisję drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Tymczasem w swoich argumentach Polimeri kwestionuje okoliczność, że Komisja nie umożliwiła jej już przeprowadzenia obrony w trakcie postępowania administracyjnego. Argumenty Polimeri w tym względzie są więc nieistotne dla sprawy. 75      Należy przypomnieć, że poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywny lub okresowej kary pieniężnej, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, którą należy respektować także w postępowaniu o charakterze administracyjnym (wyroki Trybunału: z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie 85/76 Hoffmann-Laroche przeciwko Komisji, Rec. s. 461, pkt 9; z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑176/99 P Arbed przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10687, pkt 19; ww. w pkt 71 wyrok w sprawach połączonych Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji, pkt 32). Zasada ta wymaga w szczególności, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane przez Komisję do przedsiębiorstwa, na które zamierza ona nałożyć karę za naruszenie reguł konkurencji, zawierało opis istotnych okoliczności przemawiających przeciw temu przedsiębiorstwu, jak zarzucane mu fakty, ich kwalifikację prawną, dowody, na których opiera się Komisja, tak by przedsiębiorstwo to mogło skutecznie przywołać swoje argumenty w ramach postępowania administracyjnego wszczętego przeciwko niemu (zob. ww. wyrok w sprawie Arbed przeciwko Komisji, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo; ww. w pkt 59 wyrok w sprawie Hoechst przeciwko Komisji, pkt 421). 76      W niniejszym przypadku wystarczy stwierdzić, że – jak słusznie podnosi Komisja – zmniejszenie wartości rynku KB i KSB nie zostało podtrzymane w zaskarżonej decyzji jako stanowiące okoliczność obciążającą zainteresowane przedsiębiorstwa. W tych okolicznościach nie można przychylić się w tym względzie do stanowiska Polimeri, zgodnie z którym naruszono jej prawo do obrony. Ponadto, jak przypomniano w pkt 73 powyżej, cechą charakterystyczną pisma w sprawie przedstawienia zarzutów jest jego tymczasowość i możliwość wprowadzania do niego zmian zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym. Nie stoi to jednak na przeszkodzie, by Polimeri mogła kwestionować przed Sądem wielkość rozpatrywanego rynku w ramach zarzutów czwartego i dziesiątego niniejszej skargi. 77      Zważywszy na powyższe, zarzut drugi podniesiony przez Polimeri podlega oddaleniu jako bezzasadny. 3.     W przedmiocie zarzutu trzeciego, dotyczącego zasadniczo naruszenia prawa Polimeri do obrony a)     Argumenty stron 78      Polimeri podnosi, że Komisja wyklucza w zaskarżonej decyzji bezpośrednią odpowiedzialność Syndialu, podczas gdy skierowała do tej spółki zarówno pierwsze, jak i drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (motyw 374 zaskarżonej decyzji). 79      Z tego wynikałoby, że choć Polimeri nie wykonywała działalności w okresie od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 1 stycznia 2002 r. w zakresie wytwarzania i dystrybucji rozpatrywanych produktów, ponieważ przejęła działalność dotyczącą KB i KSB dopiero z dniem 1 stycznia 2002 r., Komisja przypisała jej odpowiedzialność za okres blisko siedmiu lat (od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.) (motyw 373 zaskarżonej decyzji). 80      W tych okolicznościach Polimeri nie miała okazji odpowiedzieć na nową ocenę prawną swojej odpowiedzialności. Jej zdaniem istnieje różnica pomiędzy przypisaniem jej odpowiedzialności solidarnej ze spółką, która faktycznie dokonała aktów składających się na naruszenie, a przypisaniem odpowiedzialności wyłącznej tej ostatniej za cały okres kontrolowany przez rzekomy kartel. Wyłączenie Syndialu z kręgu adresatów zaskarżonej decyzji miałby tym samym duży wpływ na pozycję Polimeri i na jej strategię defensywną. 81      Komisja wnosi o oddalenie tego zarzutu. Podnosi, że przeciwnie do tego, do czego usiłuje przekonać Polimeri, przypisała jej w obu pismach w sprawie przedstawienia zarzutów odpowiedzialność za cały czas trwania kartelu. Okoliczność, że wspomniana odpowiedzialność mogła również zostać solidarnie przypisana Syndialowi, nie może mieć wpływu na linię obrony Polimeri. Ponadto Polimeri nie wskazała, w jaki sposób odpowiedzialność solidarna z Syndialem mogłaby prowadzić do innego wyniku postępowania. b)     Ocena Sądu 82      Należy uznać, że poprzez swój trzeci zarzut Polimeri podnosi w gruncie rzeczy naruszenie prawa do obrony, ponieważ Komisja nie umożliwiła jej przedstawienie swoich uwag w odniesieniu do ewentualnego wyłączenia Syndialu z kręgu adresatów zaskarżonej decyzji. 83      Poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywny lub okresowej kary pieniężnej, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, którą należy respektować także w postępowaniu o charakterze administracyjnym. Zasada ta wymaga w szczególności, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane przez Komisję do przedsiębiorstwa, na które zamierza ona nałożyć karę za naruszenie reguł konkurencji, zawierało opis istotnych okoliczności przemawiających przeciw temu przedsiębiorstwu, jak zarzucane mu fakty, ich kwalifikację prawną, dowody, na których opiera się Komisja, tak by przedsiębiorstwo to mogło skutecznie przywołać swoje argumenty w ramach postępowania administracyjnego wszczętego przeciwko niemu (zob. ww. w pkt 74, 75 orzecznictwo). 84      Trzeci zarzut Polimeri opiera się na założeniu, że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja podtrzymała odpowiedzialność EniChem SpA (obecnie Syndial) za okres od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 1 stycznia 2002 r., podczas gdy w zaskarżonej decyzji Komisja podtrzymała jedynie odpowiedzialność Polimeri, w tym za ww. okres, w którym nie prowadziła działalności w zakresie wytwarzania i dystrybucji rozpatrywanych produktów. 85      Tymczasem, po pierwsze, drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów podtrzymuje, że zważywszy w szczególności na przeniesienie działalności od dnia 1 stycznia 2002 r. z EniChem SpA na Polimeri oraz na fakt, że te dwie spółki należą do tego samego przedsiębiorstwa, należy uznać Polimeri za odpowiedzialną za naruszenie w okresie od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r. Wynika stąd, że drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów stwierdza, tak jak zaskarżona decyzja (motywy 365–373), odpowiedzialność Polimeri za cały okres naruszenia, w tym zatem względem działań dokonanych przez EniChem SpA przed dniem 1 stycznia 2002 r. 86      Następnie, drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów precyzuje, że skoro EniChem SpA kontrolowała 100% kapitału Polimeri między dniem 1 stycznia i dniem 20 października 2002 r., należy stwierdzić solidarną odpowiedzialność Syndialu z tytułu naruszeń Polimeri za ten okres. Wynika stąd, że drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów stwierdza odpowiedzialność Syndialu jedynie co do ograniczonego okresu, jako spółki dominującej w stosunku do Polimeri między dniem 1 stycznia a dniem 20 października 2002 r., nie natomiast w stosunku do całego okresu naruszenia. 87      Z tego wynika, że założenie Polimeri jest błędne. 88      Wobec braku argumentów bardziej szczegółowych należy zatem w tym względzie odrzucić tę część zarzutu opartą na naruszeniu prawa do obrony Polimeri. 89      Odnośnie do argumentu wysuniętego przez Polimeri na rozprawie, zgodnie z którym wykluczenie Syndialu z adresatów zaskarżonej decyzji pozwoliło Komisji na „ominięcie” górnej granicy grzywny 10% obrotu, oraz zakładając, że taki argument byłby dopuszczalny mimo swojego opóźnienia, należy podnieść, że należy on do grupy argumentów podniesionych w motywie szesnastym. Tymczasem z powodów przedstawionych poniżej w pkt 313–316 argument ten należy oddalić. 90      W świetle powyższych okoliczności zarzut trzeci podniesiony przez Polimeri podlega oddaleniu jako bezzasadny. B –  W przedmiocie zarzutów dotyczących materialnej zgodności z prawem zaskarżonej decyzji 1.     W przedmiocie zarzutu czwartego, dotyczącego niewłaściwej definicji rynku właściwego a)     Argumenty stron 91      Polimeri wskazuje, że Komisja w zaskarżonej decyzji połączyła ze sobą dwie sprawy dotyczące KB i KSB, podczas gdy prowadzono je odrębnie w toku dochodzenia. Analiza potencjalnego wspólnego sektora ograniczała się do sporządzenia tabeli (tabela 3 zaskarżonej decyzji), bez jakiegokolwiek komentarza wyjaśniającego. Polimeri podkreśla, że w ramach postępowania w sprawie koncentracji Komisja zawsze uważnie oddziela dwa odrębne rynki. W niniejszej sprawie Polimeri podnosi, że ani z punktu widzenia technicznego, ani handlowego, ani systemu konkurencji nie zostały spełnione przesłanki dla takiego połączenia. 92      Po pierwsze, Polimeri wskazuje, że KB stanowi konkurencję względem kauczuku naturalnego. Wykorzystuje się go w oponach dla lekkich i ciężkich pojazdów użytkowych, głównie w częściach bocznych opon. Polimeri podnosi w oparciu o przedłożoną w tym względzie analizę, że rynek KB powinien zawierać sumę rynku dla KB oraz część rynku kauczuku naturalnego. W tych ramach udział Polimeri w rynku nie przekroczyłby nigdy więcej niż 11,8% w okresie między 1996 a 2002 r. Polimeri podkreśla, że w tabeli 1 zaskarżonej decyzji Komisja zlikwidowała wszelkie odesłania do części rynku, do całości rynku KB oraz do części rynku nieobjętego przez dane przedsiębiorstwa. Dane te, choć sporne w opinii Polimeri, zostały zawarte w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Brak zatem było w zaskarżonej decyzji odwołań do wpływu rzekomego kartelu na rynek lub wpływu każdego z uczestników. Polimeri dodaje, że to usunięcie dokonane przez Komisję miało na celu wyeliminowanie elementów świadczących o spornym charakterze swojej analizy, takich jak poziom pokrycia rynku przez dane przedsiębiorstwa, który był znacznie słabszy niż ten pierwotnie wskazany w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. 93      Po drugie, Polimeri podkreśla, że KSB jest kauczukiem do użytku ogólnego, nadającym się do różnych zastosowań bez posiadania przymiotu doskonałości w żadnej z nich. Najważniejszym sektorem jego zastosowania jest produkcja bieżni. Tymczasem brak jest sektora zastosowania, w którym KSB byłby z technicznego punktu widzenia nie do zastąpienia. Polimeri podnosi, przedkładając analizę w tym zakresie, że na rynek KSB winny składać się całość rynku KSB oraz część rynku kauczuku naturalnego. W tak zakreślonych ramach część rynku Polimeri nie przekroczyłaby nigdy 13,8% w okresie między 1996 i 2002 r. W dodatku w zaskarżonej decyzji udziały w rynku KSB zniknęły, jak również odesłanie do całego rynku oraz wielkości sprzedaży innych producentów. Polimeri podkreśla, że odnośnie do sprzedaży innych producentów kwestionowała dane zawarte pierwotnie w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. 94      Po trzecie, zważywszy, że nie należało połączyć rynków KB i KSB, Polimeri podkreśla, że Komisja w zaskarżonej decyzji radykalnie zmodyfikowała ocenę połączonych rynków. Polimeri podnosi, że ocena rynku globalnego w tabeli 3 zaskarżonej decyzji jest mocno zaniżona w porównaniu z odpowiednią tabelą znajdującą się w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, podczas gdy nie uległy zmianie wartości obrotów danych przedsiębiorstw. Ta różnica pochodziła ze sprzedaży KB i KSB przypisanej innym producentom. Tym samym na podstawie zaskarżonej decyzji można wywnioskować, że rzekomy kartel miał kontrolować 90% rynku, podczas gdy w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów stanowiło to zaledwie 60% rynku. Polimeri dodaje, że jeśli należałoby przyjąć obecność tych przedsiębiorstw na rynku kauczuku naturalnego, stanowiącego konkurencję względem KB i KSB zakres wpływu uległby zmniejszeniu znacznie poniżej 50%. 95      Po czwarte, odnośnie do popytu, Polimeri wskazuje, że KB i KSB nie wykorzystywano wyłącznie – jak utrzymuje Komisja – do produkcji opon, nawet jeśli to wykorzystanie jest przeważające (między 60% a 70%). Istniejące poza produkcją opon znaczące różnice w zastosowaniu między KB i KSB przemawiają przeciwko połączeniu tych dwóch produktów w jeden wspólny rynek lub sektor. Odnośnie do opon to całą ilość KB i KSB przeznaczoną na ten cel byłoby w stanie przyjąć pięciu dużych producentów. Niemniej jednak żaden spośród tych dużych klientów nie zaopatruje się u jedynego producenta kauczuku syntetycznego. Ponadto sama Komisja przyznaje, że wielu producentów opon posiada własną produkcję kauczuku syntetycznego i w znacznej mierze zaopatrują się w kauczuk naturalny. Wynikałoby z tego, że producenci opon posiadają silną pozycję przy kształtowaniu umów w porównaniu z pozycją producentów kauczuku oraz że stopień transparencji rynku stworzonej przez producentów opon na etapie negocjacji umów jest wysoki. Te względy świadczą o małej wiarygodności twierdzenia co do istnienia porozumienia między producentami. Ponadto znaczny odsetek umów (między 40% a 60%) opiera się na „formule ceny”, która zawiera odniesienie do ceny surowca. Ta okoliczność pozbawia wszelkiego rzeczywistego znaczenia oraz wszelkiego skutku trymestralne dyskusje między konkurentami na temat cen. 96      Polimeri dodaje, że Komisja w swoich pismach cytowała w sposób niekompletny postanowienie Trybunału z dnia 16 lutego 2006 r. w sprawie C‑111/04 P Adriatica di Navigazione przeciwko Komisji, niepublikowane w Zbiorze. Trybunał podniósł w pkt 32 rzeczonego postanowienia, iż „Sąd przyjął, że myląca i niepełna definicja rynku właściwego [mogła] pociągnąć za sobą w konsekwencji błąd w przypisaniu odpowiedzialności”. W niniejszej sprawie definicja rynku umożliwiła Komisji zakwalifikowanie zupełnie neutralnych zachowań jako bezprawne. W szczególności nie istniała jako taka sprawa dotycząca KB. 97      Komisja wnosi o oddalenie tego zarzutu. Podnosi ona w szczególności, że podważenie definicji rynku właściwego jest nieskuteczne w odniesieniu do istnienia kartelu. b)     Ocena Sądu 98      Komisja precyzuje w zaskarżonej decyzji, że na początku przydzielono dwa odrębne numery spraw. Pierwszy dotyczył złożonego przez Bayer wniosku o zwolnienie z grzywny w odniesieniu do KB. Drugi dotyczył również złożonego przez Bayer wniosku o zwolnienie z grzywny w odniesieniu do KSB. Dochodzenie było jednak prowadzone jednolicie, a większość pism w ramach postępowania (w szczególności dwa pisma w sprawie przedstawienia zarzutów) dotyczyło dwóch sektorów. W następstwie pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów używano jednego numeru sprawy. W dwóch pismach w sprawie przedstawienia zarzutów, jak również w zaskarżonej decyzji, Komisja przyjęła, że przedmiotowe praktyki stanowiły naruszenie o charakterze jednolitym i ciągłym (motywy 90, 91 zaskarżonej decyzji). 99      Poprzez swoje argumenty Polimeri podnosi w istocie dwie części zarzutu względem zaskarżonej decyzji. Po pierwsze, spółka uważa, że Komisja nie powinna była połączyć początkowych dwóch postępowań dotyczących KB i KSB. Po drugie, kwestionuje ona definicję sektorową rynku taką, jaką przyjęła Komisja. 100    Odnośnie do pierwszej części zarzutu czwartego Polimeri należy przypomnieć, że Komisja ma prawo dzielić, jak również łączyć postępowania z obiektywnych powodów (zob. wyrok Sądu z dnia 12 września 2007 r. w sprawie T‑30/05 Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, niepublikowany z Zbiorze, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie brak jest podstaw dla uznania, że połączenie dwóch postępowań nie odpowiada obiektywnym względom. W szczególności nie można podważać, że KB i KSB należą do tego samego sektora działalności, zważywszy zwłaszcza na fizyczne cechy charakterystyczne oraz przeznaczenie tych dwóch produktów. Następnie z zaskarżonej decyzji oraz z oświadczeń przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie, wynika, że niektóre z nielegalnych spotkań w niniejszej sprawie dotyczyły zarówno KB, jak i KSB. W tych okolicznościach argumenty Polimeri nie są w stanie podważyć wyboru dokonanego przez Komisję w tym względzie. Ponadto, nawet przy założeniu, że przedmiotowe naruszenie można uznać za obejmujące w rzeczywistości dwa różne naruszenia, fakt, że naruszenia te stwierdzono w kilku decyzjach albo w jednej decyzji, jest bez znaczenia, zakładając, że w niniejszej sprawie bezsporne jest, że naruszenia nie uległy przedawnieniu (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 63; wyrok z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑101/05 i T‑111/05 BASF i UCB przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4949, pkt 158). W szczególności brak jest podstaw dla stwierdzenia, że w związku z okolicznością połączenia postępowań Komisja niesłusznie przypisała naruszenie Polimeri. Ponadto naruszenie art. 81 ust. 1 WE może być wynikiem nie tylko pojedynczego działania, ale również ciągu działań czy też ciągłego zachowania. Taka wykładnia nie może zostać podważona ze względu na to, że jeden lub kilka elementów tego szeregu działań lub tego zachowania o charakterze ciągłym mogą również stanowić, same w sobie i rozpatrywane odrębnie, naruszenie wspomnianego przepisu. W przypadku gdy poszczególne działania z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na wspólnym rynku wpisują się jak w niniejszej sprawie w „całościowy plan”, Komisja jest uprawniona przypisać odpowiedzialność za te działania na podstawie udziału w naruszeniu postrzeganym jako całość (ww. w pkt 51 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 258). 101    Odnośnie do części drugiej zarzutu czwartego podniesionego przez Polimeri wystarczy stwierdzić, że zakwestionowanie definicji rynku właściwego jest nieskuteczne w ramach zarzutu czwartego, ponieważ nie powinna ona sama w sobie prowadzić do wykazania, że nie zostały spełnione przesłanki stosowania art. 81 ust. 1 WE. Polimeri zatem nie powinna stąd wnioskować co do braku swojego udziału w kartelu (zob. podobnie ww. w pkt 96 postanowienie w sprawie Adriatica di Navigazione przeciwko Komisji, pkt 30; zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych od T‑259/02 do T‑264/02 oraz T‑271/02 Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5169, pkt 172). W szczególności brak jest podstaw do uznania, że w związku z okolicznością definicji rynku właściwego Komisja niesłusznie przypisała naruszenie Polimeri. Należy podkreślić w tym względzie, że zaskarżona decyzja jasno stwierdza odpowiedzialność Polimeri w odniesieniu zarazem do KB i KSB. Zatem okoliczność, że Komisja przyjęła istnienie jednolitego naruszenia dla tych dwóch produktów, nie powinna pociągać za sobą w konsekwencji obciążenia Polimeri naruszeniem, z tytułu którego nie powinna ponosić odpowiedzialności. Nie pozbawia to jednak Polimeri możliwości kwestionowania definicji rynku właściwego w ramach zarzutu dziesiątego dotyczącego oceny wagi naruszenia. 102    W świetle powyższych okoliczności zarzut czwarty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 2.     W przedmiocie zarzutu piątego, opartego na ewolucji cen w trakcie analizowanego okresu. a)     Argumenty stron 103    Polimeri wskazuje, że Komisja w pierwszym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów rozwinęła analizę ewolucji cen na rynkach KB i KSB. Tymczasem w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i następnie w zaskarżonej decyzji Komisja usunęła część dotyczącą „dowodów ekonomicznych” naruszenia. Tym samym uznano w sposób dorozumiany fakt, że rzekome naruszenie nie wywołało żadnego konkretnego skutku. Polimeri podkreśla, że dokonane usunięcie nastąpiło w następstwie załączonej do skargi szczegółowej analizy dostarczonej przez Syndial w toku postępowania administracyjnego. Analiza ta wykazywała, że stosowane ceny nie odpowiadały logice kontroli i zrównywaniu cen oraz że zarzucana koordynacja cen, jeśli się pojawiała, w rzeczywistości stanowiła reakcję producentów na koszty surowców i ewolucję rynku. 104    Wyjaśnienie udzielone przez Komisję w motywach 275–280 zaskarżonej decyzji, w odpowiedzi na analizę dostarczoną przez Syndial, nie jest przekonujące. Polimeri uważa, przedstawiając szczegółową kalkulację ewolucji cen sprzedaży na danym rynku, że rozpiętość poziomów cen między przedsiębiorstwami była zbyt duża dla kwalifikacji jako „podwyższonego stopnia korelacji”. Polimeri wskazuje, że np. podwyższanie cen przez EniChem SpA było o ponad 30% większe w porównaniu z podwyższeniem cen Shella między pierwszym trymestrem roku 1992 i trzecim trymestrem roku 1995. Odnośnie do krytyki Komisji, zgodnie z którą analiza przypisywała wszystkim produktom arbitralnie tę samą pierwotną wartość jako cenę rzeczywistą, Polimeri precyzuje, że ta analiza – wręcz przeciwnie – przedstawia wpływ zmian na pierwotną cenę każdego producenta, niezależnie od pierwotnej wartości absolutnej. Polimeri przyznaje jednak, że w przypadku producentów, których pełna seria zmian cen była niedostępna (czyli Bayer, Dwory i Kaučuk), punkt wyjścia dla serii ustalano w oparciu o łączną zmianę cen równą zmianie EniChem SpA. Niemniej jednak w żadnym wypadku nie chodziło o przypisanie do producenta rzeczywistej ceny a każdy inny wybór doprowadziłby do tego samego rezultatu. Wreszcie Polimeri podkreśla, że nigdy nie twierdziła, że koszt butadienu jest jedynym czynnikiem determinującym cenę końcową KB i KSB, choć czynnik ten ma zasadniczy wpływ. 105    Polimeri dodaje – ta uwaga dotyczy również zarzutu szóstego – że brak dowodu skutków utrzymywanego kartelu stanowi uchybienie w dochodzeniu i prowadzi do zmniejszenia wartości pozostałych zebranych dowodów. Polimeri podkreśla również, że w wyroku z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries KBR i in. przeciwko Komisji, zwanym „wyrokiem w sprawie Cement”, Rec. s. II‑491, pkt 245, Sąd, odsyłając do wyroków z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑30/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1775, oraz w sprawie T‑36/91 ICI przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1847, stwierdził, że w tych wyrokach „z uwagi na skąpość dowodów z dokumentu […] Sąd uznał, że Komisja w celu wykazania zarzucanej ICI oraz Solvay uzgodnionej praktyki w sposób wystarczający pod względem prawnym powinna była rozważyć, od momentu [przedstawienia zarzutów] globalną i pogłębioną analizę ekonomiczną, w szczególności rynku właściwego oraz znaczenia i zachowania przedsiębiorstw działających na tym rynku”. 