T-66/14

T‑66/1462014TJ0066EU:T:2016:4300001111212TWYROK SĄDU (ósma izba)z dnia 21 lipca 2016 r. ( *1 ) „Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa — Środki ograniczające skierowane przeciwko niektórym osobom i podmiotom w związku z sytuacją w Zimbabwe — Zamrożenie środków finansowych — Odpowiedzialność pozaumowna” W sprawie T‑66/14 John Arnold Bredenkamp, zamieszkały w Harare (Zimbabwe), Echo Delta (Holdings) PCC Ltd, z siedzibą w Castletown (Wyspa Man), Scottlee Holdings (Private) Ltd, z siedzibą w Harare, Fodya (Private) Ltd, z siedzibą w Harare, reprezentowani przez P. Mosera, QC, i G. Martina, solicitor, strona skarżąca, przeciwko Radzie Unii Europejskiej, reprezentowanej przez B. Driessena i E. Dumitriu‑Segnanę, działających w charakterze pełnomocników, oraz Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez S. Bartelt, D. Gauci i T. Scharfa, działających w charakterze pełnomocników, strona pozwana, mającej za przedmiot przedstawione na podstawie art. 268 TFUE żądanie naprawienia szkody, jakiej mieli doznać skarżący wskutek przyjęcia rozporządzenia Komisji (WE) nr 77/2009 z dnia 26 stycznia 2009 r. zmieniającego rozporządzenie Rady (WE) nr 314/2004 dotyczące niektórych środków ograniczających w odniesieniu do Zimbabwe (Dz.U. 2009, L 23, s. 5), rozporządzenia Komisji (UE) nr 173/2010 z dnia 25 lutego 2010 r. zmieniającego rozporządzenie Rady (WE) nr 314/2004 dotyczące niektórych środków ograniczających w odniesieniu do Zimbabwe (Dz.U. 2010, L 51, s. 13) oraz rozporządzenia Komisji (UE) nr 174/2011 z dnia 23 lutego 2011 r. zmieniającego rozporządzenie Rady (WE) nr 314/2004 dotyczące niektórych środków ograniczających w odniesieniu do Zimbabwe (Dz.U. 2011, L 49, s. 23), SĄD (ósma izba), w składzie: D. Gratsias (sprawozdawca), prezes, M. Kancheva i C. Wetter, sędziowie, sekretarz: L. Grzegorczyk, administrator, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 24 lutego 2016 r., wydaje następujący Wyrok ( ) Okoliczności powstania sporu We wspólnym stanowisku 2002/145/WPZiB z dnia 18 lutego 2002 r. dotyczącym środków ograniczających w odniesieniu do Zimbabwe (Dz.U. 2002, L 50, s. 1), przyjętym na podstawie art. 15 UE, Rada Unii Europejskiej wyraziła poważne zaniepokojenie sytuacją w Zimbabwe, a zwłaszcza poważnymi naruszeniami praw człowieka przez rząd Republiki Zimbabwe, włącznie z naruszeniem wolności wyrażania opinii, stowarzyszeń i pokojowych zgromadzeń. Nałożyła ona zatem podlegające stałemu przeglądowi środki ograniczające na okres 12 miesięcy, z możliwością odnowienia. Na mocy wspólnego stanowiska Rady 2004/161/WPZiB z dnia 19 lutego 2004 r. odnawiającego środki ograniczające w odniesieniu do Zimbabwe (Dz.U. 2004, L 50, s. 66) środki ograniczające wprowadzone wspólnym stanowiskiem 2002/145 zostały utrzymane w mocy. Zgodnie z art. 4 ust. 1 wspólnego stanowiska 2004/161, w brzmieniu ustalonym art. 1 pkt 1 wspólnego stanowiska Rady 2008/632/WPZiB z dnia 31 lipca 2008 r. zmieniającego wspólne stanowisko 2004/161 (Dz.U. 2008, L 205, s. 53), „[p]aństwa członkowskie [miały podjąć] środki, które [były] konieczne, aby uniemożliwić wjazd na ich terytorium lub przejazd przez nie członkom rządu [Republiki] Zimbabwe i osobom fizycznym, które [były] z nim związane, a także innym osobom fizycznym, których działania [stanowiły] poważne naruszenie demokracji, praw człowieka i państwa