106    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Przypomina, że dla celów stosowania art. 81 ust. 1 WE nie jest konieczne uwzględnienie konkretnych skutków porozumienia, zakładając, że ma ono na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji na rynku. Komisja dodaje, że uwaga ta dotyczy również zarzutu szóstego, iż istnienie kartelu wynika niezbicie z serii jednoznacznych i zgodnych ze sobą czynników wyczerpująco przedstawionych w zaskarżonej decyzji. b)     Ocena Sądu 107    Tytułem wstępu należy podnieść, że Polimeri w drodze swoich argumentów podważa stwierdzenie Komisji co do istnienia kartelu między przedsiębiorstwami, których dotyczy postępowanie. Polimeri zasadniczo uważa, że stosowane ceny nie były skutkiem koordynacji, lecz wynikały z w szczególności z ewolucji cen surowców oraz ewolucji rynku. 108    Tymczasem z utrwalonego orzecznictwa wynika, że do celów stosowania art. 81 ust. 1 WE uwzględnianie rzeczywistych skutków porozumienia jest zbędne, jeżeli celem porozumienia jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji (ww. w pkt 50 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 122, 123; wyroki Trybunału z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8375, pkt 491; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C‑407/04 P Dalmine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑829, pkt 84). W odniesieniu w szczególności do porozumień o charakterze antykonkurencyjnym, do których – tak jak w niniejszej sprawie – dochodzi podczas spotkań przedsiębiorstw konkurencyjnych, Trybunał już orzekł, że naruszenie art. 81 ust. 1 WE ma miejsce wówczas, gdy takie spotkania mają na celu ograniczenie, zapobieżenie lub zakłócenie konkurencji i zmierzają w ten sposób do sztucznej regulacji rynku (ww. wyrok w sprawach połączonych Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, pkt 508, 509; ww. w pkt 51 wyrok w sprawach połączonych Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, pkt 47; ww. wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 84). W takim przypadku, aby w dostatecznym stopniu udowodnić udział przedsiębiorstwa w kartelu, wystarczy, że Komisja wykaże, iż dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniach, w trakcie których zawarto porozumienia o antykonkurencyjnym charakterze. Jeśli uczestnictwo w takich spotkaniach zostało ustalone, to na tym przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, które mogą świadczyć, że jego udziałowi w tych spotkaniach w najmniejszym stopniu nie przyświecał cel antykonkurencyjny, poprzez wykazanie, że poinformowało ono swoich konkurentów o tym, że uczestniczy w tych spotkaniach w innym aniżeli oni celu (wyrok z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4287, pkt 155; ww. w pkt 51 wyroki: w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 81; w sprawach połączonych Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, pkt 47). 109    W niniejszej sprawie z zaskarżonej decyzji wynika, że dowód na istnienie porozumienia między przedsiębiorstwami nie wynika ze zwyczajnego stwierdzenia podobieństwa zachowań na rynku, lecz z dokumentów, z których wynika, że przedmiotowe praktyki były wynikiem uzgodnienia. W takich okolicznościach alternatywne wyjaśnienie podane przez Polimeri odnośnie do stosowanych cen nie jest w stanie podważyć stwierdzenia Komisji co do istnienia kartelu między danymi przedsiębiorstwami (zob. podobnie ww. w pkt 52 wyrok w sprawie PVC II, pkt 727, 728). 110    Wobec powyższego zarzut piąty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 3.     W przedmiocie zarzutu szóstego, opartego na zaopatrywaniu głównych klientów. a)     Argumenty stron 111    W opinii Polimeri trudno jest zrozumieć znaczenie i wpływ interwencji Michelin. Spółka ta nawet nie próbowała udowodnić, że zaobserwowana w 1995 r. analogia cen trwała w następnych latach. Ponadto Polimeri wskazuje, że Michelin zaopatrywała się u czterech producentów KB oraz sześciu producentów KSB. Z analizy przekazanej Komisji w toku postępowania administracyjnego wynika, że dostawy dokonane przez EniChem SpA nie mogły stanowić części planu podziału lub „uzgodnienia”. Wynikało to w szczególności ze zmienności cen w ramach partii przyznanych każdemu z producentów opon w okresie od 1997 r. do 2003 r. 112    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Przypomina ona, że nie było konieczności uwzględnienia konkretnych skutków porozumienia, ponieważ jego cel polegał na ograniczeniu konkurencji. b)     Ocena Sądu 113    Tytułem wstępu należy podnieść, że Polimeri poprzez swoje argumenty podważa stwierdzenie Komisji co do istnienia kartelu między przedsiębiorstwami, których dotyczyło postępowanie. Polimeri zasadniczo uważa, że zaopatrywanie głównych klientów nie odpowiadało koordynacji, jak wynikało ze zmian w wielkości sprzedanych partii towaru. 114    Tymczasem, z powodów identycznych do tych, jakie podniesiono w ramach zarzutu piątego w pkt 107–109 powyżej, argumenty podniesione przez Polimeri nie są w stanie podważyć stwierdzenia Komisji co do istnienia kartelu między przedsiębiorstwami, których dotyczyło postępowanie. 115    W świetle powyższych okoliczności zarzut szósty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 4.     W przedmiocie zarzutu siódmego, opartego na bezprawnym przypisaniu Polimeri naruszenia. a)     Argumenty stron 116    Polimeri podnosi, że jeśli należy przyjąć jej udział w kartelu, co ona kwestionuje, Komisja powinna była rozróżnić odpowiedzialność Syndialu oraz jej samej według odpowiednich okresów, kiedy spółki te zarządzały działalnością w zakresie KB i KSB (czyli od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 grudnia 2001 r. w przypadku Syndialu oraz od dnia 1 stycznia 2002 r. do dnia 28 listopada 2002 r. w przypadku Polimeri). W tym względzie odsyła ona do zasady wypracowanej przez orzecznictwo, zgodnie z którą z reguły to osoba fizyczna lub prawna zarządzająca danym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia powinna za nie odpowiadać, nawet gdy w momencie wydania decyzji stwierdzającej naruszenie odpowiedzialność za prowadzenie przedsiębiorstwa ponosi inna osoba (wyroki Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r.: w sprawie C‑279/98 P Cascades przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9693, pkt 77–82; w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925, pkt 38). Komisja uznaje tę zasadę w motywie 337 zaskarżonej decyzji. Polimeri podkreśla jednak, że Komisja w następnym motywie zdecydowała o przypisaniu jej całkowitej odpowiedzialności z tytułu naruszenia, w tym dla okresu, w którym Syndial prowadził działalność w przedmiotowym sektorze i zwalnia go z całej odpowiedzialności. 117    Komisja uzasadniła swój wybór w motywach 367–369 zaskarżonej decyzji, powołując kryterium kontynuacji gospodarczej oraz odsyłając do ww. w pkt 51 wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji. Niemniej jednak w tym wyroku Trybunał również stwierdził istniejące więzi strukturalne między zbywcą i nabywcą, tzn. kontrole w 50% jednego podmiotu względem drugiego. Polimeri dodaje, że w tej sprawie spółka zbywająca, Aalborg, stanowiła jedynie twór ad hoc powstały dla celów naruszenia, aby przejąć działalność spółki dominującej w zakresie cementu. W niniejszej sprawie Polimeri istnieje jako spółka od 1995 r. i podczas gdy producenci KB i KSB zawierali (według Komisji) porozumienia antykonkurencyjne, spółka ta zajmowała się polietylenami (a nie elastomerami) w sposób całkowicie legalny. Zastosowanie w sposób niewyważony kryterium „samego podmiotu gospodarczego” w celu przeniesienia odpowiedzialności przedsiębiorstwa zbywającego na przedsiębiorstwo nabywające pociąga za sobą w sposób absurdalny ryzyko naruszenia zwłaszcza zasady indywidualizacji kar [opinia rzecznika generalnego D. Ruiza-Jaraba Colomera w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji (ww. w pkt 51 wyrok), Rec. s. I‑133]. Jeśli Komisja chce dokonać przeniesienia odpowiedzialności, to powinna wskazać inne czynniki. W niniejszej sprawie Komisja utrzymywała w szczególności, po pierwsze, że przekazanie działalności, które nastąpiło w dniu 1 stycznia 2002 r., oznaczało przekazanie na rzecz Polimeri podstawowej działalności oraz personelu Syndialu, po drugie, że w momencie przekazania działalności obrót odpowiadający Syndialowi uległ zmniejszeniu oraz że istniało zatem poważne ryzyko, że Syndial nie będzie już posiadać wystarczających aktywów do zapłacenia grzywny oraz, po trzecie, że w następstwie przekazania Polimeri uczestniczyła w spotkaniach europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego reprezentowana przez tę samą osobę należącą do personelu EniChem SpA. Tymczasem argumenty pierwszy i trzeci są nieprzydatne dla uzasadnienia przerzucenia odpowiedzialności. Polimeri podnosi w tym względzie, że te czynniki istnieją również w stosunkach między Dow i Shell i nie spowodowały odpowiedzialności Dow za naruszenia dokonane przez Shella przed zaprzestaniem działalności. Odnośnie do drugiego argumentu powołanego przez Komisję, jest on bez znaczenia z prawnego punktu widzenia, chyba że zostanie wykazane, że spółka znajduje się w stanie upadłości, co nie ma miejsca w przypadku Syndialu, który istnieje po dzień dzisiejszy. Ponadto argument ten jest tym bardziej mniej wiarygodny, że Komisja w niniejszej sprawie uznała odpowiedzialność solidarną w celu uniknięcia wszelkiego ryzyka niezapłacenia. Polimeri dodaje, że kontrola EniChem SpA względem Polimeri w okresie dziesięciu miesięcy po przekazaniu działalności była jedynie rozwiązaniem przejściowym, zanim kontrolę sprawować miała spółka holdingowa. 118    Polimeri wywodzi z tego, że kryterium ciągłości gospodarczej zastosowano w niniejszej sprawie z naruszeniem zasady indywidualizacji kar w sposób nieodpowiadający orzecznictwu wspólnotowemu, bez odpowiedniego uzasadnienia i w sposób dyskryminujący. 119    Komisja wnosi o oddalenie tego zarzutu. Twierdzi w szczególności, że istniała ciągłość gospodarcza między spółką zbywającą zaangażowaną w kartel (EniChem SpA/Syndial) a spółką nabywającą (Polimeri). b)     Ocena Sądu 120    Działalność Eni w odniesieniu do przedmiotowych produktów, jak przypomniano w pkt 4 powyżej, była pierwotnie zapewniana przez EniChem Elastomeri, pośrednio kontrolowaną przez Eni za pośrednictwem swojej spółki zależnej EniChem SpA. W dniu 1 listopada 1997 r. EniChem Elastomeri została połączona z EniChem SpA. Eni kontrolowała 99,97% EniChem SpA. W dniu 1 stycznia 2002 r. EniChem SpA przekazała swoją strategiczną działalność chemiczną (w tym działalność związaną z dwoma przedmiotowymi produktami) swojej spółce zależnej Polimeri, w której posiada 100% udziałów. Eni sprawuje bezpośrednią i całkowitą kontrolę względem Polimeri od dnia 21 października 2002 r. Od dnia 1 maja 2003 r. EniChem SpA zmieniła firmę spółki na Syndial (motywy 26–32 zaskarżonej decyzji). 121    W zaskarżonej decyzji Komisja wskazuje, że między EniChem SpA (obecnie Syndial) i Polimeri istnieją więzi strukturalne, ponieważ spółki te należą do tego samego przedsiębiorstwa. W niniejszej sprawie jej zdaniem należy podtrzymać odpowiedzialność Polimeri z tytułu naruszenia popełnionego przez Syndial, mimo że spółka ta nadal istnieje (motywy 338, 368, 369 zaskarżonej decyzji). 122    Komisja dodaje, że za odpowiedzialnością Polimeri przemawia również fakt, że przede wszystkim EniChem SpA była jedynym akcjonariuszem Polimeri przed przekazaniem i po przekazaniu przedmiotowej działalności oraz że w związku z tym przekazaniem nie nastąpiła żadna faktyczna zapłata. Następnie kapitał zakładowy oraz obrót EniChem SpA znacznie spadły po tym przekazaniu, a działalność tej spółki została ograniczona. Wreszcie pracownik, który uczestniczył przy naruszeniu w imieniu EniChem SpA, potwierdził uczestnictwo w tym naruszeniu w imieniu Polimeri (motywy 369–373 zaskarżonej decyzji). 123    W tym względzie należy przypomnieć, że jeżeli podmiot gospodarczy prowadzący działalność narusza zasady konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej (zob. podobnie ww. w pkt 50 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 145; ww. w pkt 116 wyrok w sprawie Cascades przeciwko Komisji, pkt 78; zob. również wyrok Trybunału z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie C‑280/06 ETI i in., Zb.Orz. s. I‑10893, pkt 39). 124    Jednakże, jeżeli dwa podmioty stanowią jedną jednostkę gospodarczą, sam fakt, że podmiot popełniający naruszenie w dalszym ciągu istnieje, nie stoi na przeszkodzie temu, aby sankcję nałożyć na podmiot, na który działalność gospodarcza została przeniesiona (zob. podobnie ww. w pkt 51 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 355–358; wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑43/02 Jungbunzlauer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3435, pkt 132). 125    Takie nałożenie sankcji jest dopuszczalne, w szczególności, w przypadku gdy te podmioty znajdowały się pod kontrolą tej samej osoby i przez wzgląd na ścisłe związki między nimi pod względem gospodarczym i organizacyjnym, stosowały zasadniczo jednakowe wytyczne gospodarcze (ww. w pkt 123 wyrok w sprawie ETI i in., pkt 49). 126    W niniejszej sprawie bezsporne jest, że EniChem SpA i Polimeri w trakcie ich zachowania o charakterze naruszenia były całkowicie kontrolowane, bezpośrednio albo pośrednio, przez tę samą spółkę, czyli Eni. W tych okolicznościach zasada osobistej odpowiedzialności nie stoi na przeszkodzie nałożeniu na Polimeri łącznej sankcji za naruszenie rozpoczęte przez EniChem SpA i kontynuowane przez Polimeri (zob. podobnie ww. w pkt 123 wyrok w sprawie ETI i in., pkt 51). 127    Pozostałe argumenty wysunięte przez Polimeri nie mogą podważyć tego wniosku. 128    W szczególności odnośnie do faktu, że argumenty powołane przez Komisję, przedstawione w pkt 122 powyżej, są bez znaczenia, należy podnieść, że wniosek Komisji, zgodnie z którym Polimeri powinna ponieść odpowiedzialność z tytułu działań Mnichem SpA (obecnie Syndial) opiera się na okoliczności, że przekazanie przedmiotowej działalności miało miejsce między dwiema spółkami należącymi do tego samego przedsiębiorstwa. Inne elementy powołane przez Komisję w zaskarżonej decyzji, przedstawione w pkt 122 powyżej, stanowią jedynie wsparcie wniosku Komisji, jak wskazuje użycie przysłówka „również” w motywie 369 zaskarżonej decyzji. Zatem nawet przy założeniu, że argumenty przytoczone przez Komisję są bez znaczenia, stwierdzenie to nie powinno podważyć zgodności z prawem zaskarżonej decyzji w tym względzie. 129    W każdym razie powołane przez Komisję elementy, które z faktycznego punktu widzenia nie zostały podważone przez Polimeri, są istotne. Ilustrują one bowiem fakt, że sankcja nałożona na przedsiębiorstwo, które nadal istnieje z prawnego punktu widzenia, lecz nie prowadzi działalności gospodarczej, niesie za sobą ryzyko braku wywołania skutku odstraszającego oraz że gdyby nie przewidziano innej możliwości nałożenia sankcji na inny podmiot niż ten, który popełnił naruszenie, przedsiębiorstwa mogłyby unikać sankcji poprzez zwykłą zmianę ich tożsamości w drodze restrukturyzacji, zbycia lub innych zmian prawnych czy organizacyjnych (zob. podobnie ww. w pkt 123 wyrok w sprawie ETI i in., pkt 40, 41). 130    Wreszcie w zakresie, w jakim Polimeri w drodze swoich argumentów podnosi niedostateczne uzasadnienie zaskarżonej decyzji, wystarczy stwierdzić, że Komisja jasno przedstawiła w motywach przedstawionych w pkt 120–122 powyżej, elementy oceny, które pozwoliły jej na przyjęcie odpowiedzialności Polimeri w niniejszej sprawie. 131    W świetle powyższych okoliczności zarzut siódmy podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 5.     W przedmiocie zarzutu ósmego, opartego na bezzasadnym stwierdzeniu co do istnienia kartelu a)     Argumenty stron  Uwagi wstępne 132    Zarzut ósmy podniesiony przez Polimeri składa się z dwóch części. W ramach części pierwszej Polimeri kwestionuje źródła dowodów wykorzystanych przez Komisję. W ramach części drugiej Polimeri kwestionuje część zaskarżonej decyzji zatytułowaną „Charakterystyka ogólna kartelu”. 133    Odnośnie do części zaskarżonej decyzji zatytułowanej „Spotkania kartelu” Polimeri odsyła do trzech załączników do skargi i co do których utrzymuje, że, wbrew zdaniu Komisji, są dopuszczalne. Z orzecznictwa wskazanego przez Komisję w jej pismach można wywnioskować, że ewentualną dopuszczalność załącznika należy oceniać w porównaniu ze sposobem powołania i odpowiednim sformułowaniem w skardze zarzutu, do którego się odnosi ten załącznik. Ogólne odesłanie do jednego lub kilku załączników należy uznać jako niedopuszczalne, jeżeli podstawa prawna (zarzut), do której się odnoszą, jest nieodpowiednio sformułowany w skardze. W niniejszej sprawie Polimeri, po pierwsze, przypomniała w skardze szczegółowo treść różnych załączników i, po drugie, powołuje w tej skardze jeden z nich w sposób bardziej ścisły. Na to nakłada się okoliczność, że sam tekst załączników odwołuje się do pewnych części skargi i do innych załączników oraz że tłumaczenie na język francuski zostało złożone równocześnie. Rzeczone załączniki miały zatem funkcję czysto dowodową i instrumentalną zarzutu umieszczonego w skardze.  W przedmiocie części pierwszej zarzutu ósmego dotyczącego źródeł dowodu 134    Po pierwsze, odnośnie do oświadczeń złożonych przez przedsiębiorstwa, które wystąpiły o zwolnienie lub zmniejszenie grzywny, Polimeri podnosi, że opisane przez Komisję ramy faktyczne nie są, przy licznych okazjach, tożsame z treścią oświadczeń pracowników. Polimeri, powołując się na tych pracowników, wskazuje, że rozbieżności istnieją nie tylko między różnymi spółkami, lecz również wewnątrz, w ramach tej samej spółki. Polimeri dodaje, że powoływane przez nią sprzeczności przedstawione są w kilku miejscach w skardze. Zarzut Komisji w tym względzie, zgodnie z którym argumenty Polimeri nie zawierają ani wskazówek co do dowodów, ani samych dowodów, mają charakter czysto formalny. 135    Po drugie, odnośnie do odręcznych notatek pana N. (Dow) zebranych w trakcie kontroli, stanową one jedyną prawdziwą podstawę pisemną, na której Komisja może oprzeć swoje oskarżenie. 136    Polimeri podnosi w szczególności, że na tej podstawie w motywie 202 zaskarżonej decyzji wskazano odnośnie do utrzymywanego nielegalnego spotkania między konkurentami w dniu 16 listopada 1999 r. we Frankfurcie „Po spotkaniu w dniu 16 listopada 1999 r. oraz kolacji, panowie [P., F., N., V., L., L. i T.] zebrali się w barze Casablanca w hotelu Meridien”. Tymczasem z akt dochodzenia wynika, że we wskazanej godzinie pan P. nie był już we Frankfurcie. Polimeri w załączniku składa kopię dokumentów z akt dochodzenia. Ponadto Polimeri przedkłada dowody, które wskazują, że pan L. (EniChem) zajechał już do Mediolanu (Włochy). Wyraża ona następnie wątpliwości co do obecności pana F., mając na uwadze zapłatę za hotel kartą kredytową w dniu 16 listopada 1999 r. Polimeri dodaje, że jeden z dokumentów załączonych do repliki (tj. paragon z hotelu wystawiony dla pana P.) należy pominąć jako dowód obciążający. Choć rzeczony dokument stanowi wprawdzie część akt dochodzenia, to nie został wykorzystany jako dowód ani w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, ani w zaskarżonej decyzji. Polimeri nie mogła zatem ustosunkować się do tego. To samo dotyczy okoliczności, że Komisja w swoich pismach przed Sądem zmieniła datę nieoficjalnego spotkania, przyjmując odtąd dzień 15 listopada 1999 r. Komisja nie wyjaśniła ponadto, w jaki sposób nieoficjalne spotkanie mogło się odbyć w dniu 15 listopada 1999 r. wieczorem, podczas gdy pierwsza część odręcznych notatek pana N. rozpoczynała się spotkaniem oficjalnym (które odbyło się w dniu 16 listopada 1999 r.). Zaskarżona decyzja dotknięta jest zatem uchybieniem w zakresie dochodzenia, lecz także brakiem uzasadnienia. Nowa wersja faktów przedstawiona przez Komisję w jej replice powinna zostać zatem uznana za niedopuszczalną. Polimeri podkreśla ponadto, wbrew temu, co wydaje się sugerować Komisja, że zawsze zaprzeczała, że uczestniczyła w rzeczonym spotkaniu. 137    Wreszcie dwie odręczne notatki pana N., wykorzystane pierwotnie jako dowody na istnienie kartelu [w odniesieniu do spotkań odbytych dnia 21 lutego 1996 r. w Düsseldorfie oraz w dniach 30 listopada i 1 grudnia 1998 r. w Brukseli (Belgia)], utraciły swój status dowodu. Polimeri wnioskuje z tego, że na pięć odręcznych notatek pana N. przynajmniej trzy były bez związku z bezprawnymi spotkaniami. Sąd zatem powinien zbadać uważnie oraz w szerokim zakresie brzmienie i interpretację odręcznych notatek pana N. i przeprowadzić w danym przypadku ich dodatkową weryfikację, w szczególności w celu ustalenia, w jaki sposób oraz w jakiej formie dotarły one do Komisji. 138    Polimeri dodaje, że wbrew twierdzeniom Komisji zawartym w jej pismach wielokrotnie wskazywała ona w swojej skardze na argumenty rodzące wątpliwości odnośnie do wartości dowodowej odręcznych notatek pana N. i to nie tylko notatek dotyczących spotkania z dnia 16 listopada 1999 r. Ponadto podkreśla ona, że zgodnie z orzecznictwem istnienie wątpliwości po stronie sądu powinno być rozpatrywane na korzyść przedsiębiorstwa będącego adresatem decyzji stwierdzającej naruszenie (ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 177). 139    Po trzecie, Polimeri podnosi w ramach repliki odnośnie do KB i KSB, że nie istniały dowody dotyczące utrzymywanych spotkań kartelu. W tym względzie Polimeri dostarcza komentarz do każdego z tych spotkań (dla okresu od 1996 r. do 2002 r.). Polimeri wskazuje również, że zobrazowanie tych okoliczności faktycznych zostało przedstawione w skardze.  W przedmiocie części drugiej zarzutu ósmego, dotyczącego charakterystyki ogólnej kartelu 140    Na wstępie Polimeri wskazuje, że część zaskarżonej decyzji zatytułowana „Charakterystyka ogólna kartelu” jest zbiorem oświadczeń, w którym niewiele jest naprawdę istotnych aspektów. Polimeri podkreśla, że twierdzenie pana W. (Bayer), przedstawione w motywie 112 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym pan L. (EniChem) i pan W. zwrócili się do pana N. (Dow) o niesporządzanie już więcej notatek z niejawnych spotkań, były niewiarygodne. W szczególności Polimeri podnosi, że twierdzenie to zostało zdementowane przez pana L. i niepotwierdzone przez pana N. Ponadto oświadczenie pana W. dotyczyło odręcznych notatek pana N. w sprawie spotkań z dnia 21 lutego 1996 r. Wreszcie występowała tam niespójność między przyjętym momentem, kiedy do pana N. rzekomo zwrócono się o niesporządzanie notatek, i rzeczywistą chwilą, kiedy przystał na tę prośbę. Polimeri dodaje, że oskarżenie, którego podstawę Komisja chciałaby potwierdzić, pochodzi z samego tego oświadczenia. 