prawa w Zimbabwe”, przy czym „osoby, o których mowa w niniejszym ustępie, zostały wymienione w załączniku”. Artykuł 5 ust. 1 wspólnego stanowiska 2004/161, w brzmieniu ustalonym art. 1 pkt 5 wspólnego stanowiska 2008/632, przewidywał „[zamrożenie wszystkich środków finansowych i zasobów gospodarczych należących] do poszczególnych członków rządu [Republiki] Zimbabwe oraz do związanych z nimi wszystkich osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub organów, lub [należących] do innych osób fizycznych lub prawnych, których działania [stanowiły] poważne naruszenie demokracji, praw człowieka i państwa prawa w Zimbabwe”, przy czym „osoby i podmioty, o których mowa w niniejszym ustępie, [zostały] wymienione w wykazie zamieszczonym w załączniku”. Moc obowiązująca wspólnego stanowiska 2004/852, ze wskazanymi wyżej zmianami, była kolejno przedłużana: do dnia 20 lutego 2010 r. – na mocy wspólnego stanowiska Rady 2009/68/WPZiB z dnia 26 stycznia 2009 r. odnawiającego środki ograniczające w odniesieniu do Zimbabwe (Dz.U. 2009, L 23, s. 43), a następnie do dnia 20 lutego 2011 r. – na mocy decyzji Rady 2010/92/WPZiB z dnia 15 lutego 2010 r. rozszerzającej środki ograniczające w odniesieniu do Zimbabwe (Dz.U. 2010, L 41, s. 6). Artykuł 4 ust. 1 oraz art. 5 ust. 1 decyzji Rady 2011/101/WPZiB z dnia 15 lutego 2011 r. w sprawie środków ograniczających wobec Zimbabwe (Dz.U. 2011, L 42, s. 6; sprostowanie Dz.U. 2011, L. 100, s. 74), którą uchylono wspólne stanowisko 2004/161 i która obowiązywała do dnia 20 lutego 2012 r., przewidywały takie same środki jak te, które wcześniej przewidywały art. 4 ust. 1 oraz art. 5 ust. 1 wspólnego stanowiska 2004/161. Rozporządzenie Rady (WE) nr 314/2004 z dnia 19 lutego 2004 r. dotyczące niektórych środków ograniczających w odniesieniu do Zimbabwe (Dz.U. 2004, L 55, s. 1) zostało przyjęte, jak wskazano w jego motywie 5, w celu wdrożenia środków ograniczających przewidzianych we wspólnym stanowisku 2004/161 w zakresie, w jakim są one objęte zakresem stosowania traktatu WE. Wspomniane rozporządzenie przewiduje w szczególności w art. 6 ust. 1, że wszystkie środki finansowe i zasoby gospodarcze należące do poszczególnych członków rządu Republiki Zimbabwe, osób fizycznych lub prawnych, podmiotów lub [organów] z nimi związanych, wymienionych w załączniku III do wspomnianego rozporządzenia, zostają zamrożone. Na mocy art. 11 lit. b) tegoż rozporządzenia Komisja Wspólnot Europejskich została uprawniona do wprowadzania zmian w załączniku III do tego rozporządzenia na podstawie decyzji podjętych w odniesieniu do załącznika do wspólnego stanowiska 2004/161. Nazwisko pierwszego skarżącego, Johna Arnolda Bredenkampa, zostało dodane do wykazu osób, o których mowa w art. 4 i 5 wspólnego stanowiska 2004/161, na mocy art. 2 oraz części I załącznika do wspólnego stanowiska 2009/68. Decyzję o ujęciu jego nazwiska w pkt 7 wspomnianego załącznika uzasadniono następująco: „Biznesmen mocno związany z rządem [Republiki] Zimbabwe. Zapewnił – również poprzez swoje firmy – wsparcie finansowe i inne wsparcie reżimowi (zob. też punkty: 1–9, 12, 14, 20, 24, 25, 28, 29, 31, 32 w części II)”. Nazwisko pierwszego skarżącego zostało dodane do wykazu osób fizycznych i prawnych, podmiotów lub organów, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, na mocy art. 1 oraz załącznika do rozporządzenia Komisji (WE) nr 77/2009 z dnia 26 stycznia 2009 r. zmieniającego rozporządzenie Rady (WE) nr 314/2004 (Dz.U. 2009, L 23, s. 5). Decyzję o ujęciu jego nazwiska w pkt 7 części I wspomnianego załącznika uzasadniono następująco: „Przedsiębiorca silnie powiązany z rządem Zimbabwe. Udzielał reżimowi wsparcia finansowego i innej pomocy, w tym za pośrednictwem swoich spółek (zob. również poz. [1–9], 12, 14, 20, 24, 25, 28, 29, 31 i 32 w części II)”. Nazwy drugiego i trzeciego ze skarżących, spółek Echo Delta (Holdings) PCC Ltd i Scottlee Holdings (Private) Ltd, również zostały dodane do wykazu osób, o których mowa w art. 4 i 5 wspólnego stanowiska 2004/161, na mocy art. 2 i załącznika do wspólnego stanowiska 2009/68. Ich nazwy zostały też dodane do wykazu osób fizycznych i prawnych, podmiotów lub organów, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, na mocy art. 1 oraz załącznika do rozporządzenia nr 77/2009. Decyzje o umieszczeniu nazw tych podmiotów we wspomnianych wykazach zostały uzasadnione następująco: we wspólnym stanowisku 2004/161 – „Właściciel – John Arnold Bredenkamp”, zaś w rozporządzeniu nr 77/2009 – „Należy do Johna Arnolda Bredenkampa”. Ponadto nazwa „Breco International” została dodana w pkt 7 części II wykazu osób, o którym mowa w art. 4 i 5 wspólnego stanowiska 2004/161, na mocy art. 2 oraz załącznika do wspólnego stanowiska 2009/68 oraz w pkt 7 części II załącznika III do rozporządzenia nr 314/2004 na mocy art. 1 oraz załącznika do rozporządzenia nr 77/2009. Uzasadnienie decyzji o umieszczeniu nazwy wspomnianej spółki w powyższych wykazach jest identyczne z uzasadnieniem decyzji o umieszczeniu w nich nazw drugiego i trzeciego ze skarżących. Pismem, które wpłynęło do sekretariatu Sądu w dniu 6 kwietnia 2009 r., J. Bredenkamp oraz 18 osób prawnych, w tym drugi i trzeci ze skarżących w niniejszej sprawie, wnieśli skargę o stwierdzenie nieważności rozporządzenia nr 77/2009 (sprawa T‑145/09, Bredenkamp i in./Komisja). Nazwisko i nazwy trzech pierwszych skarżących oraz nazwa Breco International zostały pozostawione w rozpatrywanych wykazach na mocy decyzji 2010/92, rozporządzenia Komisji (UE) nr 173/2010 z dnia 25 lutego 2010 r. zmieniającego rozporządzenie Rady (WE) nr 314/2004 (Dz.U. 2010, L 51, s. 13), decyzji 2011/101 oraz rozporządzenia Komisji (UE) nr 174/2011 z dnia 23 lutego 2011 r. zmieniającego rozporządzenie nr 314/2004 (Dz.U. 2011, L 49, s. 23). Nazwisko i nazwy trzech pierwszych skarżących oraz nazwa Breco International zostały wykreślone z rozpatrywanych wykazów na mocy decyzji Rady 2012/97/WPZiB z dnia 17 lutego 2012 r. zmieniającej decyzję 2011/101 (Dz.U. 2012, L 47, s. 50) oraz rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 151/2012 z dnia 21 lutego 2012 r. zmieniającego rozporządzenie Rady (WE) nr 314/2004 (Dz.U. 2012, L 49, s. 2). Wskutek przyjęcia decyzji 2012/97 oraz rozporządzenia wykonawczego nr 151/2012 Sąd, postanowieniem z dnia 6 września 2012 r., Bredenkamp i in./Komisja (T‑145/09, niepublikowanym, EU:T:2012:407), umorzył postępowanie w sprawie skargi z dnia 6 kwietnia 2009 r. Postępowanie i żądania stron Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 24 stycznia 2014 r. skarżący wnieśli niniejszą skargę. Skarżący wnoszą do Sądu o: — zasądzenie od Rady i Komisji odszkodowania określonego w skardze; — zasądzenie od Rady i Komisji odsetek