141    Co do istoty Polimeri dokonuje rozróżnienia między porozumieniami w sprawie cen, porozumieniami w sprawie podziału rynku, wymiany wrażliwych informacji handlowych, wykonania porozumień i ogólnych ram faktycznych opisanych przez pana N. –       Odnośnie do porozumienia w sprawie cen 142    Odnośnie do KB Polimeri podkreśla, że oświadczenia pana W. (Bayer) opisane w motywach 105 i 106 zaskarżonej decyzji, miały ogólny charakter i w każdym razie były niewiarygodne. W tym względzie podważa ona odesłania dokonane przez Komisję w swoich pismach do innych motywów zaskarżonej decyzji i powołuje się odnośnie do tych motywów na kilka punktów w skardze lub w załącznikach do niej. Polimeri wskazuje również, że niektóre motywy wskazane przez Komisję nie dotyczą KB. 143    Ponadto twierdzenie, zgodnie z którym pan D. (EniChem) miał zwrócić się do Bayera – grożąc – o podniesienie cen (motyw 103 zaskarżonej decyzji) było niewiarygodne w świetle okoliczności faktycznej, że Bayer był podmiotem największym na rynku. Bayer ponadto zdementował oświadczenia własnego pracownika. Komisja nie mogła zatem zaprzeczyć tej okoliczności faktycznej w drodze zwykłej opinii przedstawionej w swoich pismach. Polimeri wskazuje również, że nie ma w tej części zaskarżonej decyzji innej informacji szczególnej dotyczącej zakładanych porozumień dotyczących cen KB. Ponadto nie istnieje żadna dokumentacja na piśmie dotycząca hipotetycznych nielegalnych rozmów dotyczących KB. Wreszcie Polimeri podkreśla, że dokonana z pomocą informacji dostarczonych przez wszystkich producentów analiza zmian cen w pierwszym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów jasno wykazała, że nie występowała zsynchronizowana ewolucja cen, że było tyle samo przypadków podwyższenia ceny co obniżenia, że ewolucja cen odzwierciedlała – z pewną różnicą czasową – wzrost albo spadek cen surowców oraz że ceny różnych produktów zawsze się bardzo od siebie różniły. 144    Odnośnie do KSB Bayer twierdzi, że pan D. (EniChem) i pan J. (Shell) byli najbardziej aktywnymi aktorami porozumień (motyw 111 zaskarżonej decyzji). Tymczasem te dwie osoby zawsze stanowczo zaprzeczały uczestnictwu w porozumieniach antykonkurencyjnych. Oświadczenie przedstawione w motywie 119 zaskarżonej decyzji, powołane przez Komisję w jej pismach, było bez znaczenia, ponieważ pochodziło od pana V. (Shell) tytułem opinii prywatnej. Nie mogło ono podważyć oświadczenia pana de J. Komisja oparła się wyłącznie na oświadczeniach przedsiębiorstw współpracujących oraz spółki Shell, bez przedstawienia innego dowodu lub innej poszlaki. Odnośnie do spółki Shell przyznała ona bezwarunkowo w pierwszym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów swój udział w porozumieniach w sprawie cen, choć pan de J. kategorycznie zdementował tę tezę. Polimeri podnosi jednak, że późniejsze zeznania Shella mają wartość dowodową jedynie względem spółki, która jest ich autorem, zważywszy, że nastąpiły one po pierwszej czynności oskarżenia i nie są wsparte innymi istotnymi dokumentami. Polimeri podważa w tym względzie odesłania dokonane przez Komisję w jej pismach, w innych motywach zaskarżonej decyzji. Polimeri odsyła odnośnie do tych motywów do kilku punktów skargi lub do załączników do niej. 145    Ponadto stanowisko Bayera przedstawione w motywach 110 i 114 zaskarżonej decyzji nie było zgodne z oświadczeniami niektórych z jej pracowników, w niniejszej sprawie pana O. i pana Ü. Polimeri odsyła w tym względzie do kilku pism z akt dochodzenia. Odnośnie do pana O. Polimeri twierdzi, że wbrew temu, co podnosi Komisja w swoich pismach, spółka uczestniczyła w spotkaniu europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego w dniach 2 i 3 września 1996 r., spotkaniu, które było wymienione wśród „spotkań kartelu”. Ponadto nie brano pod uwagę, że kierownictwo Bayera zawarło porozumienia bez poinformowania pana O., osoby odpowiedzialnej za sprawy handlowe tej spółki. Późniejsza przeprowadzona ponowna analiza była nieistotna, skoro opierała się na nowych wersjach faktów pochodzących z rozmów z panem W., który nigdy nie był odpowiedzialny za KSB z ramienia spółki Bayer. Polimeri podkreśla w tym względzie, że Komisja umieściła na pierwszym planie oświadczenia osób najbardziej współpracujących. Nie istniał żaden dowód, że dane przedsiębiorstwa zawarły porozumienie w sprawie podwyższenia cen ani że opracowały i zrealizowały wspólny mechanizm umożliwiający systematyczną koncentrację cen KSB. Polimeri przypomina w tym względzie krytykę wyrażoną względem odręcznych notatek pana N. Wreszcie analiza zmian cen KSB wykazała takie same wyniki co względem wcześniej dokonanej w odniesieniu do KB. 146    Polimeri wskazuje również, że dowód braku skutków analizowanego porozumienia ma istotne znaczenie, wbrew temu, co podnosi Komisja w swoich pismach. Stanowiło to jedyny sposób dla Polimeri, aby wykazać brak podstaw treści oświadczeń, które nie były potwierdzone przez inne dowody. –       W przedmiocie porozumień w sprawie podziału rynku 147    Na wstępie Polimeri wskazuje, że z zaskarżonej decyzji jasno nie wynika, czy rzekome porozumienia w sprawie podziału rynku dotyczą wyłącznie KSB czy również KB. Polimeri podnosi w tym względzie sprzeczność istniejącą między motywami 124 i 301 zaskarżonej decyzji. 148    Odnośnie do KB Polimeri podkreśla, że tylko jedno z oświadczeń przedstawionych w sekcji dotyczącej porozumień w sprawie podziału rynku (czyli oświadczenie pana W. ze spółki Bayer) dotyczy w szczególności tego produktu (motyw 129 zaskarżonej decyzji). Niemniej jednak w świetle motywów 56 i 57 zaskarżonej decyzji Polimeri oświadcza, że stawiała sobie pytanie co do zdolności producentów do podziału klientów (w niniejszym przypadku producentów opon) o wielkości wskazanej przez Komisję. Ponadto, jak wynika z motywu 125 zaskarżonej decyzji, ze względu na właściwości techniczne nie wszyscy producenci uzyskali homologację u każdego z klientów. Żaden dokument nie zaświadczał o utrzymywanych porozumieniach w sprawie podziału rynku. Polimeri wskazuje ponadto, że dostawy EniChem SpA do producentów opon wskazanych przez Komisję (60–65% produkcji KB przez EniChem SpA) ustawicznie podlegały zmianom. Było to niezgodne z ideą utrzymania status quo, w każdym razie w odniesieniu do Polimeri. Ponadto EniChem SpA sprzedawała pozostałą część swojej produkcji KB (tj. 35–40%) innym klientom niż producenci opon, którzy nie byli zwykłymi odbiorcami. Polimeri podkreśla, że nie utrzymuje wbrew temu, co wskazuje Komisja w swoich pismach, że spółka ta nie miała interesu gospodarczego w zawarciu porozumień antykonkurencyjnych. 149    Oświadczenie pana V. (Shell), przedstawione w motywie 127 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym pan L. (EniChem) wydał mu polecenie trzymania się z dala od rynku spodów wykładzin w Zjednoczonym Królestwie, jest niewiarygodne. Polimeri podkreśla w tym względzie zmianę oświadczeń Shella, okoliczność faktyczną, że pan L. kategorycznie dementuje prowadzenie jakiejkolwiek rozmowy o tej treści, oraz fakt, że KB nie dotyczy rynku spodów wykładzin. 150    Odnośnie do KSB Polimeri podnosi, że zgodnie z oświadczeniem pana P. (Bayer), który rozpoczął pełnienie swojej funkcji w 1999 r. (brak jest wskazówek świadczących zatem o wcześniejszych latach), przedstawionym w motywie 124 zaskarżonej decyzji, zaprzecza on istnieniu porozumień w przedmiocie zamrożenia możliwości oraz udziałów w rynku i twierdzi, że decyzja co do niestosowania agresywnej konkurencji była pozostawiona przedsiębiorstwom. Wypowiedź ta nie stanowi dowodu na istnienie porozumienia. Potwierdza to fakt, że ilości KSB sprzedawane przez EniChem SpA głównym klientom ulegały ciągłej zmianie. Argument Komisji, zgodne z którym stanowisko Polimeri opierało się na błędzie w tłumaczeniu na język włoski oświadczenia pana P., należy uznać za niedopuszczalny. Komisja miała ponadto możliwość sprostowania tego błędu w tłumaczeniu w celu umożliwienia Polimeri wykonania swoich praw do obrony. W każdym razie analizowane oświadczenie nawet w języku oryginału (niemiecki) miało dwuznaczny charakter. Polimeri zaprzecza również dokonanym przez Komisję odesłaniom w jej pismach do innych motywów zaskarżonej decyzji, mających stanowić o istnieniu kartelu dotyczącego KSB w odniesieniu do okresu sprzed roku 1999. 151    Odnośnie do twierdzenia Dow przedstawionego w motywie 125 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym „złożyli EniChem [SpA] zapewnienie, że nie będą atakować pozycji tej spółki względem Michelin lub Bridgestone”, nie odnosi się ono do konkretnego okresu i jest tym samym niezgodne z wahaniami dostaw EniChem SpA w całym analizowanym okresie. Jeśli chodzi o oświadczenie Bayera, przedstawione w motywie 126 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym podczas kilku spotkań Dow i EniChem SpA wzajemnie się oskarżały o podbieranie sobie klientów, stanowiło ono najlepszy dowód istnienia wysokiego poziomu konkurencji na rynku, przynajmniej w stosunkach między EniChem SpA i Dow. –       W przedmiocie wymiany wrażliwych informacji handlowych 152    Odnośnie do KB Polimeri wskazuje motywy 120, 128 oraz 132 zaskarżonej decyzji i zasadniczo uważa, że zawarte tam oświadczenia są niewiarygodne (motyw 132 zaskarżonej decyzji) lub nie są wsparte dowodami (motywy 120, 128 zaskarżonej decyzji). Ponadto motyw 128 zaskarżonej decyzji odsyła do informacji częściowo publicznej, co Komisja przyznała w motywie 329 zaskarżonej decyzji. Przyznała ona więc w sposób dorozumiany również brak podstaw zarzutu dotyczącego wymiany informacji. 153    Odnośnie do KSB motywy 131–133 zaskarżonej decyzji nie podnoszą jakiegokolwiek szczególnego oskarżenia. Polimeri odsyła zatem do rozważań przedstawionych względem KB. 154    Polimeri dodaje, że wbrew temu, co podnosi Komisja, kwestionowała ona w skardze dokumenty dotyczące spotkań z dnia 20 maja 1996 r. w Mediolanie oraz z dni 15 i 16 listopada 1999 r. we Frankfurcie. Ponadto analizowane informacje stanowią zdaniem Polimeri prawie wyłącznie informacje ogólnie dostępne. –       W przedmiocie przestrzegania porozumień 155    Komisja w motywie 136 zaskarżonej decyzji wskazuje dwustronne kontakty telefoniczne konkurentów między spotkaniami. W opinii Polimeri część zaskarżonej decyzji opisująca utrzymywany mechanizm przestrzegania porozumień kartelu składa się z mocno fragmentarycznego opisu wydarzeń. Brak jest zatem jakiegokolwiek dowodu na istnienie wspólnej woli wszystkich uczestniczących przedsiębiorstw w ustanowieniu mechanizmu kontroli utrzymywanych porozumień. Polimeri przypomina również orzecznictwo, zgodnie z którym należy wykazać fakt, że dane przedsiębiorstwo miało wiedzę co do zachowań noszących znamiona naruszenia innych uczestników lub że mogło ono to racjonalnie przewidzieć oraz że było gotowe zaakceptować ryzyko (ww. w pkt 55 wyrok w sprawach połączonych Bolloré i in. przeciwko Komisji). Dowód ten powinien opierać się nie na bazie domniemania winy, lecz na podstawie bezpośrednich dowodów z dokumentów (ww. w pkt 105 wyrok w sprawie Cement). 156    Odnośnie do KB Polimeri wskazuje motywy 137, 138, 143 oraz 144 zaskarżonej decyzji i zasadniczo uważa, że oświadczenia tam przedstawione są niedokładne (okres, produkt, klienci) i tym samym posiadają słabą wartość dowodową. Ściślej rzecz ujmując, odnośnie do przedstawionego w motywie 143 zaskarżonej decyzji oświadczenia pana F. (Dow) Polimeri podnosi, że inne oświadczenie Dow zawarte w aktach sprawy wskazuje na spór między Dow i EniChem SpA dotyczący naruszenia tajemnicy handlowej przez Karbochem (przedsiębiorstwo, którego udziały posiada Dow). Spór ten – rozstrzygnięty w drodze transakcji – wymagał wielokrotnych kontaktów między tymi dwoma przedsiębiorstwami. Odnośnie do opisanego w motywie 144 zaskarżonej decyzji oświadczenia pana W. (Dow), wpisuje się ono nieoczekiwanie w twierdzenia dotyczące spotkań europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego, w szczególności spotkania w  listopadzie 2001 r. 157    Odnośnie do KSB Polimeri wskazuje oświadczenie pana F. (Bayer), zgodnie z którym pan L. (EniChem) miał kontaktować się mniej więcej dwa razy w roku, następującym po pierwszym spotkaniu w lutym 1999 r. (motyw 140 zaskarżonej decyzji). W opinii Polimeri kontakty te były związane z umową o dostawę między EniChem SpA i Bayerem dotyczącą określonego produktu, który nie zaliczał się do kategorii KSB w ścisłym znaczeniu. Polimeri przedkłada w tym względzie dokument wykazujący sprzedaż tego produktu na rzecz Bayera w 1999 r. i odsyła do oświadczenia zawartego w aktach dochodzenia. Oświadczenia Bayera były wyciągnięte z ich kontekstu i cytowane fragmentarycznie w sposób uprzedzony. Ponadto pan F. nie ponosił bezpośredniej odpowiedzialności za działalność związaną z KSB. Pan F. ponadto potwierdził, że te rozmowy nie mogły zawierać porozumień w sprawie cen. –       W przedmiocie ogólnych ram faktycznych opisanych przez pana N. 158    Polimeri zwraca uwagę Sądu na złożone podczas rozmowy w dniu 13 grudnia 2005 r. oświadczenie pana N. (Dow), które nie zostało zawarte w zaskarżonej decyzji. Oświadczenie to, które jest cytowane w całości, ma szczególny walor wyjaśniający. Ukazuje ono, że kontakty, które miały miejsce na marginesie spotkań europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego, były jedynie spotkaniami o charakterze naturalnym i nieuniknionym między podmiotami gospodarczymi sektora, podczas których dyskutowano różne kwestie w przeważającym stopniu oparte na ogólnodostępnych informacjach, bez zamiaru nadania im charakteru tajnego. Możliwe, że w tym kontekście powstawały sytuacje przypadkowe, które można by zakwalifikować jako „przypadki graniczne”. Występowała jednak duża różnica między taką sytuacją a kartelem, której nie uchwyciła Komisja poprzez przedstawienie dowodów w tym względzie. Polimeri dodaje, że Komisja świadomie ignorowała zasadniczą istniejącą różnicę między dzieleniem się informacjami ogólnie dostępnymi a zawarciem kartelu w sprawie cen analizowanych produktów. Polimeri podkreśla również, że oświadczenie pana N. potwierdza, że nie istniała wspólna wizja nie tylko w przedmiocie zmian cen surowców, lecz również w kwestii ostatecznego celu realizowanego przez spółki. 159    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Na wstępie Komisja uważa, że w załącznikach od A23 do A25 skargi Polimeri rozwija liczne części zarzutów oraz argumenty, które nie pojawiły się w tekście skargi. Postępując w ten sposób, Polimeri naruszyła art. 19 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości oraz art. 44 § 1 lit. c) regulaminu postępowania przed Sądem. W pozostałym zakresie Komisja zasadniczo uważa, że nie dopuściła się naruszenia, przyjmując istnienie naruszenia odnośnie do Polimeri. b)     Ocena Sądu 160    Należy przypomnieć, że odnośnie do przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE należy na wstępie zaznaczyć, że obowiązkiem Komisji jest przedstawienie dowodu stwierdzonego przez nią naruszenia i wskazanie takich środków dowodowych, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie. Komisja jest zatem zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione (zob. ww. w pkt 50 orzecznictwo). Należy również przypomnieć, że dla istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób (wyroki Trybunału: z dnia 15 lipca 1970 r. w sprawie 41/69 ACF Chemiefarma przeciwko Komisji, Rec. s. 661, pkt 112; z dnia 29 października 1980 r. w sprawach połączonych od 209/78 do 215/78 i 218/78 van Landewyck i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 3125, pkt 86; wyrok Sądu z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑7/89 Hercules Chemicals przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1711, pkt 256). Jeżeli sąd ma wątpliwości, to należy je rozpatrywać na korzyść przedsiębiorstw będących adresatami decyzji stwierdzającej naruszenie. Sąd nie może zatem dojść do wniosku, że Komisja wykazała istnienie danego naruszenia w sposób zgodny z prawem, jeżeli ma jeszcze co do tego wątpliwości (wyrok Sądu z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4407, pkt 215).  W przedmiocie dopuszczalności niektórych argumentów przytoczonych w ramach zarzutu ósmego 161    Zgodnie z art. 21 statutu Trybunału Sprawiedliwości i art. 44 § 1 lit. c) regulaminu postępowania przed Sądem skarga powinna zawierać przedmiot sporu oraz zwięzłe przedstawienie powołanych zarzutów. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, aby skarga była dopuszczalna, konieczne jest, by istotne okoliczności faktyczne i prawne, na których została oparta, wynikały, choćby w sposób zwięzły, lecz spójny i zrozumiały, z samej treści skargi. Choć sama treść skargi może zostać wsparta lub uzupełniona, w przypadku kwestii szczególnych, odesłaniami do poszczególnych fragmentów dokumentów do niej załączonych, ogólne odesłanie do innych dokumentów, nawet załączonych do skargi, nie może zastąpić braku istotnych elementów argumentacji prawnej, które zgodnie ze wspomnianymi powyżej przepisami muszą być zawarte w samej skardze (wyrok Trybunału z dnia 31 marca 1992 r. w sprawie C‑52/90 Komisja przeciwko Danii, Rec. s. I‑2187, pkt 17; wyrok Sądu z dnia 17 września 2007 r. w sprawie T‑201/04, Zb.Orz. s. II‑3601, pkt 94). Ponadto nie do Sądu należy poszukiwanie i odnajdywanie w załącznikach zarzutów i argumentów, które mogłyby być podstawą skargi, albowiem załączniki spełniają funkcję wyłącznie dowodową i dokumentacyjną (wyroki Sądu z dnia 7 listopada 1997 r. w sprawie T‑84/96 Cipeke przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2081, pkt 34; z dnia 21 marca 2002 r. w sprawie T‑231/99 Joynson przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2085, pkt 154). 162    Analogiczne wymogi niezbędne są, w przypadku gdy argument jest powoływany na poparcie zarzutu (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑352/94 Mo och Domsjö przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1989, pkt 333). 163    W niniejszej sprawie Polimeri wskazuje, że „z uwagi na ściśle ograniczoną liczbę stron, której musi odpowiadać niniejsza skarga, skarżąca przedstawi swoje argumenty w części »Charakterystyka ogólna kartelu«, podczas gdy zastrzega sobie możliwość szczegółowych uwag w odniesieniu do części »Spotkania kartelu« w załączniku [A]23, załączniku [A]24 oraz w załączniku [A]25 [do skargi]. 164    Polimeri tym samym w treści skargi rozwija część zarzutu dotyczącą części zaskarżonej decyzji zatytułowanej „Charakterystyka ogólna kartelu” (czyli sekcja 4.2 zaskarżonej decyzji). Część zarzutu dotycząca części zaskarżonej decyzji zatytułowanej „Spotkania kartelu” (czyli sekcja 4.3 decyzji) jest bliżej rozwinięta pod względem prawnym i faktycznym wyłącznie w załącznikach od A23 do A25 do skargi. 165    Ściśle rzecz ujmując, same argumenty powołane przez Polimeri w głównej części skargi dotyczącej części zaskarżonej decyzji zatytułowanej „Spotkania kartelu” są następujące: „Odnośnie do okresu od 1996 r. do 2000 r. (w załączniku [A]23 [do skargi]) Polimeri utrzymuje, że nieuzasadnione jest twierdzenie, że istniała jakakolwiek forma kartelu między konkurentami w zakresie cen zarówno KSB, jak i KB. W niewielkiej liczbie przypadków, gdzie załączona dokumentacja opisuje spotkania na marginesie oficjalnych spotkań, dokumentacja dotyczy w przeważającej części KSB, nic, ale naprawdę nic nie uzasadnia wniosku, że polityka handlowa przedsiębiorstwa była w jakikolwiek sposób koordynowana. Jeśli chodzi o rok 2001, Polimeri wykazuje w załączniku [A]24 [do skargi], że jest to rok absolutnie bez znaczenia z kartelowego punktu widzenia zarówno w odniesieniu do KB, jak i KSB, w ten sposób, że jeżeli Komisja miałaby przyjąć – błędnie – za udowodnione istnienie kartelu [względem] EniChem, należałoby go uznać w każdym razie za zakończony najpóźniej w 2000 r. Wreszcie, jeśli chodzi o rok 2002 (załącznik [A]25 [do skargi]), jak przyznaje sama Komisja, KB nie jest przedmiotem żadnego zarzutu. Odnośnie do KSB nie wykazano żadnej nielegalnej działalności [względem] Polimeri”. 166    W przypisach podano miejsce i datę analizowanych spotkań. 167    Ponadto zarzut ósmy podniesiony przez Polimeri w skardze dzieli się na dwie części, z wyjątkiem części zatytułowanej „Wprowadzenie”. Te dwie części, zatytułowane „[W] przedmiocie źródeł dowodów” oraz „W przedmiocie ogólnej charakterystyki kartelu” dotyczą konkretnych części zaskarżonej decyzji noszących takie same tytuły. W żadnym momencie zarzut ósmy podniesiony przez Polimeri w skardze nie zawiera części zatytułowanej „W przedmiocie spotkań kartelu”. 168    W tych okolicznościach część zarzutu Polimeri odnosząca się do części zaskarżonej decyzji zatytułowanej „Spotkania kartelu” (czyli sekcja 4.3 tej decyzji), której zasadnicze kwestie faktyczne i prawne zawarte są wyłącznie w załącznikach od A23 do A25 do skargi, nie spełniają wymogów stawianych w art. 21 statutu Trybunału Sprawiedliwości i art. 44 § 1 lit. c) regulaminu postępowania. 169    Polimeri nie może usunąć tego braku poprzez umieszczenie w replice pewnych informacji faktycznych lub prawnych dotyczących „spotkań kartelu” oraz poprzez odesłanie do załączników od A23 do A25 do skargi lub poprzez dodanie nowych załączników do skargi. Treść repliki jest bowiem z założenia pozbawiona znaczenia z punktu widzenia zgodności skargi z ustanowionymi w art. 44 § 1 regulaminu postępowania wymogami. W szczególności potwierdzona przez orzecznictwo (wyroki Sądu: z dnia 27 lutego 1997 r. w sprawie T‑106/95 FFSA i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑299, pkt 125; z dnia 28 stycznia 1999 r. w sprawie T‑14/96 BAI przeciwko Komisji, Rec. s. II‑139, pkt 66) dopuszczalność zarzutów i argumentów wysuwanych w replice z zamiarem wzmocnienia zarzutów zawartych w skardze nie może być przywoływana w celu zaradzenia istniejącemu w momencie wniesienia skargi uchybieniu wymogom ustanowionym w art. 44 § 1 regulaminu postępowania; w przeciwnym wypadku przepis ten zostałby pozbawiony jakiegokolwiek znaczenia (postanowienie Sądu z dnia 19 maja 2008 r. w sprawie T‑144/04 TF1 przeciwko Komisji, Rec. s. II‑761, pkt 30; zob. również podobnie wyrok Sądu z dnia 16 marca 1993 r. w sprawach połączonych T‑33/89 i  T‑74/89 Blackman przeciwko Parlamentowi, Rec. s. II‑249, pkt 65; postanowienie Sądu z dnia 28 kwietnia 1993 r. w sprawie T‑85/92 De Hoe przeciwko Komisji, Rec. s. II‑523, pkt 25). 170    W świetle powyższego część zarzutu Polimeri w zakresie dotyczącym sekcji 4.3 zaskarżonej decyzji zatytułowanej „Spotkania kartelu” jest niedopuszczalna (zob. podobnie ww. w pkt 162 wyrok w sprawie Mo och Domsjö przeciwko Komisji, pkt 334; wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑322/01 Roquette Frères przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3137, pkt 210; wyrok z dnia 30 stycznia 2007 r. w sprawie T‑340/03 France Télécom przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑107, pkt 168).  W przedmiocie części pierwszej zarzutu ósmego dotyczącej źródeł dowodu 171    Po pierwsze, odnośnie do oświadczeń złożonych przez przedsiębiorstwa, które złożyły wniosek o zwolnienie z grzywny lub jej obniżenie, argumenty Polimeri – jak to podkreśla Komisja – są podniesione przez spółkę w sposób ogólny bez dostarczenia dostatecznie szczegółowych wskazówek. Argumenty te dlatego nie są w stanie podważyć zgodności z prawem zaskarżonej decyzji w tym względzie. Zakładając, że argumenty Polimeri mają na celu podważenie wartości dowodowej oświadczeń przedsiębiorstw złożonych w ramach komunikatu w sprawie współpracy, należy je oddalić z tych samych powodów, co argumenty rozwinięte w ramach zarzutu pierwszego (zob. pkt 58 powyżej). 172    Po drugie, odnośnie do odręcznych notatek pana N. (Dow), należy stwierdzić przede wszystkim, że Polimeri podważa w części skargi dotyczącej „źródeł dowodów” wyłącznie te dotyczące nielegalnego spotkania we Frankfurcie w dniach 15 i 16 listopada 1999 r. (motyw 201 zaskarżonej decyzji). Polimeri nie kwestionuje odręcznych notatek pana N. dotyczących nielegalnego spotkania w dniach 25 i 26 lutego 1997 r. w Wiedniu (Austria) (motyw 173 zaskarżonej decyzji). Ponadto Polimeri nie kwestionuje w tej części skargi odręcznych notatek pana N. dotyczących nielegalnego spotkania w dniach 20 i 21 maja 1996 r. w Mediolanie (motyw 163 zaskarżonej decyzji). Fakt, że Polimeri mogła kwestionować wartość dowodową tych notatek w innych fragmentach skargi, a w szczególności w ramach zarzutu trzynastego, nie jest w stanie zmienić tego wniosku. W każdym przypadku, ze względów, które zostaną przedstawione w ramach zarzutu trzynastego, Polimeri nie przedstawiła dowodów mogących podważyć wartość dowodową tych notatek. Zatem nawet przy założeniu, że istnieje wątpliwość co do wartości dowodowej odręcznych notatek pana N. dotyczących nielegalnego spotkania w dniach 15 i 16 listopada 1999 r. we Frankfurcie lub że zaskarżona decyzja dotknięta jest brakiem uzasadnienia w tym względzie – jak to podnosi Polimeri – nie może to mieć wpływu na wartość dowodową innych ww. odręcznych notatek. 173    Następnie zarzut ósmy Polimeri należy do grupy zarzutów dotyczących treści zaskarżonej decyzji, a nie do zarzutów dotyczących uchylenia albo zmniejszenia grzywny. Zarzut ósmy Polimeri ma zatem na celu, aby Sąd stwierdził brak istnienia naruszenia po stronie Polimeri. Tymczasem, nawet zakładając, że Sąd uchyli moc dowodową odręcznych notatek pana N. dotyczących nielegalnego spotkania w dniach 15 i 16 listopada 1999 r. we Frankfurcie lub uzna, że Polimeri nie uczestniczyła w tym spotkaniu, to i tak nie pociągnie to za sobą stwierdzenia braku istnienia naruszenia po stronie tego przedsiębiorstwa. Stwierdzenie naruszenia opiera się bowiem na innych dowodach, w szczególności na oświadczeniach przedsiębiorstw, które potwierdzają inne podobne oświadczenia, na odręcznych notatkach z innych nielegalnych spotkań oraz na dowodach z dokumentów zebranych w toku dochodzenia Komisji. Ponadto w przypadku porozumień, do których dochodzi podczas spotkań konkurujących ze sobą przedsiębiorstw, naruszenie reguł konkurencji ma miejsce, gdy spotkania mają taki właśnie cel i zmierzają w ten sposób do sztucznej regulacji rynku. W takim przypadku przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność za naruszenia, jeżeli uczestniczyło w tych spotkaniach, znało ich cel, nawet jeśli potem nie zastosowało w praktyce środków ustalonych podczas tych spotkań. Mniej więcej regularny udział przedsiębiorstwa w spotkaniach oraz mniej więcej pełne stosowanie w praktyce ustalonych środków nie ma wpływu na istnienie odpowiedzialności, ale na jej zakres, a tym samym na wysokość sankcji (wyrok Trybunału z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 145). 174    Wynika stąd, że argumenty przedstawione przez Polimeri dotyczące źródeł dowodów należy oddalić.  W przedmiocie części drugiej zarzutu ósmego dotyczącego ogólnej charakterystyki kartelu 175    Na wstępie, w kwestii krytyki formułowanej przez Polimeri względem twierdzenia pana W. (Bayer), przedstawionego w motywie 112 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym pan L. (EniChem) i pan W. zwrócili się do pana N. (Dow) o niesporządzanie już więcej notatek z nieoficjalnych dyskusji, należy uznać, że przy założeniu, że można przyjąć krytykę Polimeri oraz że twierdzenie pana W. zostanie pominięte, taka okoliczność pozostaje bez wpływu na zgodność z prawem zaskarżonej decyzji. Nie podważa to bowiem innych oświadczeń Bayera, skoro są potwierdzone przez Dow lub Shella albo są wsparte dowodami z dokumentu. Ponadto wspomniane oświadczenie pana W. pozwoliło Komisji na wskazanie, że w jej opinii nie można było znaleźć w odręcznych notatkach wzmianek dotyczących nielegalnych spotkań odnośnie do lat 2000 i 2001 (motyw 113 zaskarżonej decyzji). To wyjaśnienie jest bez znaczenia dla materialnej zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Komisja w motywie 152 zaskarżonej decyzji posługuje się również oświadczeniem pana W., gdy opisuje rolę każdego z analizowanych przedsiębiorstw w kartelu. Niemniej jednak z zaskarżonej decyzji nie wynika, że Komisja wzięła pod uwagę tę okoliczność przy ocenie wagi naruszenia w odniesieniu do Polimeri. W każdym razie, o ile błąd Komisji w tym względzie mógł mieć wpływ na wysokość grzywny nałożonej na Polimeri, to nie mógł mieć wpływu na stwierdzenie naruszenia. 176    Na wstępie również należy podnieść, że argumenty Polimeri będą analizowane z uwzględnieniem rozróżnienia na KB i KSB, mimo że Polimeri nie była w stanie udowodnić, że Komisja popełniła błąd, dokonując kwalifikacji niniejszego naruszenia jako naruszenia o charakterze jednolitym (zob. w tym względzie zarzut czwarty powyżej). –       W przedmiocie porozumień w sprawie cen 177    W odniesieniu do KB oraz do okoliczności faktycznej, że oświadczenia pana W. (Bayer) przedstawione w motywach 105 i 106 zaskarżonej decyzji miały ogólny charakter, należy przypomnieć, że w praktyce Komisja często jest zobowiązana do udowodnienia istnienia naruszenia w warunkach mało sprzyjających temu zadaniu, ponieważ od czasu wystąpienia okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie mogło upłynąć wiele lat, a także że wiele przedsiębiorstw objętych dochodzeniem nie współpracowało aktywnie z Komisją. W tym kontekście przedsiębiorstwu winnemu naruszenia byłoby bowiem zbyt łatwo uniknąć jakiejkolwiek kary, jeżeli mogłoby ono podnieść argument, że informacje przedstawione w odniesieniu do funkcjonowania bezprawnego porozumienia są zbyt niejasne w sytuacji, w której istnienie porozumienia i jego antykonkurencyjny cel zostały wykazane w sposób wystarczający. Przedsiębiorstwa mogą bronić się odpowiednio w takiej sytuacji w ten sposób, że mają możliwość zajęcia stanowiska wobec wszystkich dowodów przedstawionych przeciwko nim przez Komisję (ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 203). Argumenty Polimeri nie są zatem w stanie podważyć oświadczeń pana W. przedstawionych w motywach 105 i 106 zaskarżonej decyzji, które są ponadto wsparte oświadczeniami Dow i Shella oraz dowodami z dokumentów. 178    W odniesieniu do przedstawionego w motywie 103 zaskarżonej decyzji oświadczenia pana W. Komisja opisuje je w celu wykazania historii stosunków między przedsiębiorstwami, których dotyczy postępowanie. Ściślej rzecz ujmując, analizowane oświadczenie dotyczy roku 1995, czyli okresu, w odniesieniu do którego Komisja nie stwierdziła istnienia naruszenia reguł konkurencji. Argumenty Polimeri są zatem nieskuteczne w celu stwierdzenia braku istnienia naruszenia w niniejszej sprawie. 179    W odniesieniu do KSB oraz do okoliczności faktycznej, że pan de J. (Shell) nadal zaprzecza, że uczestniczył w analizowanych porozumieniach, wystarczy stwierdzić, że Shell wyraźnie przyznał uczestnictwo w porozumieniach w sprawie cen w okresie między 30 sierpnia 1995 r. a 31 maja 1999 r. (motyw 119 zaskarżonej decyzji). Wbrew temu, co wydaje się utrzymywać Polimeri, oświadczenie to zostało złożone w imieniu Shella a nie prywatnie w imieniu pana V. Tymczasem odpowiedzi udzielone w imieniu przedsiębiorstwa posiadają większą wiarygodność niż odpowiedź udzielona przez współpracownika, niezależnie od jego osobistego doświadczenia czy opinii (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1705, pkt 45; ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 205). Odnośnie do faktu, że oświadczenia przedsiębiorstw posiadają wartość dowodową jedynie względem przedsiębiorstwa będącego autorem naruszenia, wystarczy podkreślić, że oświadczenia Shella są wsparte nie tylko oświadczeniami Bayera i Dow, lecz także dowodami z dokumentu przedstawionymi przez Komisję. 180    Jeśli chodzi o fakt, że oświadczenie Bayera, przedstawione w motywach 110 i 114 zaskarżonej decyzji, jest sprzeczne ze stanowiskiem wyrażonym przez niektórych z jej pracowników, należy stwierdzić, że oświadczenie Bayera zmierza do przyznania istnienia porozumień w sprawie cen KSB w okresie od września 1996 r. do 1999 r. Tymczasem, jak przypomniano w poprzednim punkcie, odpowiedzi udzielone w imieniu przedsiębiorstwa jako takiego posiadają większą wiarygodność w porównaniu z odpowiedzią udzieloną przez pracownika, niezależnie od jego doświadczenia lub prywatnej opinii. Zatem oświadczenia pracowników Bayera nie mogą posiadać większej nocy dowodowej niż oświadczenia tej spółki. Ponadto oświadczenie Bayera jest wsparte oświadczeniami Dow i Shella oraz licznymi dowodami z dokumentu. 181    Jeśli chodzi wreszcie o analizy cen podniesione przez Polimeri, zarówno względem KB, jak i KSB, dowód porozumienia między przedsiębiorstwami nie wynika ze zwykłego stwierdzenia równoległości zachowań na rynku, lecz z dokumentów, z których wynika, że praktyki były wynikiem porozumienia. W tych okolicznościach wyjaśnienie Polimeri co do stosowanych cen nie jest w stanie podważyć stwierdzenia Komisji co do istnienia kartelu między przedsiębiorstwami, których dotyczy postępowanie. 182    Z tych względów argumenty Polimeri nie są w stanie podważyć wniosku Komisji co do porozumień w sprawie cen. –       W przedmiocie porozumień w sprawie podziału rynku 183    Odnośnie do KB należy podnieść, po pierwsze, że Polimeri wskazuje, iż jedynie oświadczenie Bayera przedstawione w motywie 129 zaskarżonej decyzji dotyczyło porozumień w sprawie podziału rynku. Tymczasem założenie Polimeri jest błędne. Wniosek Komisji opiera się bowiem również na oświadczeniu Dow przedstawionym w motywie 125 zaskarżonej decyzji, który „obejmuje równocześnie zarówno KB, jak i KSB”. W tym oświadczeniu Dow uściśla w szczególności, że dwustronne dyskusje między producentami dotyczyły zwłaszcza klientów. W szczególności Dow podnosi, że producenci zapewniali EniChem SpA, że nie będą atakować jej pozycji z Michelin lub Bridgestone. Ponadto przedstawione w motywie 127 zaskarżonej decyzji oświadczenie Shell zawiera wzmiankę o dyskusji między panem W. (Bayer) i panem V. (Shell) dotyczącą sprzedaży KB do „BP”. Fakt, że pan L. (EniChem) zaprzecza udziałowi w tej dyskusji lub że KB nie dotyczy rynku wykładzin, nie jest w stanie podważyć tego oświadczenia, przynajmniej w odniesieniu do dwustronnych kontaktów między Bayerem i Shellem. Ponadto przedstawione w motywie 129 zaskarżonej decyzji oświadczenie Bayera – któremu Polimeri formalnie nie zaprzecza – jest jasne względem porozumień w sprawie podziału rynku między konkurentami w zakresie KB. Bayer wskazuje tam bowiem, że „w odniesieniu do KB” uzgodniono, że między konkurentami nie zaniecha się wzajemnego podbierania klientów. Wynika z tego, że podział rynku w zakresie KB jest potwierdzony oświadczeniami pochodzącymi od trzech analizowanych przedsiębiorstw, czyli od Bayera, Dow i Shella. Należy przypomnieć w tym względzie, że oświadczenia złożone w imieniu przedsiębiorstwa posiadają znaczną wartość dowodową, ponieważ są związane ze znacznym ryzykiem prawnym i gospodarczym. Wartość ta jest szczególnie wysoka, gdy – jak w niniejszej sprawie – oświadczenia przedsiębiorstwa stanowią potwierdzenie innych oświadczeń tego samego rodzaju. 184    Po drugie, pewne oświadczenia przedsiębiorstwa, nawet jeśli nie wskazują szczególnie KB, stanowią o podziale rynku. Tak wynika z oświadczenia Shella w motywach 120 i 128 zaskarżonej decyzji, jak również z oświadczenia Bayera w motywie 126 zaskarżonej decyzji. 185    Po trzecie, odnośnie do faktu, że podział rynku KB jest mało prawdopodobny, to mając na uwadze siłę rynkową klientów lub wahania sprzedaży EniChem SpA należy przypomnieć, że w przypadku porozumień powstających podczas spotkań konkurujących przedsiębiorstw, naruszenie reguł konkurencji następuje, gdy spotkania te mają cel antykonkurencyjny i tym samym zmierzają do sztucznej organizacji funkcjonowania rynku. W takim przypadku odpowiedzialność określonego przedsiębiorstwa z tytułu naruszenia jest odpowiednio przyjęta wtedy, gdy przedsiębiorstwo to uczestniczyło w tych spotkaniach, mając świadomość co do ich przedmiotu, nawet jeśli następnie nie wprowadziło żadnego ze środków uzgodnionych podczas spotkania. Kwestia regularności uczestnictwa przedsiębiorstwa w spotkaniach oraz stopień wdrożenia uzgodnionych środków nie pociągają za sobą konsekwencji co do istnienia jego odpowiedzialności, lecz co do jej zakresu i tym samym poziomu sankcji (zob. ww. w pkt 173 orzecznictwo). 186    Odnośnie do KSB argumenty Polimeri dotyczące oświadczenia Bayera przedstawionego w motywie 124 zaskarżonej decyzji opierają się faktycznie na błędzie w tłumaczeniu na język włoski wypowiedzi pana P. w języku niemieckim. Niemniej jednak, niezależnie od tego godnego pożałowania błędu w tłumaczeniu, nie jest on w stanie podważyć oświadczenia pana P. ani jego wartości dowodowej. Należy podkreślić w tym względzie, że oryginalna wersja oświadczenia pana P. jest przedstawiona w przypisie zaskarżonej decyzji, niezależnie od jej wersji językowej. Ponadto ten błąd w tłumaczeniu nie powinien mieć wpływu na prawo do obrony Polimeri przed Sądem, ponieważ spółka ta była w stanie przedstawić w tym względzie argumenty na etapie repliki. Wreszcie, nawet przy założeniu, że należy pominąć tłumaczenie dostarczone przez Komisję przed Sądem, jak to podnosi Polimeri, pozostawia to bez zmian zamieszczoną w zaskarżonej decyzji oryginalną wersję oświadczenia pana P., przekazaną Polimeri. Sąd miał zatem pełną możliwość odniesienia się do tej wersji w ramach oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Tymczasem z oryginalnej wersji oświadczenia pana P. wynika, że choć nie wskazuje on zawarcia żadnego porozumienia mającego na celu zamrożenie udziałów w rynku lub zdolności produkcyjnej, to jednak uczestniczące przedsiębiorstwa porozumiały się co do zaniechania szkodzenia innym oraz do nieprowadzenia również agresywnej konkurencji względem głównych klientów pozostałych przedsiębiorstw. W konsekwencji należy stąd wywnioskować, że uczestniczące przedsiębiorstwa opierały się na logice nieagresji względem klientów. 187    Jeśli chodzi o przedstawione w motywie 125 zaskarżonej decyzji oświadczenie Dow, stanowi ono potwierdzenie oświadczenia Bayera, zgodnie z którym dane przedsiębiorstwa przyjęły logikę nieagresji. Fakt, że Polimeri podważa w szczególności twierdzenie, zgodnie z którym producenci zapewniali EniChem SpA, że nie będą osłabiać pozycji tej spółki względem Michelin i Bridgestone, w szczególności w zakresie, w jakim sprzedaż EniChem SpA podlegała wahaniom, jest bez wpływu na stwierdzenie, że oświadczenie Dow potwierdza oświadczenie Bayera. Ponadto w przypadku porozumień, które dochodziły do skutku w trakcie spotkań konkurujących ze sobą przedsiębiorstw, naruszenie art. 81 WE ma miejsce, gdy spotkania te mają cel antykonkurencyjny i tym samym zmierzają do sztucznej organizacji funkcjonowania rynku. W takim przypadku odpowiedzialność określonego przedsiębiorstwa z tytułu naruszenia jest przyjęta w sposób odpowiedni, jeżeli przedsiębiorstwo to uczestniczyło w tych spotkaniach, mając świadomość co do ich przedmiotu, nawet jeśli w następstwie nie wprowadziło któregokolwiek ze środków uzgodnionych podczas spotkania. Kwestia regularności uczestnictwa przedsiębiorstwa w spotkaniach oraz stopień wdrożenia uzgodnionych środków nie pociągają za sobą konsekwencji co do istnienia jego odpowiedzialności, lecz co do jej zakresu i tym samym poziomu sankcji (zob. ww. w pkt 173 orzecznictwo). 188    Jeśli chodzi wreszcie o przedstawione w motywie 126 zaskarżonej decyzji oświadczenie Bayera, to fakt, że dane przedsiębiorstwa (w niniejszej sprawie Dow i EniChem SpA) wzajemnie się oskarżają w ramach wspólnych spotkań z innymi przedsiębiorstwami o zabieranie klientów lub udziałów w rynku, stanowi wskazówkę, że przedsiębiorstwa opierały się na logice nieagresji, a nie na odwrót. 189    Logika nieagresji wprowadzona przez uczestniczące przedsiębiorstwa jest również potwierdzona przez przedstawione w motywach 120 i 128 zaskarżonej decyzji oświadczenie Shella oraz przez przedstawione w motywie 129 zaskarżonej decyzji oświadczenie Bayera. Ponadto pewne dowody z dokumentu wykazują przynajmniej, że informacje dotyczące klientów uczestniczących przedsiębiorstw były przedmiotem wymiany. Wynika to zwłaszcza z odręcznych notatek pana N. (Bayer) sporządzonych podczas nielegalnego spotkania w dniach 20 i 21 maja 1996 r. w Mediolanie. 190    Z tych względów argumenty Polimeri nie są w stanie podważyć wniosku Komisji odnośnie do porozumień w sprawie podziału rynku. –       W przedmiocie wymiany wrażliwych informacji handlowych 191    Wystarczy stwierdzić w tym względzie, że mając na uwadze wnioski dotyczące porozumień w sprawie cen oraz w sprawie podziału rynku analizowane przedsiębiorstwa koniecznie musiały wymieniać się wrażliwymi informacjami handlowymi, czyli przynajmniej danymi dotyczącymi cen lub klientów. 192    Z tych względów argumenty Polimeri nie są tego rodzaju, aby mogły podważyć wnioski Komisji odnośnie do wymiany wrażliwych informacji handlowych. –       W przedmiocie wykonywania porozumień 193    Na wstępie należy stwierdzić – jak to słusznie podnosi Komisja – że Polimeri kwestionuje pewne motywy zaskarżonej decyzji odnoszące się do wykonywania porozumień w zakresie szczególnie dotyczącym EniChem SpA. Polimeri nie podważa motywów zaskarżonej decyzji, które dotyczą innych przedsiębiorstw. Tymczasem przedsiębiorstwo może być pociągnięte do odpowiedzialności za cały kartel, nawet jeśli zostało udowodnione, że brało ono bezpośredni udział jedynie w jednym lub kilku elementach składowych kartelu, jeżeli, po pierwsze, przedsiębiorstwo to wiedziało lub powinno było wiedzieć, że zmowa, w której uczestniczyło, w szczególności poprzez udział w regularnych spotkaniach odbywających się przez wiele lat, była częścią pewnego ogólnego układu mającego na celu zakłócenie normalnej konkurencji, i, po drugie, że układ ten obejmował wszystkie elementy składowe kartelu (ww. w pkt 52 wyrok w sprawie PVC II, pkt 773; ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 370). Podobnie fakt, że poszczególne przedsiębiorstwa odgrywały różne role w realizacji wspólnego celu, nie zmienia niczego w jego antykonkurencyjnym charakterze i tym samym w naruszeniu, o ile każde przedsiębiorstwo na swojej płaszczyźnie przyczyniało się do osiągnięcia wspólnego celu (ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 370). Ponieważ udział Polimeri w porozumieniach w sprawie cen i w sprawie podziału rynku już został stwierdzony, argumenty Polimeri dotyczące osobistego udziału tej spółki w wykonaniu porozumień nie są tego rodzaju, żeby podważyć stwierdzenie naruszenia reguł konkurencji w zakresie dotyczącym tej spółki. 194    W każdym razie, jeśli chodzi o KB oraz przedstawione w motywach 137, 138 i 143 zaskarżonej decyzji oświadczenia Bayera i Dow, należy uznać, że o ile przedstawione tam zdarzenia nie są opatrzone szczegółową datą, o tyle jednak wystarczająco szczegółowo określone (nazwy przedsiębiorstw, a nawet nazwiska pracowników lub ich miejsce w hierarchii, nazwy klientów lub produktu, przedział czasowy). Brak jest podstaw, by podać w wątpliwość ich wartość dowodową jako faktu, jak to czyni w sposób ogólny Polimeri. Ściślej rzecz ujmując, odnośnie do przedstawionego w motywie 143 zaskarżonej decyzji oświadczenia Dow, nawet jeśli pojawia się nazwisko Karbochem (przedsiębiorstwo należące wówczas do Dow), nie wynika z niego spór, o którym wspomina Polimeri w swoich pismach. Wręcz przeciwnie, oświadczenie Dow nadmienia w sposób wyraźny o dwustronnych kontaktach, których celem było podwyższenie cen sprzedaży Karbochem do Pirelli. Jeśli chodzi o przedstawione w motywie 144 zaskarżonej decyzji oświadczenie pana W. (Dow), byłoby zbyt łatwe dla przedsiębiorstwa winnego naruszenia uchylenie się od wszelkiej sankcji, jeśli mogłoby ono wyciągnąć argument oparty na zbyt ogólnym charakterze przedstawionych informacji o funkcjonowaniu nielegalnego porozumienia, podczas gdy istnienie porozumienia oraz jego cel antykonkurencyjny byłyby wystarczająco udowodnione. W każdym razie oświadczenie to wpisuje się w tę samą treść co przedstawione w motywie 143 zaskarżonej decyzji oświadczenie pana F. (Dow), które – jeśli chodzi o nie same – jest dość szczegółowe. Oświadczenie przedstawione w motywie 144 zaskarżonej decyzji ma na celu wykazanie, że EniChem SpA skontaktowała się z innym pracownikiem Dow z tych samych powodów (czyli cen faktycznej sprzedaży). Ponadto zakładając nawet, że rozmowa ta nie miała miejsca, nie zmienia to niczego w zakresie wartości dowodowej innych dowodów zawartych w części zaskarżonej decyzji dotyczącej wykonania porozumień, z których większość nie jest kwestionowana przez Polimeri. 195    Odnośnie do KSB Polimeri podważa jedynie przedstawione w motywie 140 zaskarżonej decyzji oświadczenie Bayera. Zdaniem Polimeri analizowane kontakty były związane z umową dostawy produktu nienależącego do kategorii KSB. Niemniej jednak oświadczenie Bayera wskazuje w szczególności dyskusje na temat KSB (rynek, ceny surowców itd.). Okoliczność utrzymywana przez Polimeri nie jest zatem w stanie uzasadnić dwustronnych kontaktów, o których mowa w motywie 140 zaskarżonej decyzji. 