według stawki Euribor powiększonej o dwa punkty procentowe, liczonych od dnia wydania wyroku kończącego postępowanie w sprawie; — obciążenie Rady i Komisji kosztami postępowania. Rada i Komisja wnoszą do Sądu o: — oddalenie skargi; — obciążenie skarżących kosztami postępowania. Strony przedłożyły serię pism procesowych, które wcześniej złożyły w ramach sprawy T‑145/09, Bredenkamp i in./Komisja. Ponieważ nic nie przemawia za ich odrzuceniem, pisma te zostają ostatecznie włączone do akt niniejszej sprawy. Także strony nie sprzeciwiły się wzajemnemu przedstawieniu tych pism. Co do prawa W uzasadnieniu skargi skarżący podnoszą, że wskutek szeregu niezgodności z prawem, jakimi obarczony był proces pierwotnego umieszczenia, a następnie pozostawienia ich nazwiska i nazw w wykazie osób, o którym mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, doznali pięciu rodzajów szkód. Wspomniane niezgodności z prawem zostały omówione w ramach czterech zarzutów. Rada podnosi na wstępie, że skarga powinna zostać odrzucona jako oczywiście niedopuszczalna albo jako oczywiście bezpodstawna ze względu na oczywistą niewystarczalność dowodów przedstawionych w rozdziale dotyczącym szkód, których mieli doznać skarżący. W tym względzie należy przypomnieć, że stwierdzenie odpowiedzialności pozaumownej Unii w rozumieniu art. 340 akapit drugi TFUE z tytułu bezprawnych działań jej organów jest uzależnione od kumulatywnego spełnienia określonych przesłanek, a mianowicie bezprawności działań zarzucanych instytucjom, rzeczywistego charakteru szkody oraz istnienia związku przyczynowego między zarzucanym działaniem a powoływaną szkodą. Kumulatywny charakter przesłanek powstania odpowiedzialności oznacza, że jeśli którakolwiek z nich nie zostanie spełniona, skargę o odszkodowanie należy oddalić w całości, bez potrzeby badania pozostałych przesłanek (zob. wyrok z dnia 23 listopada 2011 r., Sison/Rada, T‑341/07, EU:T:2011:687, pkt 28, 29 i przytoczone tam orzecznictwo). Mając na względzie żądanie pierwszego skarżącego dotyczące naprawienia szkody niemajątkowej, jakiej miał on doznać, na samym początku należy zająć się problematyką związaną z legalnością działań podjętych wobec niego przez Radę i Komisję. Argumenty Rady dotyczące niedopuszczalności skargi albo jej bezpodstawności w świetle dowodów, jakie zostały do niej załączone, należy bowiem odrzucić, przynajmniej w zakresie szkody niemajątkowej, jakiej miał doznać skarżący, gdyż skarga zawiera wystarczający materiał dowodowy opisujący okoliczności, które mogły przyczynić się do jej powstania. W tym kontekście, jeżeli okaże się, że działania owych instytucji wobec tego skarżącego nie były bezprawne, skarga będzie musiała zostać oddalona w całości także w stosunku do pozostałych skarżących, z uwagi na to, że uzasadnienie decyzji o umieszczeniu ich nazw w wykazie opiera się na fakcie ujęcia w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, nazwiska pierwszego skarżącego. Komisja ze swej strony podnosi na początku, że czwarty skarżący nigdy nie był objęty środkami ograniczającymi, wobec czego skargę – w zakresie, w jakim ta go dotyczy – należy odrzucić jako niedopuszczalną. Jak wskazano w pkt 6 powyżej, czwarty skarżący twierdzi, że jest następcą prawnym pod tytułem ogólnym spółki Breco International (Private), która na mocy art. 1 oraz załącznika do rozporządzenia nr 