196    Z tych względów argumenty Polimeri nie są tego rodzaju, aby podważyć wnioski Komisji odnośnie do wykonania porozumień. –       W przedmiocie ram faktycznych opisanych przez pana N. 197    Zważywszy na argumenty podniesione powyżej, należy uznać, że o kontaktach między danymi przedsiębiorstwami na marginesie spotkań europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego można powiedzieć wszystko, tylko nie to, że były „naturalne i nieuniknione”, jak to podnosi Polimeri. 198    Ponadto z oświadczeń Dow (czyli pracodawcy pana N.) jasno wynika, że spółka ta wyraźnie przyznała się do udziału w zawarciu porozumień niezgodnych z regułami konkurencji. Oświadczenie pana N. wskazane przez Polimeri w jej pismach nie może zatem mieć większej wartości dowodowej niż oświadczenie złożone przez przedsiębiorstwo zatrudniające pana N. Odpowiedzi udzielone w imieniu przedsiębiorstwa odznaczają się większą wiarygodnością niż odpowiedzi udzielone przez pracownika tego przedsiębiorstwa, niezależnie od jego doświadczenia lub prywatnej opinii (zob. ww. w pkt 179 orzecznictwo ). 199    Z tych względów argumenty Polimeri nie są tego rodzaju, aby podważyć stwierdzenie w niniejszym przypadku naruszenia reguł konkurencji. 200    Mając na uwadze powyższe argumenty, zarzut ósmy podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 6.     W przedmiocie zarzutu dziewiątego, opartego na bezzasadnym stwierdzeniu udziału Polimeri w kartelu a)     Argumenty stron 201    Po pierwsze, Polimeri zwraca uwagę, że motyw 152 zaskarżonej decyzji, który wskazuje, że dyskusję podjęto w ramach kartelu wskutek nacisków EniChem SpA, sam odsyła do motywu 103 zaskarżonej decyzji. Tymczasem spółka ta podnosi, że odwołuje się do okresu – roku 1995 – który został wyłączony z okresu obejmującego oskarżenia. Ta sama uwaga ma zastosowanie również do stwierdzeń Komisji dotyczących KSB oraz do odesłania do motywu 108 zaskarżonej decyzji, ponieważ motyw ten wskazuje na spotkanie odbyte w sierpniu 1995 r. Poza tym kartel miałby absurdalny charakter, ponieważ w tym okresie ceny stale spontanicznie wzrastały. 202    Po drugie, w odniesieniu do stwierdzenia Komisji, zgodnie z którym Bayer i Dow uznały, że EniChem SpA odgrywała pierwszoplanową rolę w ramach porozumienia, nierealistyczne byłoby spodziewać się, że tych dwóch liderów rynku (jeden w odniesieniu do KB, drugi do KSB) przyzna między sobą, że byli siłą napędową kartelu. Motyw 150 zaskarżonej decyzji byłby ponadto interesujący w tym sensie, że Bayer określiłby Dow jako jedną z dwóch spółek prowadzących dyskusje na temat cen KB, podczas gdy Bayer odrzucałby wszelką odpowiedzialność w tym względzie. 203    Po trzecie, Polimeri zaznacza, że już się wypowiedziała w przedmiocie późniejszego stanowiska Shella, jedynie ogólnie potem potwierdzonego przez ogólne zeznania pana W. (Bayer), który opisał spotkanie w dniach 19 i 20 lutego 1998 r. z panem L. (EniChem) i odsyła do załącznika do skargi. 204    Po czwarte, odnośnie do twierdzenia, zgodnie z którym pan L. (EniChem) zatelefonował „do wszystkich kolejno” w celu koordynacji działalności kartelu, pochodzi ono z pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Niemniej jednak drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i zaskarżona decyzja opisywały sytuację odwrotną. Polimeri podnosi również, że Komisja wskazuje fakt, że pan L. interweniował dla przekonania pana N. (Dow) do zaprzestania sporządzania notatek podczas spotkań kartelu, lecz nie wspomina w motywie 150 zaskarżonej decyzji o fakcie, że pan W. (Bayer) uczynił to samo. W każdym razie twierdzenie to jest nieuzasadnione. 205    Wreszcie nieprawdziwy jest fakt wskazany przez Komisję, zgodnie z którym EniChem była w latach 1998, 2000 i 2001 największym dostawcą KB i KSB razem wziętych. EniChem była liderem rynku KSB wyłącznie w 1998 r. Bayer był zawsze liderem rynku KB. Dow była liderem rynku w odniesieniu do KSB przynajmniej od roku 2000 (czyli od momentu, gdy nabyła udziały od Shella). 206    W rezultacie okoliczności powołane w motywie 152 zaskarżonej decyzji w celu wykazania istotnej roli EniChem SpA w utrzymywanym kartelu są nieuzasadnione. 207    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Zauważa ona, że nie miała obowiązku udowodnienia, że EniChem SpA/Polimeri odgrywała istotną rolę w analizowanym kartelu, lecz że przedsiębiorstwo to zwyczajnie w tym uczestniczyło. Analiza zarzutów dotyczących domniemanych błędów przy ocenie dowodów odnoszących się do istnienia kartelu (zob. zarzut ósmy powyżej) jasno ukazuje, że Polimeri nie wykazała niezasadnego charakteru licznych dowodów świadczących o istnieniu naruszenia art. 81 WE o charakterze jednolitym i ciągłym oraz o udziale EniChem SpA/Polimeri w tym naruszeniu. b)     Ocena Sądu 208    Polimeri w drodze zarzutu dziewiątego podnosi, że okoliczności powołane w motywie 152 zaskarżonej decyzji w celu wykazania istotnej roli EniChem SpA w utrzymywanym kartelu są niezasadne. 209    Należy tutaj stwierdzić w tym względzie, że zarzut dziewiąty został podniesiony przez Polimeri w ramach zarzutów dotyczących materialnej zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, a nie w ramach zarzutów związanych z uchyleniem albo obniżeniem grzywny. 210    Tymczasem ze względów przedstawionych w ramach zarzutu ósmego Komisja słusznie przyjęła udział EniChem SpA w przedmiotowym naruszeniu. Zakładając zatem, że Komisja popełniła błąd co do domniemanej istotnej roli EniChem SpA w przetargu, argumenty podniesione w ramach zarzutu dziewiątego nie są tego rodzaju, aby podważyć zgodność z prawem zaskarżonej decyzji w zakresie stwierdzenia naruszenia odnośnie do Polimeri. 211    Należy jednak w tym miejscu zauważyć, że Polimeri wskazała podczas rozprawy, że zarzut dziewiąty dotyczył również kwoty grzywny. W tym względzie trzeba uznać, że mając na uwadze brzmienie pism złożonych przed Sądem, a w szczególności skargi, argument podniesiony przez Polimeri na rozprawie stanowi nowy zarzut, który należy uznać z tego powodu za niedopuszczalny. W każdym razie z zaskarżonej decyzji nie wynika, że Komisja była zobowiązana wziąć pod uwagę domniemaną istotną role EniChem SpA w kartelu przy określaniu wysokości grzywny nałożonej na Polimeri. 212    W świetle tych okoliczności należy oddalić zarzut dziewiąty podniesiony przez Polimeri jako nieuzasadniony. C –  W przedmiocie zarzutów dotyczących określenia kwoty grzywny 1.     W przedmiocie zarzutu dziesiątego, opartego na niezasadnej ocenie wagi naruszenia a)     Argumenty stron 213    Po pierwsze, zdaniem Polimeri z analizy przeprowadzonej w ramach zarzutów odnoszących się do materialnej zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wynika, że nie można zakwalifikować kwestionowanych zachowań jako bardzo poważnych samych w sobie, zaraz jak tylko nie można stosować w konkretnym przypadku terminu „kartel”. Jeśli Sąd miałby potwierdzić zaskarżoną decyzję w całości, powinien uwzględnić fakt, że na dwa produkty, względem których wydano zaskarżoną decyzję, przynajmniej jeden – KB – nigdy nie był przedmiotem jakichkolwiek tajnych porozumień. 214    Po drugie, Komisja miała obowiązek uwzględnienia konkretnego wpływu domniemanego kartelu na rynek w zakresie, w jakim był on możliwy do zmierzenia. Tymczasem, jak wynika z motywu 462 zaskarżonej decyzji, Komisja nie przeprowadziła takiej analizy. Ograniczyła się do twierdzenia, że analizowane naruszenie miało poważny charakter z definicji (motyw 464 zaskarżonej decyzji). Polimeri podważa to stanowisko i odsyła w szczególności do wyroku Sądu z dnia 5 kwietnia 2006 r. w sprawie T‑279/02 Degussa przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑897, pkt 223, 243–254). Polimeri w szczególności uważa, że w razie wykazania, że kartel nie wywołał żadnych skutków, Komisja ma obowiązek określenia kwoty grzywny na poziomie niższym niż ten, który określiłaby w braku tego stwierdzenia. Polimeri podkreśla w szczególności, że jeżeli rzeczywisty skutek dla rynku stanowi czynnik dla ewentualnego podwyższenia grzywny, to brak negatywnych skutków dla danych sektorów może jedynie stanowić uzasadnienie dla obniżenia sankcji. Brak analizy skutków utrzymywanego kartelu nie świadczy o obiektywnej niemożliwości oceny, lecz o braku zdolności Komisji do przeprowadzenia takiej analizy lub o jej nieudolnej próbie ukrycia podstawowych danych dla dowodu oraz dla określenia wysokości grzywny. Wniosek ten potwierdza fakt, że Komisja w pierwszym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów umieściła analizę cen, a następnie ją usunęła. 215    Po trzecie, Polimeri zwraca uwagę, że przeprowadzone przez nią bez wielkich trudności analizy, mimo braku rzeczywistych danych (czyli wyłącznie na podstawie dostarczonych Komisji przez strony danych dotyczących cen) wykazują, że utrzymywane naruszenie nie miało jakiegokolwiek wpływu na rozwój cen. Uległy one wzrostowi wyłącznie w związku ze wzrostem cen surowców. Ponadto, nawet w przypadku – co jest kwestionowane – istnienia faktycznych sporadycznych porozumień w sprawie podziału rynku, nie miały one żadnego wpływu na klientów, ponieważ nadal dokonywali oni zakupów, u kogo i gdzie chcieli. Polmeri odsyła również do decyzji Komisji 1999/210/WE z dnia 14 października 1998 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. [81] WE (sprawa IV/F-3/33.708 – British Sugar plc, sprawa IV/F-3/33.709 – Tate & Lyle plc, sprawa IV/F-3/33.710 – Napier Brown & Company Ltd, sprawa IV/F-3/33.711 – James Budgett Sugars Ltd) (Dz.U. 1999, L 76, s. 1), w której Komisja wykluczyła istnienie bardzo poważnego naruszenia z uwagi na brak udowodnienia skutków naruszenia. 216    Po czwarte, Polimeri przypomina swoje stanowisko, zgodnie z którym Komisja obniżyła globalną wartość rynku w celu wywołania opinii, że kartel obejmował ponad 80% sprzedaży KB i KSB. Wniosek ten był nieuzasadniony. Ponadto Polimeri wykazała, że utrzymywany kartel nigdy nie dotyczył więcej niż jednej trzeciej rynku KB/kauczuku naturalnego, ani więcej niż połowy rynku KSB/kauczuku naturalnego. Polimeri odsyła wreszcie do ww. w pkt 214 wyroku w sprawie Degussa przeciwko Komisji, w którym Sąd obniżył wysokość grzywny o 15%, ponieważ „zgodnie z twierdzeniami samej Komisji udział w rynku członków kartelu stopniowo malał, począwszy od wejścia na rynek Monsanto i pod koniec czasu trwania naruszenia ostatecznie osiągnął 60%”. 217    Po piąte, Polimeri wskazuje, że ocenę wagi naruszenia należało przeprowadzić, dokonując rozróżnienia między dwoma analizowanymi rynkami. Niemniej jednak, nawet analizując je łącznie, oba te rynki miały niewielkie znaczenie. Sąd wskazał w tym względzie, że dostosowanie wyjściowych kwot grzywny w zależności od wielkości rynku stanowi spójną i racjonalną praktykę (wyrok Sądu z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie T‑15/02 BASF przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑497). Ponadto grzywna Polimeri wynosiła mniej więcej połowę wartości rynku za 2001 r. (motyw 467 zaskarżonej decyzji). Takie podejście jest nieracjonalne i sprzeczne z zasadą proporcjonalności. Polimeri dodaje, że skoro uwaga ta ma również zastosowanie w ramach podwyższenia ze względu na powrót do naruszenia, to Komisja nie powinna była oprzeć argumentu na fakcie, że Polimeri nie podważyła w skardze udziału Eni w kartelu. Podważenie tej okoliczności nie należało bowiem do Polimeri, lecz do samej Eni. 218    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Twierdzi ona zasadniczo, że nie popełniła błędu przy dokonaniu oceny wagi naruszenia. b)     Ocena Sądu 219    Wagę naruszeń należy ustalić na podstawie licznych elementów, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić (zob. ww. w pkt 108 wyrok w sprawach połączonych Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, pkt 465; ww. w pkt 173 wyrok w sprawach połączonych Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 241). 220    Wśród okoliczności, które mogą wpływać na ocenę wagi naruszeń, znajdują się: zachowanie każdego przedsiębiorstwa, rola odgrywana przez każde z nich w ustanowieniu kartelu, korzyść z niego odniesiona, rozmiary przedsiębiorstw i wartość danych towarów oraz zagrożenie, jakie stanowi ten rodzaj naruszeń dla celów Wspólnoty (zob. ww. w pkt 108 wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 130 i przytoczone tam orzecznictwo). 221    Ponadto wytyczne stanowią między innymi, że przy ocenie wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę charakter naruszenia, jego rzeczywisty wpływ na rynek, tam gdzie może to być zmierzone, oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego. Naruszenia dzielą się więc na trzy kategorie: naruszenia o małym znaczeniu, poważne naruszenia oraz bardzo poważne naruszenia (pkt 1A akapity drugi, trzeci). 222    W niniejszej sprawie Komisja w zaskarżonej decyzji przede wszystkim przyjęła, że dane przedsiębiorstwa zawarły porozumienia w sprawie cen i podziału rynku oraz wymieniły się wrażliwymi informacjami handlowymi. Zdaniem Komisji te praktyki są ze swej natury naruszeniami bardzo poważnymi (motyw 461, art. 1 rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji). Następnie Komisja wskazała, że brak było możliwości zmierzenia konkretnego wpływu kartelu na rynek EOG. Komisja dodała również, że nawet jeśli niemożliwe było zmierzenie konkretnego wpływu kartelu, dane porozumienia były wykonane przez te przedsiębiorstwa i stąd miały wpływ na rynek. Konkludując, Komisja uściśliła, że nie brała pod uwagę wpływu na rynek w celu określenia kwot grzywien (motyw 462 zaskarżonej decyzji). Wreszcie, Komisja podniosła, że naruszenie obejmowało całość terytorium EOG (motyw 463 zaskarżonej decyzji). Z tych względów Komisja uznała, że przedmiotowe analizowane naruszenie mogło być zakwalifikowane jako bardzo poważne (motyw 464 zaskarżonej decyzji). 223    Następnie Komisja dokonała rozróżnienia między danymi przedsiębiorstwami w oparciu o ich skumulowane obroty dotyczące KB i KSB za rok 2001, ostatni pełny rok naruszenia, z wyjątkiem spółki Shell (rok 1998, ponieważ Shell sprzedał swoją działalność w 1999 r.) oraz spółki Stomil (rok 1999, ponieważ Stomil zaprzestał naruszenia w 2000 r.). Komisja sklasyfikowała dane przedsiębiorstwa w pięć kategorii, przy czym EniChem zakwalifikowano do pierwszej (55 mln EUR wyjściowej kwoty grzywny) (motywy 465–473 zaskarżonej decyzji). 224    Po pierwsze, należy podnieść, że Polimeri poprzez swoje argumenty twierdzi, że kartel nie wywołał żadnego skutku na rynku. 225    Tymczasem należy przypomnieć, że – jak wynika z rozważań przedstawionych w ramach zarzutu ósmego – Komisja słusznie doszła do wniosku, że dane przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 ust. 1 WE w odniesieniu do KB i KSB. Z opisu bardzo poważnych naruszeń, zawartego w wytycznych wynika w tym względzie, że porozumienia lub uzgodnione praktyki, które zmierzają w szczególności – tak jak w niniejszej sprawie – do ustalenia celów w zakresie cen lub przydziału limitów ilościowych sprzedaży, mogą na podstawie samego ich charakteru skutkować uznaniem ich za „bardzo poważne”, przy czym Komisja nie ma obowiązku wykazania konkretnego wpływu naruszenia na rynek (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 3 września 2009 r. w sprawie C‑534/07 P Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑7415, pkt 75; zob. również wyrok Sądu z dnia 27 lipca 2005 r. w sprawach połączonych od T‑49/02 do T‑51/02 Brasserie nationale i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3033, pkt 178; ww. w pkt 59 wyrok w sprawie Hoechst przeciwko Komisji, pkt 345). Podobnie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, porozumienia horyzontalne w dziedzinie cen stanowią część najpoważniejszych naruszeń we wspólnotowym prawie konkurencji i same mogą zatem być zakwalifikowane jako bardzo poważne (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 12 lipca 2001 r. w sprawach połączonych T‑202/98, T‑204/98 i T‑207/98 Tate & Lyle i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2035, pkt 103; ww. w pkt 160 wyrok w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 147). 226    Komisja zatem nie popełniła błędu, uznając, że przedmiotowe praktyki były ze swej natury naruszeniami bardzo poważnymi. 227    W zakresie, w jakim Polimeri podnosi naruszenie zasady równości traktowania, powołując się na wcześniejszą praktykę decyzyjną Komisji, wystarczy stwierdzić, że wskazane przez Polmeri w jej pismach względy, które doprowadziły do wydania decyzji 1999/210 (zob. pkt 215 powyżej), są odmienne od tych w niniejszej sprawie. W szczególności decyzja 1999/210 podkreślała, że właściwy rynek geograficzny był ograniczony do Wielkiej Brytanii (motyw 193 decyzji 1999/210). Nie można zatem z decyzji 1999/210 wywnioskować, że Komisja uznała istnienie poważnego naruszenia, a nie naruszenia bardzo poważnego, wyłącznie na podstawie faktu, że nie wykazano skutków naruszenia, jak to zasadniczo podnosi Polimeri. Ponadto zaskarżona decyzja przyjmuje istnienie porozumienia o charakterze jednolitym i ciągłym, w ramach którego dane przedsiębiorstwa uzgodniły w szczególności podział klientów. O tej okoliczności brak jest wzmianki w decyzji 1999/210. 228    Mając na uwadze te względy, należy oddalić argumenty powołane przez Polimeri odnośnie do braku wywierania przez kartel skutków na dane rynki. 229    Po drugie, odnośnie do faktu, że Komisja błędnie określiła globalną wartość rynku właściwego, należy przypomnieć przede wszystkim, że rozmiar rynku stanowi element, który należy uwzględnić przy ustalaniu wagi naruszenia (zob. podobnie ww. w pkt 108 wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 132; wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑329/01 Archer Daniels Midland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3255, pkt 102). Następnie z dokumentów przedstawionych przez Komisję wobec pytania skierowanego przez Sąd, że twierdzenie zawarte w pkt 66 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym sprzedaż KB i KSB przez producentów spoza kartelu odpowiadała kwocie „przynajmniej 70 mln EUR” w 2001 r., nie było błędne. W tych okolicznościach brak jest podstaw do uznania, że Komisja popełniła błąd w zaskarżonej decyzji, szacując dany rynek na kwotę „przynajmniej” 550 mln EUR w 2001 r. (motyw 467 zaskarżonej decyzji). W każdym razie – jak słusznie zauważa Komisja – brak jest podstaw do uznania, że błąd polegający na niedoszacowaniu odnośnie do tej liczby miał szkodliwy skutek dla Polimeri. 230    Po trzecie, odnośnie do okoliczności, że Komisja w celu określenia wartości rynku właściwego i w konsekwencji udziałów w rynku danych przedsiębiorstw miała obowiązek uwzględnienia kauczuku naturalnego, który stanowi zamiennik względem KB i KSB, należy podnieść, że kartel nie dotyczył tego produktu. Tymczasem ocena wagi naruszenia, a w szczególności rzeczywistej ekonomicznej możliwości wyrządzenia szkody innym podmiotom (pkt 1A akapit czwarty wytycznych), nie może być dokonywana w odniesieniu do towarów innych niż te, które stanowią przedmiot kartelu (wyrok Sądu z dnia 6 grudnia 2005 r. w sprawie T‑48/02 Brouwerij Haacht przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5259, pkt 59). 231    Po czwarte, odnośnie do argumentów podniesionych tytułem subsydiarnym przez Polimeri, dotyczących uwzględnienia wielkości rynku właściwego takiego, jaki wynika z zaskarżonej decyzji (czyli kwota 550 mln EUR w 2001 r. na terytorium EOG), należy uznać, że jeśli ten element może być wzięty pod uwagę w celu wykazania wagi naruszenia, to należy uwzględnić inne istotne czynniki rozpatrywanego przypadku (zob. podobnie ww. w pkt 108 wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 132; ww. w pkt 229 wyrok w sprawie Archer Daniels Midland przeciwko Komisji, pkt 102). W niniejszej sprawie należy wziąć pod uwagę, że przedmiotowe naruszenie jest w istocie bardzo poważne i że obejmuje całość terytorium EOG. W szczególności należy podkreślić, że dane przedsiębiorstwa uzgodniły między sobą określenie celów dotyczących cen, podział klientów poprzez zawarcie porozumień o nieagresji oraz wymianę wrażliwych informacji handlowych dotyczących cen, konkurentów oraz klientów. Ponadto należy przypomnieć, że na podstawie pkt 1A wytycznych brana pod uwagę kwota grzywny dla naruszenia bardzo poważnego jest wyższa niż 20 mln EUR. Następnie należy podnieść, że sprzedaż EniChem w zakresie rozpatrywanych produktów w roku 2001 odpowiadała kwocie ponad 164 mln EUR (motyw 468 zaskarżonej decyzji). Wreszcie Polimeri nie zaprzecza, że ustalona kwota grzywny nie przekracza górnej granicy 10% jej całkowitego obrotu uzyskanego w poprzedzającym roku obrotowym, przewidzianego w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, ponieważ celem tego limitu jest uniknięcie sytuacji, w której dane przedsiębiorstwo nie może zapłacić danej grzywny (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1825, pkt 119). Mając na uwadze te okoliczności, określenie wyjściowej kwoty grzywny na 55 mln EUR nie może być podważone przez argumenty podniesione przez Polimeri. 232    Jeśli chodzi o przytoczoną dysproporcję między ostateczną kwotą grzywny nałożoną solidarnie na Eni i Polimeri (czyli 272,25 mln EUR) oraz rozmiarem rynku właściwego w roku 2001 (czyli 550 mln EUR), należy przypomnieć, że przy ustalaniu kwoty każdej grzywny Komisja dysponuje swobodnym uznaniem (wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑283/98 P Mo och Domsjö przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9855, pkt 47; wyrok Sądu z dnia 5 grudnia 2006 r. w sprawie T‑303/02 Westfalen Gassen Nederland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4567, pkt 151). Ponadto zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 wysokość grzywny określa się na podstawie wagi i czasu trwania naruszenia. Co więcej, wspomniana wysokość grzywny jest wynikiem szeregu obliczeń arytmetycznych, które Komisja przeprowadza zgodnie z wytycznymi. Kwotę tę ustala się między innymi w oparciu o różne okoliczności związane z indywidualnym zachowaniem danego przedsiębiorstwa, takie jak występowanie okoliczności obciążających lub łagodzących (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie T‑410/03 Hoek Loos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1887, pkt 82, 85). Z tych ram prawnych nie można wywieść, że Komisja powinna zapewnić proporcjonalność między obliczoną w ten sposób wysokością grzywny a całkowitą wielkością rynku danego produktu w EOG w określonym roku naruszenia (w niniejszej sprawie rok 2001), podczas gdy omawiane naruszenie trwało ponad sześć lat, a wysokość grzywny zależy również od innych okoliczności związanych z indywidualnym zachowaniem przedsiębiorstwa (zob. podobnie ww. w pkt 59 wyrok w sprawie Hoechst przeciwko Komisji, pkt 342). Wynika stąd, że argument Polimeri w tym względzie należy oddalić. 233    W świetle tych argumentów zarzut dziesiąty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 2.     W przedmiocie zarzutu jedenastego, opartego na nielegalnym zastosowaniu zróżnicowanego traktowania a)     Argumenty stron 234    Polimeri podkreśla, że szczególne znaczenie przedsiębiorstw wykazano poprzez porównanie łącznej sprzedaży KB i KSB z ogólną wartością sprzedaży w 2001 r. Tymczasem ta ostatnia wartość nie została sprawdzona, ponieważ została widocznie zredukowana między drugim pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a zaskarżoną decyzją. Ponadto, dodając wartość sprzedaży dwóch produktów, niesłusznie przypisano by Polimeri szczególne znaczenie, którego nigdy nie posiadała, gdyż zawsze znajdowała się na pozycji za spółką Bayer w odniesieniu do KB, zaś przed spółką Dow była jedynie w roku 1998. Gdyby te dwa rynki były analizowane odrębnie, wynik byłby odmienny. Polimeri podnosi w tym względzie, że wytyczne przewidują uwzględnienie „rzeczywistego wpływu stanowiącego naruszenie zachowania każdego przedsiębiorstwa na konkurencję”. Oznaczałoby to konieczność określenia najpierw rynków, których dotyczy naruszenie. Nawet decydując się na połączenie dwóch rynków, należałoby wziąć pod uwagę ich środowisko konkurencyjne, a w szczególności kauczuk naturalny. Wreszcie wyjściowa kwota grzywny względem Polimeri odpowiadałaby 33% łącznej wartości jej sprzedaży. Biorąc pod uwagę fakt, że waga przypisana Polimeri była nieuzasadniona, kwota ta była zawyżona. 235    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Zauważa ona w szczególności, że zgodnie z brzmieniem pkt 1A wytycznych analizowane kryterium służy do podziału wyjściowej kwoty grzywny między przedsiębiorstwa uczestniczące w stwierdzonym kartelu, a nie w celu dokonania oceny wpływu kartelu (ogólnie) na rynek właściwy (przy uwzględnieniu również ewentualnych produktów zastępczych). b)     Ocena Sądu 236    Wystarczy stwierdzić, że większość argumentów podniesionych przez Polimeri pokrywa się z tymi przytoczonymi w zarzutach czwartym i piątym. Zatem z tych samych względów, co przedstawione powyżej w pkt 100, 101, 229 i 230, należy oddalić również argumenty Polimeri w tym względzie. 237    Odnośnie do faktu, że wyjściowa kwota grzywny przyjęta względem EniChem (czyli 55 mln EUR) odpowiadała 33% łącznej wartości sprzedaży tego przedsiębiorstwa na rynku właściwym za rok 2001 (czyli 164,90 mln EUR), należy uznać, że z tych samych powodów, co przedstawione w pkt 231 powyżej, określenie wyjściowej kwoty grzywny na 55 mln EUR nie może być zakwestionowane przez argumenty przytoczone przez Polimeri. 238    W świetle powyższego zarzut jedenasty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 3.     W przedmiocie zarzutu dwunastego, opartego na bezprawnym zastosowaniu mnożnika o celu odstraszającym a)     Argumenty stron 239    Po pierwsze, Polimeri twierdzi, że Komisja uchybiła ciążącemu na niej obowiązkowi uzasadnienia. Motyw 474 zaskarżonej decyzji wskazuje bowiem, że mnożnik o celu odstraszającym określono, biorąc w szczególności pod uwagę „okoliczności niniejszej sprawy”. Tymczasem okoliczności te nie zostały ani opisane, ani poddane analizie. Sąd zwrócił już uwagę na konieczność, że w samej decyzji należy wskazać czynniki stanowiące podstawę określenia kwoty grzywien (wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑295/94 Buchmann przeciwko Komisji, Rec. s. II‑813, pkt 173). Zdaniem Polimeri swoboda uznania Komisji przy okazji określania stawek zwiększających tytułem skutku odstraszającego (ww. w pkt 214 wyrok w sprawie Degussa przeciwko Komisji, pkt 317) nie powinna być nieograniczona. Podana przez Komisję w replice definicja tych „okoliczności” mogła być przedmiotem krytyki, a w każdym razie była spóźniona. Komisja w ten sposób naruszyła prawo do obrony Polimeri, która nie miała okazji przeprowadzić dyskusji w przedmiocie zasadniczych elementów definicji grzywny. 240    Po drugie, Polimeri uważa, że Komisja naruszyła zasadę równego traktowania i zasadę proporcjonalności. Z motywu 474 zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja wykorzystała wielkość obrotu grupy, do której należą przedsiębiorstwa uczestniczące w naruszeniu. Tymczasem różnica między Eni i Bayerem wynosząca 46,355 mld EUR oraz ta między Shellem i Eni, która wynosi 3,7 raza więcej, czyli 172,81 mld EUR, spowodowały podwyższenie mnożnika, odpowiednio, o 0,5 i 1. Polimeri utrzymuje – bez twierdzenia, że stosunek proporcjonalności między wysokością obrotu i mnożnikiem powinien być bardziej precyzyjny – że spółka niesłusznie została poddana metodzie kalkulacji o charakterze wysoce penalizującym. Polimeri odsyła w szczególności do ww. w pkt 214 wyroku w sprawie Degussa przeciwko Komisji i dodaje, że istnienie górnej granicy (czyli mnożnika 3), którego ponadto nie przewidziano w przepisach, nie powinno w każdym razie być źródłem niekorzystnej sytuacji dla tej spółki. Polimeri dodaje, że nie rozumie, iż Komisja skalkulowała podwyższenie grzywny o celu odstraszającym na podstawie wysokości obrotów, które zgodnie z obowiązującymi przepisami w dziedzinie koncentracji przedstawiają kwoty wynikające ze sprzedaży towarów i świadczenia usług. Ponadto fakt wykorzystania wysokości obrotów Eni w celu określenia mnożnika względem Polimeri był nieproporcjonalny, ponieważ ta ostatnia została zobowiązana do solidarnej zapłaty grzywny podwojonej z uwagi na wysokość obrotów spółki dominującej. 241    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Uważa ona zasadniczo, że nie popełniła błędu w zastosowaniu mnożnika o celu odstraszającym. b)     Ocena Sądu 242    Wytyczne przewidują w tym względzie, że oprócz samego charakteru naruszenia, jego rzeczywistego wpływu na rynek oraz zasięgu geograficznego tego rynku należy uwzględnić rzeczywiste ekonomiczne możliwości wyrządzenia przez sprawców naruszenia znacznej szkody innym podmiotom działającym na rynku, w szczególności konsumentom, oraz określić kwotę grzywny na poziomie, który zapewni jej wystarczająco odstraszający charakter (pkt 1A akapit czwarty wytycznych). 243    Uprawnienie Komisji do nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, które umyślnie lub przez niedbalstwo dopuściły się naruszenia postanowień art. 81 WE, stanowi jeden z instrumentów nadanych Komisji w celu umożliwienia jej spełnienia misji nadzorczej przyznanej jej przez prawo wspólnotowe, obejmującej obowiązek prowadzenia ogólnej polityki mającej na celu stosowanie w dziedzinie konkurencji reguł ustalonych w traktacie i doprowadzenia do tego, ażeby zachowania przedsiębiorstw były z nimi zgodne. Z powyższych uwag wynika, że Komisja musi zapewnić swym działaniom odstraszający skutek, dokonując oceny wagi naruszenia w celu ustalenia kwoty grzywny, przede wszystkim jeśli chodzi o naruszenia wyjątkowo szkodliwe dla realizacji celów Wspólnoty (zob. podobnie ww. w pkt 231 wyrok w sprawie Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 105, 106; wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑31/99 ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1881, pkt 166; ww. w pkt 160 wyrok w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 169). 244    Wymaga to, by kwota grzywny była tak dostosowana, aby uwzględnić zamierzony wpływ na przedsiębiorstwo, na które jest nałożona, po to, by grzywna nie była zbyt niska lub zbyt wysoka, biorąc zwłaszcza pod uwagę możliwości finansowe danego przedsiębiorstwa, zgodnie z wymogami wynikającymi, po pierwsze, z konieczności zapewnienia skuteczności grzywny, a po drugie, z poszanowania zasady proporcjonalności. Przedsiębiorstwo o dużym rozmiarze, dysponujące znacznymi zasobami finansowymi w stosunku do zasobów innych członków kartelu może łatwiej zgromadzić środki niezbędne do zapłacenia swej grzywny, co uzasadnia nałożenie na nie, w celu zapewnienia odstraszającego skutku tej grzywny, między innymi poprzez zastosowanie mnożnika, grzywny proporcjonalnie wyższej niż grzywna za to samo naruszenie dokonane przez przedsiębiorstwo, które nie dysponuje takimi zasobami (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawach połączonych T‑236/01, T‑239/01, od T‑244/01 do T‑246/01, T‑251/01 i T‑252/01 Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1181, pkt 241, 243; zob. również ww. w pkt 243 wyrok w sprawie ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji, pkt 170; ww. w pkt 217 wyrok w sprawie BASF przeciwko Komisji, pkt 235). 245    Należy dodać, że Trybunał podkreślił w szczególności znaczenie uwzględnienia, przy ustalaniu kwoty grzywny, całkowitych obrotów osiągniętych przez uczestniczące w kartelu przedsiębiorstwo (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑291/98 P Sarrió przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9991, pkt 85, 86; z dnia 14 lipca 2005 r. w sprawie C‑57/02 P Acerinox przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑6689, pkt 74, 75; zob. także wyrok Trybunału z dnia 29 czerwca 2006 r. w sprawie C‑289/04 P Showa Denko przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5859, pkt 17). 246    Wreszcie należy podkreślić, że celem odstraszającego skutku, do którego osiągnięcia Komisja jest uprawniona przy ustalaniu wysokości grzywny, jest zapewnienie przestrzegania przez przedsiębiorstwa reguł konkurencji określonych w traktacie dla ich działań we Wspólnocie lub w EOG. Wynika z tego, że odstraszający charakter, jaki może być uwzględniony przy obliczaniu grzywny, jest określany, biorąc pod uwagę wiele czynników, a nie wyłącznie szczególną sytuację ukaranego przedsiębiorstwa. Zasada ta znajduje zastosowanie w szczególności, gdy Komisja określała „mnożnik odstraszający” stosowany względem grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo (zob. podobnie ww. w pkt 245 wyrok w sprawie Showa Denko przeciwko Komisji, pkt 23, 24). 247    W niniejszej sprawie Komisja wskazała, że w ramach kategorii naruszeń bardzo poważnych skala sankcji pozwalała na określenie kwoty grzywien na poziomie zapewniającym im charakter wystarczająco odstraszający, uwzględniając wielkość każdego przedsiębiorstwa. Opierając się na liczbach osiągniętego w roku 2005 światowego obrotu danych przedsiębiorstw, Komisja stwierdziła, że istniała duża różnica pod względem rozmiaru między spółką Kaučuk (2,718 mld EUR obrotu) i spółką Stomil (38 mln EUR obrtou), z jednej strony, a pozostałymi przedsiębiorstwami uczestniczącymi w kartelu z drugiej strony, w szczególności spółką Bayer (27,383 mld EUR obrotu), czyli pierwszym z przedsiębiorstw dużego rozmiaru wskazanym w zaskarżonej decyzji. Na tej podstawie oraz przy uwzględnieniu okoliczności w niniejszej sprawie Komisja uznała, że nie należy nakładać jakiegokolwiek mnożnika o charakterze odstraszającym na spółki Kaučuk i Stomil oraz – odnośnie do spółki Bayer – że mnożnik 1,5 był zasadny. Wreszcie – wciąż opierając się na tej podstawie oraz przy uwzględnieniu okoliczności niniejszej sprawy – Komisja zastosowała mnożniki: 1,75 względem spółki Dow (37,221 mld EUR obrotu), 2 względem spółki EniChem (73,738 mld EUR obrotu) oraz 3 względem spółki Shell (246,549 mld EUR obrotu) (motyw 474 zaskarżonej decyzji). 248    Po pierwsze, odnośnie do utrzymywanego przez Polimeri braku uzasadnienia, należy przypomnieć, że uzasadnienie indywidualnej decyzji powinno przedstawiać w wyraźny i jednoznaczny sposób rozumowanie instytucji będącej autorem aktu, pozwalając zainteresowanym na zapoznanie się z podstawami podjętego środka, zaś właściwemu sądowi na dokonanie jego kontroli. Wymóg uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do konkretnej sytuacji. Nie ma wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne okoliczności faktyczne i prawne, ponieważ ocena, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 253 WE, winna opierać się nie tylko na jego brzmieniu, ale także winna uwzględniać okoliczności, w jakich ten akt został wydany (zob. wyrok Trybunału z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. s. I‑1719, pkt 63). Istotne wymogi formalne wynikające z tego obowiązku uzasadnienia są spełnione wtedy, gdy Komisja wskaże w swej decyzji te elementy oceny, które umożliwiły jej zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia (zob. ww. w pkt 245 wyrok w sprawie Sarrió przeciwko Komisji, pkt 73; ww. w pkt 108 wyrok w sprawach połączonych Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, pkt 463). 249    W niniejszej sprawie należy podnieść, że Komisja wskazała, iż w celu zagwarantowania, aby grzywna miała wystarczająco odstraszający charakter, wzięła ona pod uwagę rozmiar każdego przedsiębiorstwa. Na tej podstawie Komisja wykorzystała ogólną wielkość obrotu w roku 2005 osiągniętego przez dane przedsiębiorstwa. Ponadto Komisja dokonała porównania między rozmiarem różnych przedsiębiorstw w celu określenia mnożnika o celu odstraszającym. Ściślej rzecz ujmując, odnośnie do EniChem Komisja wskazała, że całkowity obrót tego przedsiębiorstwa przedstawia prawie połowę obrotów spółki Dow. Wynika z tego, że czynniki, które pozwoliły Komisji na określenie mnożnika względem EniChem, jasno wynikają z zaskarżonej decyzji. 250    Fakt, że Komisja ponadto powołała „okoliczności niniejszej sprawy”, nie powinien podważyć tego wniosku. Z zaskarżonej decyzji nie wynika bowiem, że Komisja wyraźnie wskazała inne czynniki niż całkowity obrót oraz relatywny rozmiar uczestniczących przedsiębiorstw w celu określenia mnożników o charakterze odstraszającym, co zresztą Komisja potwierdziła na rozprawie. Ponadto wyrażenie „okoliczności niniejszej sprawy” można rozumieć jako wskazujące właśnie ogólny obrót oraz względny rozmiar danych przedsiębiorstw. W tym kontekście należy uznać, że zaskarżona decyzja jest wystarczająco uzasadniona, aby umożliwić Sądowi kontrolę jej legalności a spółce Polimeri wykonanie swojego prawa do obrony. 251    Po drugie, odnośnie do naruszenia zasady równości traktowania z zaskarżonej decyzji wynika, że przyjęte przez Komisję mnożniki o celu odstraszającym określono według rozmiaru danych przedsiębiorstw. Tymczasem Polimeri nie zaprzecza wielkości obrotów wskazanej przez Komisję w zaskarżonej decyzji. W szczególności Polimeri nie kwestionuje, że spółka EniChem w 2005 r. była przedsiębiorstwem większych rozmiarów niż Bayer i Dow oraz mniejszym niż spółka Shell. Jest zatem spójne i obiektywnie uzasadnione, że mnożnik zastosowany względem EniChem jest wyższy niż ten zastosowany względem spółek Bayer i Dow oraz niższy od mnożnika zastosowanego w odniesieniu do Shella. Ponadto należy podkreślić, ze światowy obrót w roku 2005 wynosił 27,383 mld EUR dla spółki Bayer, 37,221 mld EUR dla spółki Dow (czyli był o 35,93% większy niż Bayera) i 73,738 mld EUR dla spółki EniChem (czyli o 169,28% większy niż Bayera i o 98,11% większy niż obrót spółki Dow). W tych okolicznościach fakt, że mnożnik EniChem podwyższono o 14,28% w porównaniu do tego zastosowanego względem spółki Dow (2 w porównaniu do 1,75), a ten względem Dow podwyższono o 16,66% w porównaniu z mnożnikiem zastosowanym względem spółki Bayer (1,75 w porównaniu do 1,5), nie może stanowić naruszenia zasady równego traktowania. Wręcz przeciwnie, Komisja mogła na tej podstawie przyjąć mnożnik jeszcze wyższy względem EniChem. Co do reszty oraz w zakresie, w jakim Polimeri żąda od Sądu zbadania legalności kwot grzywien określonych dla dużych przedsiębiorstw, z którymi skarżąca porównuje nałożoną na nią grzywnę, w szczególności odnośnie do mnożnika zastosowanego względem spółki Shell, z zaskarżonej decyzji wynika, że mnożnik przyjęty względem EniChem był obliczony na podstawie współczynnika przyjętego względem Dow, a nie w oparciu o współczynnik zastosowany względem Shella. Argumenty Polimeri są zatem nieskuteczne w tym względzie. Ponadto należy podkreślić, że Komisja dysponuje swobodą uznania w zakresie określania kwoty grzywny oraz że nie ma obowiązku zastosowania precyzyjnego wzoru matematycznego (zob. ww. w pkt 232 wyrok w sprawie Hoek Loos przeciwko Komisji, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie zatem Komisja bez popełniania oczywistego błędu w ocenie wzięła pod uwagę różnice w zdolności gospodarczej danych przedsiębiorstw przy wyborze stosowanych mnożników (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 30 września 2009 r. w sprawie T‑175/05 Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, niepublikowany w Zbiorze, pkt 155). Odnośnie do wskazanego przez Polimeri w ww. w pkt 214 wyroku w sprawie Degussa przeciwko Komisji wystarczy stwierdzić, że Komisja w tej sprawie zastosowała mnożnik o celu odstraszającym identyczny względem przedsiębiorstw o znacznych różnicach w obrocie. Stan faktyczny w postępowaniu zakończonym ww. w pkt 214 wyrokiem w sprawie Degussa przeciwko Komisji nie jest więc porównywalny ze stanem w niniejszej sprawie. Jeśli chodzi o argument przytoczony przez Polimeri na rozprawie, zgodnie z którym sytuacja Eni była odmienna niż sytuacja spółek Shell i Dow w tym sensie, że spółki holdingowe tych ostatnich przedsiębiorstw mogły być poinformowane o kartelu w odróżnieniu od spółek Eni, oraz przy założeniu, że ten argument jest dopuszczalny mimo jego spóźnionego charakteru i że może mieć wpływ na określenie mnożnika o celu odstraszającym, wystarczy stwierdzić, że spółki holdingowe Shella i Dow nie zostały pociągnięte do odpowiedzialności z tytułu ich udziału w naruszeniu. Spółki te – tak samo jak Eni – zostały pociągnięte do odpowiedzialności z powodu kontroli, jaką sprawowały nad ich spółkami zależnymi, które z kolei bezpośrednio uczestniczyły w naruszeniu. Argument Polimeri należy w konsekwencji oddalić. 252    Po trzecie, odnośnie do naruszenia zasady proporcjonalności Polimeri nie przedstawia żadnej okoliczności pozwalającej uznać, że mnożnik zastosowany względem EniChem był nieproporcjonalny w porównaniu z wagą naruszenia oraz zamierzonym celem polegającym na zapewnieniu grzywnom odstraszającej wysokości. 253    Odnośnie do faktu, że przyjęty mnożnik był nieproporcjonalny w zakresie, w jakim Polimeri była solidarnie zobowiązana do zapłaty grzywny, która została podwojona z uwagi na obroty spółki dominującej, należy przede wszystkim przypomnieć, że Komisja nie dopuszcza się naruszenia prawa, gdy w celu zapewnienia, aby grzywny miały charakter odstraszający, opiera się na wielkości zasobów grupy przedsiębiorstw jako całości (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑330/01 Akzo Nobel przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3389, pkt 120). Następnie okoliczność, w której kilka spółek jest solidarnie zobowiązanych do zapłaty grzywny, ponieważ tworzą przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, nie oznacza, jeśli chodzi o stosowanie górnej granicy przewidzianej w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, że zobowiązanie każdej z nich nie przekracza 10% uzyskanego przez nią obrotu w ostatnim roku obrotowym. Górna granica 10% w rozumieniu tego przepisu powinna być obliczona na podstawie łącznego obrotu wszystkich spółek tworzących jednolitą jednostkę gospodarczą działającą jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, ponieważ jedynie łączny obrót spółek składowych może stanowić informację o wielkości i sile gospodarczej rozpatrywanego przedsiębiorstwa (wyroki Sądu: z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 528, 529; z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie T‑112/05 Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5049, pkt 90). Polimeri nie wskazuje, że górna granica 10% obliczona na podstawie łącznego obrotu Polimeri i Eni została przekroczona. W tych okolicznościach fakt, że Polimeri jest solidarnie zobowiązana do zapłaty grzywny podwojonej z uwagi na wielkość obrotu spółki dominującej, oraz brak innych bardziej rzeczowych argumentów nie wystarczają do uznania, że mnożnik zastosowany w niniejszej sprawie był nieproporcjonalny. 254    W świetle powyższych argumentów zarzut dwunasty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 4.     W przedmiocie zarzutu trzynastego, opartego na błędnym określeniu okresu naruszenia względem Polimeri a)     Argumenty stron 255    Komisja przyjęła w motywie 478 zaskarżonej decyzji, że Polimeri uczestniczyła w utrzymywanym naruszeniu w okresie od 20 maja 1996 r. do 28 listopada 2002 r. 256    Odnośnie do okresu między 20 maja 1996 r. a 31 grudnia 2001 r. Polimeri przede wszystkim podnosi, że ustalenie daty rozpoczęcia naruszenia było niepewne (Polimeri odsyła w szczególności do pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, następnie do drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i wreszcie do zaskarżonej decyzji). Następnie, jeśli chodzi o datę 20 maja 1996 r., Polimeri podkreśla po pierwsze, że żaden z podmiotów składających oświadczenie nie wskazał tej daty jako rozpoczęcia utrzymywanego kartelu. Po drugie, odręczne notatki pana N. (Dow) dotyczące tego spotkania były podobne do notatek z wcześniejszego spotkania datowanego na luty 1996 r. Notatki te nie miały zatem charakteru dowodowego. Polimeri podkreśla w tym względzie wbrew temu, co podnosi Komisja w swoich pismach, że kwestionowała wartość dowodową tych notatek. Po trzecie, wśród uczestników tego spotkania znajdowali się pracownicy spółek Bayer i Shell (pan O. i pan de J.), którzy zawsze zaprzeczali uczestnictwu w porozumieniach lub dyskusjach o charakterze antykonkurencyjnym. Data ta przypada ponadto na okres, kiedy Bayer oświadczał, że nie może powiedzieć, czy w okresie od maja do końca listopada 1996 r. istniały porozumienia w zakresie KSB. Jeśli chodzi o KB, Polimeri podkreśla, że sama Komisja nie stwierdziła jakiegokolwiek bezprawnego porozumienia przed spotkaniem w dniu 4 września 1997 r. Brak zatem było jakiejkolwiek wskazówki co do okoliczności świadczącej, że dane przedsiębiorstwa stworzyły przy tej okazji kartel. 257    Odnośnie do okresu między 1 stycznia a 28 listopada 2002 r. Polimeri podnosi w zakresie dotyczącym KB, że dzień 31 sierpnia 2001 r. stanowi datę ostatniego stwierdzonego przez Komisję spotkania o charakterze antykonkurencyjnym w odniesieniu do tego produktu. To ostatnie stwierdzenie było nieuzasadnione. Polimeri podnosi w tym względzie, że oświadczenia pana W. (Bayer) znajdujące się w motywie 229 zaskarżonej decyzji nie odnoszą się bezpośrednio do tego spotkania. Komisja świadoma tego faktu usunęła fragment tekstu znajdujący się pierwotnie w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Co więcej – jak podnosi się w motywie 229 zaskarżonej decyzji – niektórzy uczestnicy tego spotkania (pan G., następca pana W.) zdementowali formalny udział w porozumieniach antykonkurencyjnych. Jeśli chodzi o KSB, żadne z wydarzeń ani dokumentów powołanych przez Komisję w zaskarżonej decyzji w odniesieniu do roku 2002 nie potwierdził tezy, według której utrzymywany kartel kontynuowano przez cały ten rok. Polimeri odsyła w tym względzie do swojej analizy w ramach zarzutów ósmego i dziewiątego. Odnośnie do twierdzeń Bayera przedstawionych w motywach 240, 247 zaskarżonej decyzji, to zaprzeczyli im pan N. i pan W. oraz pani I. z Dow (Polimeri odsyła w tym względzie do pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów). W tych okolicznościach Komisja zorganizowała drugą turę konsultacji z pracownikami Dow w celu uzyskania wersji faktów bardziej zgodnej z wersją Bayera. Niemniej jednak oświadczenia jednego z pracowników Dow (pan W.) przedstawione w motywie 244 zaskarżonej decyzji mają jedynie charakter hipotetyczny. Nie pozwalają one w każdym razie na wsparcie wniosku Komisji, zgodnie z którym obie spółki Bayer i Dow wskazują, że ostatnie spotkanie kartelu odbyło się w dniu 2 września 2002 r. (motyw 443 zaskarżonej decyzji). Wreszcie wątpliwy jest dla Polimeri fakt, że Komisja po tym, jak tak silnie obstawała przy spotkaniu z dnia 2 września 2002 r., określiła koniec naruszenia na 28 i 29 listopada 2002 r., czyli daty spotkania, w którym nie uczestniczyła Polimeri. Spółka ta dodaje, że odnośnie do poczty elektronicznej pana P. (Bayer), o której mowa w motywie 241 zaskarżonej decyzji i na którą powołuje się Komisja w swoich pismach, przedstawiła ona dowód na twierdzenia przeciwne w tym względzie, w szczególności w załączniku do skargi. Dowody te zostały już przedstawione Komisji w toku postępowania administracyjnego. 258    W rezultacie Polimeri uważa, że jeżeli Sąd miałby przyjąć istnienie naruszenia, to powinno ono mieć swój początek – w odniesieniu do KSB – po dniu 20 maja 1996 r. i koniec przed dniem 2 września 2002 r. oraz – w odniesieniu do KB – powinno się rozpocząć po dniu 4 września 1997 r. i zakończyć się przed dniem 31 sierpnia 2001 r. W konsekwencji grzywna powinna zostać zredukowana. 259    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Podkreśla ona w szczególności, że przyjęła stanowisko ostrożne odnośnie do daty rozpoczęcia naruszenia. Jeśli chodzi o datę zakończenia naruszenia, Komisja podnosi w szczególności, że mogła uznać, iż stwierdzone naruszenie w niniejszej sprawie trwało do spotkania w dniach 28 i 29 listopada 2002 r., podczas którego członkowie kartelu wydawali się dojść do wspólnej decyzji o jego zakończeniu. b)     Ocena Sądu 260    Zgodnie z istniejącym orzecznictwem do Komisji należy nie tylko wykazanie istnienia kartelu, lecz także długości okresu jego trwania (wyroki Sądu: z dnia 7 lipca 1994 r. w sprawie T‑43/92 Dunlop Slazenger przeciwko Komisji, Rec. s. II‑441, pkt 79; z dnia 13 grudnia 2001 r. w sprawie T‑48/98 Acerinox przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3859, pkt 55; z dnia 29 listopada 2005 r. w sprawie T‑62/02 Union Pigments przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5057, pkt 36). W celu obliczenia okresu trwania naruszenia, którego przedmiot polegał na ograniczeniu konkurencji, należy ustalić okres, w którym porozumienie to istniało, czyli okres między datą jego zawarcia a datą jego zakończenia (ww. w pkt 225 wyrok w sprawach połączonych Brasserie nationale i in. przeciwko Komisji, pkt 185; ww. w pkt 232 wyrok w sprawie Westfalen Gassen Nederland przeciwko Komisji, pkt 138). Ponadto w przypadku braku dowodów pozwalających na bezpośrednie ustalenie czasu trwania naruszenia Komisja powinna przynajmniej przedstawić dowody na poparcie faktów wystarczająco zbliżonych w czasie, tak by można było rozsądnie przyjąć, że naruszenie to trwało nieprzerwanie między dwiema określonymi datami (ww. wyrok w sprawie Dunlop Slazenger przeciwko Komisji, pkt 79; ww. w pkt 58 wyrok w sprawie Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, pkt 51). 261    W niniejszej sprawie Komisja twierdzi, że Polimeri należy obciążyć odpowiedzialnością za naruszenie w okresie od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r. (motyw 478 zaskarżonej decyzji). 262    Po pierwsze, jeśli chodzi o przyjętą względem Polimeri datę rozpoczęcia naruszenia, odpowiada ona dacie pierwszego przyjętego w zaskarżonej decyzji nielegalnego spotkania, które odbyło się w Mediolanie (na marginesie spotkania europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego) między przedstawicielami Bayera, EniChem SpA, Shella i Buna Sow Leuna Olefinverbund (zwaną dalej „BSL”, którą później kontrolowała Dow) (motywy 161, 162 zaskarżonej decyzji). 263    Dowód odbycia się nielegalnego spotkania wynika, po pierwsze, z odręcznych notatek ówczesnego pracownika BSL, który następnie był zatrudniony w Dow (pan N., motyw 163 zaskarżonej decyzji) oraz, po drugie, z oświadczenia Dow (motyw 164 zaskarżonej decyzji). 264    Odnośnie do notatek pana N. Polimeri podważa ich moc dowodową w zakresie, w jakim notatki te oraz notatki ze spotkania późniejszego datowanego na luty 1996 r. były „podobne”. Polimeri odsyła w ten sposób do odręcznych notatek z dnia 21 lutego 1996 r. Notatki te nie zostały w końcu wykorzystane przez Komisję jako dowód obciążający. 265    Wystarczy stwierdzić w tym względzie, że wartości dowodowej odręcznych notatek pana N. dotyczących nielegalnego spotkania z dnia 20 maja 1996 r. nie powinien osłabić fakt, że podobne odręczne notatki (czyli notatki zawierające również informacje dotyczące rynku) nie zostały przyjęte przez Komisję jako dowód obciążający. Należy tylko zastanowić się nad pytaniem, czy przedmiotowe odręczne notatki mają taki charakter, że stanowią dowód pozwalający stwierdzić istnienie nielegalnego spotkania między danymi przedsiębiorstwami. 266    W tym względzie Polimeri formalnie nie zaprzecza, że jej przedstawiciele mogli spotkać przedstawicieli Bayera, Shella i BSL w dniu 20 maja 1996 r. w Mediolanie. Następnie nie zaprzecza ona, że co do istoty odręczne notatki pana N. wskazywały, że między przedsiębiorstwami wymieniano dane wrażliwe. W ten sposób dane dotyczące magazynu Bayera odnośnie do KSB pojawiły się w tych notatkach. Podobnie widoczna była również lista cen dotycząca Shella. Ponadto część odręcznych notatek wskazuje, że Eni „zwolni” część pracowników „pod koniec roku”, co pozwala twierdzić – w braku jakiegokolwiek dowodu przeciwnego – że przedstawiciel tego przedsiębiorstwa był obecny podczas tego spotkania. Wreszcie odręczne notatki pana N. oznaczone są datą 20 maja 1996 r. i wskazaniem „Milano ESRA”. W świetle tych czynników należy uznać, że analizowane odręczne notatki mają charakter stanowiący dowód pozwalający stwierdzić istnienie nielegalnego spotkania między danymi przedsiębiorstwami w Mediolanie w dniu 20 maja 1996 r. 267    Odręczne notatki pana N. zostały ponadto potwierdzone przez Dow w oświadczeniu przedsiębiorstwa. Należy w tym względzie przypomnieć, że oświadczenia złożone w imieniu przedsiębiorstwa mają istotną wartość dowodową, ponieważ są związane ze znacznym ryzykiem prawnym i gospodarczym (zob. ww. w pkt 53 orzecznictwo). Dow tam wskazuje w szczególności, że pewne ceny wskazane w odręcznych notatkach pana N. stanowiły ceny docelowe w odniesieniu do KSB (motyw 164 zaskarżonej decyzji). 268    Co więcej, oświadczenia innych uczestniczących przedsiębiorstw, w szczególności Bayera i Shella, stanowią potwierdzenie ww. dowodów. 269    W szczególności Bayer oświadcza, że pan B., który jest jedną z osób obecnych na nielegalnym spotkaniu w dniu 20 maja 1996 r., uczestniczył „w imieniu Bayera” w porozumieniach antykonkurencyjnych odnośnie do KSB w okresie od połowy i końca roku 1995 do „połowy maja 1996 r.” (motyw 107 zaskarżonej decyzji). Odesłanie do „połowy maja” stanowi wsparcie dla dowodu na istnienie nielegalnego spotkania w dniu 20 maja 1996 r. Fakt, że spółka Bayer mogła oświadczyć – jak to podnosi Polimeri – że „Bayer nie mógł powiedzieć, czy istniały porozumienia w okresie między [miesiącem] majem i końcem [miesiąca] listopada 1996 r. w odniesieniu do KSB”, nie zaprzecza szczegółowemu oświadczeniu Bayera dotyczącemu roli pana B. do połowy maja 1996 r. To oświadczenie może oznaczać, że po tej dacie (połowa maja 1996 r.) i do końca listopada 1996 r. Bayer nie znalazł śladu porozumień antykonkurencyjnych między danymi przedsiębiorstwami. 270    Shell oświadcza ze swojej strony, że jego przedstawiciele uczestniczyli w kartelu dotyczącym cen w okresie od dnia 30 sierpnia 1995 r. do dnia 31 maja 1999 r. W szczególności Shell potwierdza część dotyczącą stanu faktycznego pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, część, która już zawierała streszczenie nielegalnego spotkania z dnia 20 maja 1996 r. i przedstawiała odręczne notatki pana N., jak również interpretację Dow. Fakt, że pan de J., który reprezentował Shella w pewnych spotkaniach, a w szczególności na spotkaniu w dniu 20 maja 1996 r., nie przyznał, że pierwsze pismo w sprawie przedstawienia zarzutów właściwie opisywało kontakty między konkurentami (motyw 119 zaskarżonej decyzji), nie może podważyć oświadczenia przedsiębiorstwa złożonego przez Shella. Odpowiedzi udzielone w imieniu przedsiębiorstwa są bowiem bardziej wiarygodne niż odpowiedzi udzielone przez pracownika tego przedsiębiorstwa, niezależnie od jego doświadczenia albo osobistej opinii. 271    Jeśli chodzi o pana O. (Bayer), o którym mówi Polimeri w swoich pismach, Komisja słusznie twierdzi, że nie brał udziału w nielegalnym spotkaniu w dniu 20 maja 1996 r. 272    Wreszcie, odnośnie do argumentu Polimeri, według którego Komisja nie wskazała jakiegokolwiek nielegalnego porozumienia dotyczącego KB przed spotkaniem w dniu 4 września 1997 r., wystarczy przypomnieć, że naruszenie art. 81 ust. 1 WE może wynikać nie tylko z pojedynczego odizolowanego działania, lecz także z serii działań lub jeszcze z zachowania o charakterze ciągłym. Takiej interpretacji nie można podważyć z tego powodu, że jeden albo kilka elementów tej serii działań albo tego zachowania o charakterze ciągłym mogło stanowić również samo w sobie oraz analizowane oddzielnie naruszenie tego przepisu. W sytuacji gdy różne działania wpisują się – jak w niniejszej sprawie – w plan całości ze względu na ich identyczny cel zakłócający konkurencję na wspólnym rynku, Komisja ma prawo przypisać odpowiedzialność z tytułu tych działań w zależności od udziału w naruszeniu postrzeganym jako całość (zob. ww. w pkt 100 orzecznictwo). Skoro Komisja może zgodnie z prawem uznać, że poszczególne przejawy stanowiły część jednolitego naruszenia, ponieważ wpisywały się w całość mającą na celu zakłócenie konkurencji, okoliczność, że liczba i intensywność praktyk kartelowych różniły się w zależności od rynku, na którym występowały, nie oznacza, że naruszenie nie dotyczyło rynków, na których praktyki te były mniej intensywne lub mniej liczne. W istocie podział ciągłego zachowania charakteryzującego się tym samym pojedynczym celem na kilka odrębnych naruszeń z uwagi na to, że praktyki kartelowe różniły się w zależności od danego rynku, byłby sztuczny. 273    Z powyższego wynika, że Komisja nie popełniła błędu, uznając, że Polimeri powinna była zostać pociągnięta do odpowiedzialności z tytułu naruszenia w okresie począwszy od dnia 20 maja 1996 r. 274    Po drugie, odnośnie do daty zakończenia naruszenia przyjętego względem Polimeri, czyli dnia 28 listopada 2002 r. (motyw 447 zaskarżonej decyzji), odpowiada ona ostatniemu nielegalnemu spotkaniu wskazanemu w zaskarżonej decyzji, które odbyło się w Londynie (Zjednoczone Królestwo) na marginesie spotkania europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego między przedstawicielami Bayera, Dow, spółki Dwory i Kaučuka (poprzez Tavorex) w dniach 28 i 29 listopada 2002 r. Według oświadczenia Bayera spółka ta poinformowała Dow i Dwory, że nie należało już kontynuować rzeczonych porozumień (motywy 246–248 zaskarżonej decyzji). 275    Odnośnie do dokonanego przez Polimeri w jej pismach oddzielenia KB i KSB, wystarczy przypomnieć, że sztuczny byłby podział zachowania o charakterze ciągłym, charakteryzującego się tym samym celem, na kilka odrębnych naruszeń z tego powodu, że nielegalne praktyki różniły się w zależności od rynku. 276    Odnośnie do okoliczności, że nie kontynuowano kartelu w 2002 r., zaskarżona decyzja stwierdza istnienie nielegalnego spotkania dotyczącego KSB w dniach 2 i 3 września 2002 r. w Pradze. Wniosek Komisji opiera się w pierwszej kolejności na oświadczeniu Bayera, zgodnie z którym porozumienie w sprawie cen zawarto między spółkami Bayer, Dow, Polimeri, Dwory i Kaučuk (poprzez Tavorex). Wniosek Komisji opiera się w dalszej kolejności na potwierdzeniu oświadczenia Bayera przez Dow w następstwie pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Wbrew twierdzeniom Polimeri Komisja nie zorganizowała drugiej tury konsultacji z pracownikami Dow. Jak to jasno wskazuje motyw 244 zaskarżonej decyzji, sama Dow zdecydowała po przeanalizowaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, że ponownie wysłucha swoich pracowników w przedmiocie zarzucanych faktów i to zatem sama spółka złożyła Komisji nowe oświadczenie przedsiębiorstwa. Dow przyznaje tam, że wskutek nowych oświadczeń swoich pracowników było całkiem możliwe, że kartel został zakończony dopiero w dniu 28 listopada 2002 r., a więc w sposób dorozumiany przyznała, że spotkanie w dniach 2 i 3 września 2002 r. było jednym z nielegalnych spotkań. Nawet jeśli oświadczenie Dow nie stanowi wyraźnego uznania jej udziału w nielegalnym spotkaniu w dniach 2 i 3 września 2002 r., wzmacnia ono raczej oświadczenie Bayera niż na odwrót. Wniosek Komisji opiera się wreszcie na dowodach pisemnych w formie dwóch wewnętrznych listów poczty elektronicznej zaadresowanych w dniach 4 i 12 września 2002 r., przewidujących wzrost cen KSB. Polimeri wskazuje, że nie podważa ona wartości dowodowej tych listów poczty elektronicznej w ramach załącznika A25 do skargi. Tymczasem ze względów przedstawionych w zarzucie ósmym należy pominąć argumenty przedstawione przez Polimeri w tym załączniku. Z tych wszystkich powodów argumenty Polimeri nie są tego rodzaju, by pozwalały na podważenie oceny Komisji, zgodnie z którą kartel był kontynuowany w roku 2002. 277    Odnośnie do faktu, że Polimeri nie brała udziału w spotkaniu w dniach 28 i 29 listopada 2002 r., okoliczność ta jest bez znaczenia w celu ustalenia daty zakończenia naruszenia. Komisja nie stwierdza bowiem istnienia nielegalnego porozumienia w dniach 28 i 29 listopada 2002 r., lecz raczej wolę uczestników tego spotkania, by zakończyć działalność kartelową. 278    Z ogółu tych argumentów wynika, że Komisja nie dopuściła się błędu, uznając, że Polimeri należało obciążyć odpowiedzialnością z tytułu naruszenia w okresie do dnia 28 listopada 2002 r. 279    W świetle powyższego zarzut trzynasty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 5.     W przedmiocie zarzutu czternastego, opartego na nieuzasadnionym podwyższeniu podstawowej kwoty grzywny z uwagi na powrót do naruszenia a)     Argumenty stron  Argumenty Polimeri 280    Po pierwsze, Polimeri uważa, że przesłanka tego samego przedsiębiorstwa nie była spełniona. 281    Polimeri podnosi w tym względzie, że według Komisji podstawową przesłanką dla przyjęcia powrotu do przestępstwa jest, aby to samo przedsiębiorstwo dokonało kilku naruszeń, pojęcie, które w ramach prawa konkurencji oznacza „podmiot […] gospodarczy […] złożony […] z całości składników materialnych i ludzkich” (ww. w pkt 50 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni). Tymczasem w niniejszej sprawie powiększenie grzywny zastosowano błędnie w związku z naruszeniami, które zostały ukarane w latach 1986 i 1988, w których uczestniczyło zupełnie inne przedsiębiorstwo niż Polimeri. Zgodnie z wytycznymi system powrotu do naruszenia znajduje zastosowanie wyłącznie w sytuacji, gdy jednemu przedsiębiorstwu można przypisać dwa albo więcej podobnych do siebie zachowań. Komisja wydaje się, że pomyliła pojęcie przedsiębiorstwa – jedyne istotne w niniejszej sprawie – z pojęciem osoby prawnej. Nie można Eni retroaktywnie obciążyć zachowaniami, które nie zostały jej przypisane. 282    Co więcej, dwa obszary gospodarki obłożone sankcją w przeszłości (PCV i polipropylen) nie należą do działalności związanej z elastomerami i nie zostały przetransferowane z EniChem SpA do Polimeri oraz nigdy nie były przez tę spółkę wykorzystywane. Obszary te przekazano na rzecz podmiotów trzecich, odpowiednio, w 1983 r. (w odniesieniu do polipropylenów) i w 1986 r. (w odniesieniu do PCV), przed wydaniem odpowiednich decyzji w przedmiocie naruszenia, czyli mniej więcej 18 i 15 lat zanim Polimeri stała się następcą EniChem SpA w zakresie wykorzystania KB i KSB. 283    Ponadto istnieje sprzeczność między zastosowaniem powrotu do przestępstwa i wyborem mnożnika o celu odstraszającym opartego na wysokości obrotu Eni a nie obrotu Polimeri. Zdaniem Polimeri, jeśli przyjąć za punkt odniesienia dla celów odstraszenia obroty Eni, to Komisja nie mogła powiększyć grzywny ze względu na powrót do naruszenia, ponieważ nie dotyczył on Eni. 284    Po drugie, Polimeri uważa, że Komisja naruszyła zasadę bezpieczeństwa prawnego i zasadę proporcjonalności. Polimeri podnosi w tym względzie, że powrót do przestępstwa w przypadku naruszenia wspólnotowego prawa konkurencji jako okoliczność obciążająca nie jest przewidziany w żadnym tekście normatywnym, albowiem wytyczne są zwykłym aktem będącym wyrazem autoregulacji. W niniejszej sprawie decyzje służące za podstawę uznania powrotu do przestępstwa są datowane na 18 i 20 lat przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Tymczasem instytucję powrotu do naruszenia należy poddać ograniczeniom czasowym. Polimeri odsyła w szczególności do wyroku Trybunału z dnia 8 lutego 2007 r. w sprawie C‑3/06 P Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑1331, w którym jako ograniczenie pojawił się okres 10 lat między dwoma naruszeniami. Polimeri dodaje, że porządki prawne 27 państw członkowskich uzależniają uznanie powrotu do przestępstwa od przesłanki, że między nowym a poprzednim naruszeniem upłynął czas krótszy albo równy okresowi pięciu lat. Byłoby ponadto paradoksalne uznać za niestosowne albo nieprzydatne ściganie naruszenia popełnionego przed ponad pięciu laty z uwagi na przedawnienie przy jednoczesnym zamiarze uwzględnienia dla celów instytucji powrotu do naruszenia sięgającego ponad dziesięć lat wstecz przed początkiem nowego naruszenia. 285    Polimeri stwierdza, że w każdym razie zwiększenie o 50% jest całkowicie nieproporcjonalne i nie do zaakceptowania, gdyż opiera się również na wyjściowej kwocie grzywny obliczonej w odniesieniu do przedsiębiorstwa – Eni – które nigdy nie było oskarżone o popełnienie jakiegokolwiek naruszenia. Polimeri podnosi w tym względzie, że Sąd w ww. w pkt 160 wyroku z dnia 25 października 2005 r. w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji uznał, że łączne zwiększenie ogólnej wyjściowej kwoty grzywny przyjętej w związku z zaistnieniem okoliczności obciążających wynosi 40%, przy uwzględnieniu dwóch poprzednich. Stawka zwiększenia na poziomie 50% nie stanowi reguły, jak twierdziła Komisja w swoich pismach.  Argumenty Komisji 286    Po pierwsze, jeśli chodzi o okoliczność, że została spełniona przesłanka tożsamości przedsiębiorstwa, Komisja zauważa, że Polimeri nie kwestionuje faktu przypisania naruszenia Eni. Ponadto Komisja podnosi, że kwestia powrotu do przestępstwa pojawiła się w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Polimeri nie skierowała sprzeciwu w tym względzie. 287    Ponieważ wspólnotowe prawo konkurencji przyznaje, że różne spółki należące do tego samego koncernu stanowią jeden podmiot gospodarczy, Komisja mogła, jeżeli miała taki zamiar, nałożyć grzywnę na samą spółkę dominującą we wcześniejszych decyzjach. Komisja mogła zatem słusznie uznać w zaskarżonej decyzji, że na to samo przedsiębiorstwo była już nałożona sankcja za ten sam rodzaj naruszenia (wyrok Sądu z dnia 30 września 2003 r. w sprawie T‑203/01 Michelin przeciwko Komisji, Rec. s. II‑4071). Podkreśla ona, że w ww. wyroku w sprawie Michelin przeciwko Komisji Sąd zatwierdził zastosowanie podwyższenia grzywny w związku z powrotem do naruszenia innej spółki należącej do grupy, ściślej rzecz ujmując, spółki zależnej względem tej, która w przeszłości była adresatem sankcji. 288    Pojęcie powrotu do naruszenia niekoniecznie oznacza uprzednie orzeczenie kary pieniężnej, lecz jedynie uprzednie ustalenie naruszenia wspólnotowego prawa konkurencji (ww. w pkt 160 wyrok z dnia 25 października 2005 r. w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji). Jest zatem bez znaczenia, że Komisja nie nałożyła grzywny na Eni jako takiej we wcześniejszych decyzjach. Okoliczność, że spółki będące adresatami wcześniejszych decyzji były całkowicie kontrolowane przez Eni, miała natomiast decydujące znaczenie. Nie można przyznać, że spółki grupy stanowiące jedno i to samo przedsiębiorstwo unikają podwyższenia kwoty grzywny ze względu na powrót do naruszenia wyłącznie z uwagi na strukturę organizacyjną samej grupy lub na jej restrukturyzację. 289    Ustalenie i ocena szczególnych cech danej sytuacji powrotu do naruszenia stanowią część swobodnego uznania Komisji i Komisja nie jest związana żadnym potencjalnym terminem przedawnienia w zakresie tego typu ustalenia (ww. w pkt 284 wyrok z dnia 8 lutego 2007 r. w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji). Niezależnie od tego w niniejszej sprawie naruszenia dotyczące polipropylenu i PCV były stwierdzone mocą decyzji wydanych, odpowiednio, w 1986 r. i w 1994 r. [decyzja Komisji 86/398/EWG z dnia 23 kwietnia 1986 r. odnosząca się do postępowania na mocy art. 81 [WE] (IV/31.149 – Polipropylen) (Dz.U. L 230, s. 1, zwana dalej „decyzją dotyczącą polipropylenu”) i decyzjia Komisji 94/599/WE z dnia 27 lipca 1994 r. odnosząca się do postępowania na mocy art. 81 [WE] (IV/31.865 – PCV) (Dz.U. L 239, s. 14, zwana dalej „decyzją dotyczącą PCV II”]. Jest całkowicie logiczne, normalne i przyjęte uwzględnienie tych precedensów w przypadku nowego naruszenia popełnionego począwszy od 1996 r. 290    Ponadto bez znaczenia jest, że poprzednie naruszenia dotyczyły sektorów innych niż PCV i polipropylen (ww. w pkt 160 wyrok z dnia 25 października 2005 r. w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji) albo że działalność ta została przekazana od tego czasu na osoby trzecie (zob. w szczególności ww. w pkt 116 wyrok w sprawie Cascades przeciwko Komisji). 291    Wreszcie nie ma żadnej sprzeczności między, z jednej strony, faktem określenia mnożnika na podstawie wysokości obrotów Eni, spółki znajdującej się na szczycie grupy oraz, z drugiej strony, uwzględnienie powrotu do naruszenia związanego z naruszeniami stwierdzonymi w decyzjach skierowanych do innych spółek z grupy, lecz z tytułu których Eni ponosiła również odpowiedzialność. 292    Odnośnie do utrzymywanego naruszenia zasady bezpieczeństwa prawnego i zasady proporcjonalności ww. w pkt 284 wyrok z dnia 8 lutego 2007 r. w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji potwierdził, że ewentualny powrót do naruszenia jest jednym z czynników, jakie należy wziąć pod uwagę przy przeprowadzaniu analizy wagi spornego naruszenia zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz że – w tym kontekście – skarżąca zawsze była w stanie przewidzieć skutki prawne swoich zachowań. To samo dotyczy art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003. W ww. w pkt 284 wyroku z dnia 8 lutego 2007 r. w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji oddalono również zarzuty oparte na ewentualnym terminie przedawnienia. Ponadto odnośnie do okoliczności, że podwyższenie wyjściowej kwoty grzywny o 50% było nieproporcjonalne, ponieważ Eni nigdy nie była oskarżona o jakiekolwiek naruszenie, Komisja przypomina, że miała pełne prawo uwzględnienia sytuacji Eni. Jeśli chodzi o stawkę podwyższenia zastosowaną przez Komisję, instytucja ta wykazała się łagodnością, ponieważ taką stawkę stosuje się generalnie względem przedsiębiorstw powracających do naruszenia po tylko jednym wcześniejszym naruszeniu. Fakt, że Sąd w ww. w pkt 160 wyroku z dnia 25 października 2005 r. w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji zdecydował określić podwyższenie grzywny o 40%, wynikał z okoliczności sprawy. b)     Ocena Sądu 293    W pkt 2 wytycznych wskazuje się jako przykład okoliczności obciążających „powrót tego samego albo tych samych przedsiębiorstw do naruszenia tego samego rodzaju”. 294    Pojęcie powrotu do naruszenia – tak jak jest ono rozumiane w niektórych krajowych porządkach prawnych – oznacza, że osoba dokonuje ponownych naruszeń po ukaraniu jej za podobne naruszenia (wyrok Sądu z dnia 11 marca 1999 r. w sprawie T‑141/94 Thyssen Stahl przeciwko Komisji, Rec. s. II‑347, pkt 617; ww. w pkt 287 wyrok w sprawie Michelin przeciwko Komisji, pkt 284). 295    Ewentualny powrót do naruszenia jest jednym z czynników, jakie należy wziąć pod uwagę przy przeprowadzaniu analizy wagi spornego naruszenia (ww. w pkt 51 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 91; ww. w pkt 284 wyrok z dnia 8 lutego 2007 r. w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 26). 296    W niniejszej sprawie Komisja w zaskarżonej decyzji wyjaśnia, że EniChem była już adresatem decyzji Komisji w dziedzinie karteli (czyli decyzji dotyczących polipropylenu i PCV II). Świadczy to o tym, że pierwsze grzywny były niewystarczające, aby to przedsiębiorstwo zmieniło swoje zachowanie. Komisja wywodzi stąd, że ten powrót do naruszenia stanowi okoliczność obciążającą uzasadniającą podwyższenie o 50% wyjściowej kwoty grzywny (motyw 487 zaskarżonej decyzji). 297    Polimeri podnosi w szczególności fakt, że ani ona, ani Eni nie były wskazane we wcześniejszych decyzjach, o których wspomina Komisja w zaskarżonej decyzji. 298    Z zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja w niniejszej sprawie uwzględniła pojęcie „przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 81 WE w celu zastosowania okoliczności obciążającej związanej z powrotem do naruszenia, co Komisja potwierdza w swoich pismach. Ściślej rzecz ujmując, Komisja zasadniczo uznała, że ponowne zachowanie stanowiące naruszenie tego samego przedsiębiorstwa zachodzi także wówczas, gdy w analizowanym zachowaniu stanowiącym naruszenie nie uczestniczyły te same osoby prawne. Należy przypomnieć w tym względzie, że pojęcie przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 WE należy rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych (zob. wyrok Trybunału z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑97/08 P Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8237, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym kontekście należy uznać, że gdy Komisja zamierza powołać pojęcie „przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 81 WE, ma ona obowiązek przedstawić dokładne dowody na poparcie swojego twierdzenia. 299    Tymczasem, należy podnieść, po pierwsze, że Komisja odsyła w motywie 487 zaskarżonej decyzji do spółki „EniChem” w sposób ogólny, albowiem pojęcie zdefiniowano w motywie 36 zaskarżonej decyzji jako „każdą spółkę należącą do Eni SpA”. Należy zatem stwierdzić, że pojęcie użyte przez Komisję w zaskarżonej decyzji w ramach oceny powrotu do naruszenia ma charakter nieostry, przynajmniej odnośnie do osób prawnych stanowiących podmiot gospodarczy, o którym mowa w decyzjach dotyczących polipropylenu i PCV II. Ponadto, zakładając, że przedmiotowe osoby prawne są podmiotami, o których mowa w motywach 26–35 zaskarżonej decyzji, należy podkreślić, że spółka, o której mowa w decyzji dotyczącej polipropylenu, czyli Anic, nie należy do grona osób prawnych wymienionych w tych motywach. Ponadto motywy 26–35 zaskarżonej decyzji mają zasadniczo na celu opisanie ewolucji spółek należących do Eni w okresie naruszenia, które miało miejsce po wydaniu decyzji dotyczących polipropylenu i PCV II. Motywy te nie są zatem w stanie udzielić wystarczająco dokładnej informacji o spółkach posiadanych przez Eni przed naruszeniem obciążonym sankcją na podstawie zaskarżonej decyzji. 300    Po drugie, Komisja odsyła do przypisu 262 zaskarżonej decyzji oraz decyzji dotyczących polipropylenu i PCV II, wskazując, że decyzje te dotyczyły „Eni”. Należy na wstępie stwierdzić, że pojęcie „Eni” w zaskarżonej decyzji nie jest przedmiotem konwencji ortograficznej w odróżnieniu do „EniChem”. W szczególności z motywów 26–36 zaskarżonej decyzji wynika, że w przypadku gdy Komisja wskazuje spółkę Eni jako spółkę dominującą względem innych spółek, posługuje się terminem „Eni SpA”. 301    Po trzecie, zakładając, że poprzez użycie pojęcia „Eni” w przypisie 262 zaskarżonej decyzji Komisja miała na myśli spółki stanowiące część „przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 81 WE, złożonego z osób prawnych kontrolowanych przez Eni, należy stwierdzić, że Komisja nie przedstawiła jakiegokolwiek dokładnego dowodu w tym względzie w ramach zaskarżonej decyzji. Komisja w swoich pismach przed Sądem ogranicza się do stwierdzenia, że Eni kontrolowała „całkowicie” spółki wskazane w decyzjach dotyczących polipropylenu i PCV II. Tymczasem poza okolicznością, że twierdzenie to nie jest wsparte żadnym dowodem, nie zostało ono powtórzone w zaskarżonej decyzji. 302    Po czwarte, należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie ewolucja struktury oraz kontroli analizowanych spółek jest szczególnie złożona. Ściślej rzecz ujmując, decyzja dotycząca polipropylenu została zaadresowana do spółki Anic, bez umieszczenia w tej decyzji firmy Eni. Jeśli chodzi o decyzję dotyczącą PCV II, Komisja wskazuje tam w motywie 8 fakt, że Anic „stała się” EniChem SpA oraz – w motywie 43 – fakt, że ewolucja ta była spowodowana „różnymi reorganizacjami”, bez jakiegokolwiek sprecyzowania. Co więcej, nazwa Eni nie pojawia się w tej decyzji. Należy dodać, że w niniejszej sprawie działalność Eni w odniesieniu do danych produktów była pierwotnie prowadzona przez EniChem Elastomeri (przed połączeniem tej spółki z EniChem SpA w 1997 r., czyli po wydaniu decyzji dotyczącej PCV II) oraz że działalność EniChem SpA została następnie przekazana Polimeri, co pogłębia złożony charakter ewolucji strukturalnej analizowanych przedsiębiorstw. W tym kontekście na Komisji ciążył obowiązek szczególnej dokładności oraz powołania wszystkich koniecznych szczegółowych argumentów dla uznania, że spółki wskazane w zaskarżonej decyzji oraz spółki wskazane w decyzjach dotyczących polipropylenu oraz PCV II stanowią to samo „przedsiębiorstwo” w rozumieniu art. 81 WE. 303    Mając na uwadze powyższe, Sąd uważa, że Komisja w zaskarżonej decyzji nie przedstawiła wystarczająco szczegółowych argumentów pozwalających na uzasadnienie, że to samo „przedsiębiorstwo” w rozumieniu art. 81 WE powtórzyło zachowanie stanowiące naruszenie. W tych okolicznościach należy uwzględnić zarzut czternasty oraz w konsekwencji stwierdzić nieważność art. 2 lit. c) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim określa kwotę grzywny nałożonej na Polimeri na kwotę 272,25 mln EUR. 6.     W przedmiocie zarzutu piętnastego, opartego na braku uwzględnienia okoliczności łagodzących a)     Argumenty stron 304    Polimeri uważa – przypominając, że w jej opinii utrzymywany kartel nie został wprowadzony w życie – że Komisja bezprawnie pominęła zastosowanie względem tej spółki okoliczności łagodzącej polegającej na „niewdrożeniu w praktyce […] porozumień lub praktyk [stanowiących naruszenie]” (pkt 3 tiret drugie wytycznych). Okoliczność, że przedsiębiorstwo uczestniczy w spotkaniach lub innych kontaktach ze swoimi konkurentami, nie oznacza, co było przedmiotem dyskusji albo co zostało faktycznie wdrożone. W niniejszej sprawie Polimeri wykazała, że analizowane porozumienia – zakładając, że udowodnione – nie zostały wprowadzone w życie. 305    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Twierdzi ona zasadniczo, że okoliczności faktyczne w niniejszej sprawie nie pozwalają uwzględnić okoliczności łagodzącej powołanej przez Polimeri. b)     Ocena Sądu 306    Zgodnie z pkt 3 tiret drugie wytycznych „niewdrożenie w praktyce […] porozumień lub praktyk [stanowiących naruszenie]” może również stanowić okoliczność łagodzącą. Jednakże okoliczność, iż dane przedsiębiorstwo, w stosunku do którego wykazano uczestnictwo w uzgodnieniach z jego konkurentami, nie zachowywało się na rynku w sposób uzgodniony z konkurentami, niekoniecznie musi być uwzględniona jako okoliczność łagodząca w ramach ustalania należnej kwoty grzywny (ww. w pkt 101 wyrok w sprawach połączonych Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 490). 307    Przedsiębiorstwo, które mimo uzgodnień ze swymi konkurentami prowadzi na rynku bardziej lub mniej niezależną politykę, może bowiem po prostu próbować wykorzystać kartel dla swojej korzyści (wyroki Sądu z dnia 14 maja 1998 r.: w sprawie T‑327/94 SCA Holding przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1373, pkt 142; w sprawie T‑308/94 Cascades przeciwko Komisji, Rec. s. II‑925, pkt 230), a przedsiębiorstwo, które nie dystansuje się od wyników spotkania, w którym uczestniczyło, ponosi co do zasady pełną odpowiedzialność z tytułu uczestnictwa w kartelu (zob. ww. w pkt 101 wyrok w sprawach połączonych Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 491 i przytoczone tam orzecznictwo). Wobec tego Komisja jest zobowiązana do uznania istnienia okoliczności łagodzącej wynikającej z niewprowadzenia w życie kartelu tylko w przypadku, gdy przedsiębiorstwo wskazujące na tę okoliczność może wykazać, że w sposób wyraźny i znaczny przeciwstawiło się wejściu w życie tego kartelu, do tego stopnia, że zakłóciło jego funkcjonowanie i że nie wywołało wrażenia, że przystąpiło do porozumienia, nakłaniając tym samym inne przedsiębiorstwa do wprowadzenia w życie spornego kartelu. Zminimalizowanie ryzyka obowiązku zapłaty wysokiej grzywny byłoby bowiem zbyt łatwe dla przedsiębiorstw, gdyby mogły one odnosić korzyści z bezprawnego kartelu, a następnie korzystać z obniżenia grzywny z tego powodu, że odgrywały wyłącznie ograniczoną rolę we wprowadzeniu naruszenia w życie, podczas gdy ich postawa nakłoniła inne przedsiębiorstwa do bardziej szkodliwego dla konkurencji zachowania (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie T‑44/00 Mannesmannröhren-Werke przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2223, pkt 277–279; ww. w pkt 101 wyrok w sprawach połączonych Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 491). 308    W niniejszej sprawie Polimeri nie przedstawiła żadnego argumentu pozwalającego uznać, że przedsiębiorstwo to w sposób wyraźny i znaczny przeciwstawiło się wejściu w życie tego kartelu, do tego stopnia, że zakłóciło jego funkcjonowanie i że nie wywołało wrażenia, że przystąpiło do porozumienia, nakłaniając tym samym inne przedsiębiorstwa do wprowadzenia w życie spornego kartelu. 309    Ponadto, gdyby dowód ten przeprowadzono, byłby on bez znaczenia, ponieważ w żaden sposób nie wykazałby braku rzeczywistego stosowania porozumień (ww. w pkt 160 wyrok z dnia 25 października 2005 r. w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 389). 310    Mając na uwadze powyższe, zarzut piętnasty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 7.     W przedmiocie zarzutu szesnastego, opartego na naruszeniu limitu 10% obrotu a)     Argumenty stron 311    Polimeri podnosi – przypominając, że krytykuje fakt wykluczenia spółki Syndial z grona adresatów zaskarżonej decyzji – że Komisja była zmuszona ograniczyć do kwoty 86 mln EUR grzywnę nałożoną względem Syndialu/Polimeri, ponieważ obroty spółki Syndial w roku 2005 wynosiły 860 mln EUR. Zdaniem Polimeri w ramach jednolitej i solidarnej grzywny Komisja musiałaby przestrzegać ograniczenia dla najmniejszego przedsiębiorstwa. W przeciwnym wypadku nie można by wymagać od wszystkich przedsiębiorstw pełnej zapłaty grzywny. W każdym razie Komisja powinna była nałożyć dwie odrębne grzywny, uwzględniwszy okres, w którym dane przedsiębiorstwa prowadziły działalność związaną z produktami. 312    Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Jej zdaniem, jeśli spółka Syndial byłaby adresatem zaskarżonej decyzji, to art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 mógłby, przy wystąpieniu pewnych okoliczności, stanowić przeszkodę w przekroczeniu kwoty 86 mln EUR w przypadku grzywny nałożonej na spółkę Syndial, ale w żaden sposób w przypadku grzywny nałożonej na Polimeri. b)     Ocena Sądu 313    Okoliczność, w której kilka spółek jest solidarnie zobowiązanych do zapłaty grzywny, ponieważ tworzą przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, nie oznacza, jeśli chodzi o stosowanie górnej granicy przewidzianej w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, że zobowiązanie każdej z nich nie przekracza 10% uzyskanego przez nią obrotu w ostatnim roku obrotowym. Górna granica 10% w rozumieniu tego przepisu powinna być bowiem obliczona na podstawie łącznego obrotu wszystkich spółek tworzących jednolitą jednostkę gospodarczą działającą jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, ponieważ jedynie łączny obrót spółek składowych może stanowić informację o wielkości i sile gospodarczej rozpatrywanego przedsiębiorstwa (ww. w pkt 253 wyroki: w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 528, 529; z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie Akzo Nobel przeciwko i in. przeciwko Komisji, pkt 90). 314    Wobec tego, nawet przy założeniu, że Syndial byłby adresatem zaskarżonej decyzji, kwota grzywny, do której zapłaty Polimeri byłaby solidarnie zobowiązana, nie musiałaby być ograniczona do 10% obrotu Syndialu. Wynika stąd, że argumenty Polimeri są nieskuteczne. 315    Ponadto należy oddalić argumenty Polimeri, zgodnie z którymi Komisja powinna była nałożyć dwie oddzielne grzywny, uwzględniając okres, w którym uczestniczące przedsiębiorstwa prowadziły działalność związaną z analizowanymi produktami. Grzywna nałożona na Polimeri odzwierciedla bowiem jej bezpośredni udział w naruszeniu oraz jej odpowiedzialność z tytułu naruszenia popełnionego przez EniChem SpA (przekształconą w Syndial). Rzeczona grzywna nie ogranicza się wobec tego do okresu, w którym Polimeri prowadziła działalność związaną z analizowanymi produktami. Nawet przy założeniu, że Polimeri poprzez swoje argumenty kwestionuje przypisaną jej odpowiedzialność z tytułu naruszenia popełnionego przez EniChem SpA (przekształconą w Syndial), należy je oddalić z powodów przedstawionych powyżej w pkt 120–131. 316    W świetle powyższego zarzut szesnasty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny. 317    Z powyższego uzasadnienia wynika, że należy uwzględnić zarzut czternasty i w konsekwencji stwierdzić nieważność art. 2 lit. c) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim określa kwotę grzywny nałożonej na Polimeri na kwotę 272,25 mln EUR, oraz oddalić w pozostałym zakresie żądania częściowego stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. D –  W przedmiocie wniosków dowodowych 318    Ponieważ Polimeri twierdzi, że dowody przedstawione przez Komisję na poparcie jej oskarżenia mają charakter ograniczony i niejednoznaczny, występuje z wnioskiem do Sądu o przeprowadzenie przesłuchania kilku pracowników spółek Bayer, Dow i Shell. 319    W niniejszym przypadku Sąd uważa, że ma wystarczająco jasny obraz sprawy po zbadaniu akt, w związku z czym nie zachodzi potrzeba zarządzenia wnioskowanych przez Polimeri środków organizacji postępowania. II –  W przedmiocie żądania zmiany kwoty grzywny 320    W pierwszej kolejności należy, aby Sąd, korzystając ze swojego uprawnienia do nieograniczonej jurysdykcji zgodnie z art. 31 rozporządzenia nr 1/2003, ze względów przedstawionych powyżej w pkt 298–303, zmienił art. 2 lit. c) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja w celu obliczenia kwoty 272,25 mln EUR niesłusznie przyjęła względem Polimeri okoliczność obciążającą powrotu do naruszenia. 321    W okolicznościach niniejszej sprawy, w celu obliczenia kwoty grzywny w sposób odpowiedni, należy w pozostałym zakresie pozostawić niezmienioną metodę obliczenia zastosowaną przez Komisję. 322    Ostateczną kwotę grzywny nałożonej na Polimeri określa się zatem na 181,5 mln EUR.  W przedmiocie kosztów 323    Zgodnie z art. 87 § 2 regulaminu postępowania przed Sądem kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Zgodnie z art. 87 § 3 akapit pierwszy regulaminu, w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań każdej ze stron, Sąd może postanowić, że koszty zostaną podzielone. Biorąc pod uwagę okoliczności niniejszego przypadku, każda ze stron pokryje swoje własne koszty. Z powyższych względów SĄD (pierwsza izba) orzeka, co następuje: 1)      Stwierdza się nieważność art. 2 lit. c) decyzji Komisji C(2006) 5700 wersja ostateczna z dnia 29 listopada 2006 r. odnoszącej się do postępowania na mocy art. 81 [WE] oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.638 – Kauczuk butadienowy i emulsyjny kauczuk butadienowo-styrenowy) w zakresie, w jakim określa kwotę grzywny nałożonej na Polimeri Europa SpA na 272,25 mln EUR. 2)      Wysokość grzywny nałożonej na Polimeri Europa zostaje określona na 181,5 mln EUR. 3)      W pozostałym zakresie skarga zostaje oddalona. 4)      Każda ze stron pokrywa własne koszty. Dehousse Wiszniewska-Białecka Wahl Spis treści Okoliczności powstania sporu Przebieg postępowania i żądania stron Co do prawa I –  W przedmiocie żądań dotyczących częściowego stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji A –  W przedmiocie zarzutów dotyczących uchybień proceduralnych 1.  W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego niewłaściwego skorzystania z komunikatu w sprawie współpracy a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 2.  W przedmiocie zarzutu drugiego, dotyczącego nieuzasadnionego przesłania drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 3.  W przedmiocie zarzutu trzeciego, dotyczącego zasadniczo naruszenia prawa Polimeri do obrony a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu B –  W przedmiocie zarzutów dotyczących materialnej zgodności z prawem zaskarżonej decyzji 1.  W przedmiocie zarzutu czwartego, dotyczącego niewłaściwej definicji rynku właściwego a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 2.  W przedmiocie zarzutu piątego, opartego na ewolucji cen w trakcie analizowanego okresu. a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 3.  W przedmiocie zarzutu szóstego, opartego na zaopatrywaniu głównych klientów. a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 4.  W przedmiocie zarzutu siódmego, opartego na bezprawnym przypisaniu Polimeri naruszenia. a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 5.  W przedmiocie zarzutu ósmego, opartego na bezzasadnym stwierdzeniu co do istnienia kartelu a)  Argumenty stron Uwagi wstępne W przedmiocie części pierwszej zarzutu ósmego dotyczącego źródeł dowodu W przedmiocie części drugiej zarzutu ósmego, dotyczącego charakterystyki ogólnej kartelu –  Odnośnie do porozumienia w sprawie cen –  W przedmiocie porozumień w sprawie podziału rynku –  W przedmiocie wymiany wrażliwych informacji handlowych –  W przedmiocie przestrzegania porozumień –  W przedmiocie ogólnych ram faktycznych opisanych przez pana N. b)  Ocena Sądu W przedmiocie dopuszczalności niektórych argumentów przytoczonych w ramach zarzutu ósmego W przedmiocie części pierwszej zarzutu ósmego dotyczącej źródeł dowodu W przedmiocie części drugiej zarzutu ósmego dotyczącego ogólnej charakterystyki kartelu –  W przedmiocie porozumień w sprawie cen –  W przedmiocie porozumień w sprawie podziału rynku –  W przedmiocie wymiany wrażliwych informacji handlowych –  W przedmiocie wykonywania porozumień –  W przedmiocie ram faktycznych opisanych przez pana N. 6.  W przedmiocie zarzutu dziewiątego, opartego na bezzasadnym stwierdzeniu udziału Polimeri w kartelu a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu C –  W przedmiocie zarzutów dotyczących określenia kwoty grzywny 1.  W przedmiocie zarzutu dziesiątego, opartego na niezasadnej ocenie wagi naruszenia a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 2.  W przedmiocie zarzutu jedenastego, opartego na nielegalnym zastosowaniu zróżnicowanego traktowania a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 3.  W przedmiocie zarzutu dwunastego, opartego na bezprawnym zastosowaniu mnożnika o celu odstraszającym a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 4.  W przedmiocie zarzutu trzynastego, opartego na błędnym określeniu okresu naruszenia względem Polimeri a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 5.  W przedmiocie zarzutu czternastego, opartego na nieuzasadnionym podwyższeniu podstawowej kwoty grzywny z uwagi na powrót do naruszenia a)  Argumenty stron Argumenty Polimeri Argumenty Komisji b)  Ocena Sądu 6.  W przedmiocie zarzutu piętnastego, opartego na braku uwzględnienia okoliczności łagodzących a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu 7.  W przedmiocie zarzutu szesnastego, opartego na naruszeniu limitu 10% obrotu a)  Argumenty stron b)  Ocena Sądu D –  W przedmiocie wniosków dowodowych II –  W przedmiocie żądania zmiany kwoty grzywny W przedmiocie kosztów * Język postępowania: włoski.