77/2009 została ujęta, pod nazwą „Breco International”, w wykazie osób prawnych, podmiotów lub organów, o których mowa w art. 6 załącznika III do rozporządzenia nr 314/2004. Należy w tym względzie zauważyć, że w pkt 7 części II owego załącznika wskazano, iż Breco International jest osobą prawną z siedzibą w St. Helier (Jersey). Zgodnie z wyjaśnieniami Rady na rozprawie istnienie takiego podmiotu z siedzibą na wyspie Jersey zostało wydedukowane z załączonego do dupliki sprawozdania urzędu ds. informacji o przedsiębiorstwach. Tymczasem zgodnie z zaświadczeniem o zmianie nazwy spółki uzyskanym z zimbabweńskiego rejestru spółek w dniu 29 września 2010 r., które zostało przedstawione przez skarżących w ramach uzupełniania braków skargi, czwartym skarżącym jest zimbabweńska spółka Breco International (Private) Ltd, która przekształciła się w spółkę Fodya (Private) Ltd. W tym kontekście, po pierwsze, należy stwierdzić, że podstawą decyzji o umieszczeniu nazwy Breco International w rozpatrywanych wykazach nie był dowód posiadania osobowości prawnej przez ten podmiot pochodzący z zimbabweńskiego rejestru spółek. Po drugie, nic nie pozwala na sformułowanie wniosku, że poprzez umieszczenie nazwy Breco International w omawianych wykazach zainteresowane instytucje chciały umieścić w nich nazwę czwartego skarżącego, którego siedziba mieści się w Harare (Zimbabwe) i którego dane identyfikacyjne istotnie różnią się od danych dotyczących Breco International. W tych okolicznościach skarżący nie mają racji, twierdząc, że nazwa czwartego skarżącego została umieszczona w omawianych wykazach. Jednakże wbrew temu, co utrzymuje Komisja, fakt, że czwarty skarżący nie przedstawił dowodu na okoliczność umieszczenia jego nazwy w rozpatrywanych wykazach, nie wpływa na dopuszczalność wniesionej przez niego niniejszej skargi o odszkodowanie. Otóż kwestia, czy wskutek umieszczenia w tych wykazach nazwy Breco International oraz nazwiska i nazw trzech pierwszych skarżących czwarty skarżący poniósł szkody podlegające naprawieniu zgodnie z regułami wymienionymi w pkt 17 powyżej, nie wiąże się z kwestią dopuszczalności skargi, ale z rzeczywistym charakterem tych szkód oraz istnieniem związku przyczynowego pomiędzy nimi a podnoszoną bezprawnością tych wpisów. W konsekwencji o ile prawdą jest, że argumentacja skarżących nie jest prawidłowa w zakresie, w jakim podnoszą oni, iż nazwa czwartego skarżącego została umieszczona w omawianych wykazach, o tyle już sama skarga – w zakresie, w jakim dotyczy czwartego skarżącego – jest dopuszczalna. Co się tyczy podnoszonej bezprawności działań Rady i Komisji, należy w pierwszej kolejności zauważyć, że mimo iż we wstępnej części skargi skarżący odnoszą się zarówno do wspólnych stanowisk oraz decyzji przyjętych na podstawie postanowień traktatu UE dotyczących wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB), na mocy których zostali oni objęci środkami ograniczającymi, jak i do rozporządzeń przyjętych na podstawie postanowień traktatów WE i FUE, w swoich zarzutach szczegółowych dotyczących bezprawności, jaką mają być dotknięte działania instytucji, odnoszą się oni wyłącznie do samych tych rozporządzeń. W tych okolicznościach należy stwierdzić, że skarga zmierza do stwierdzenia odpowiedzialności pozaumownej Unii wyłącznie na podstawie owych rozporządzeń, z wyłączeniem wspólnych stanowisk i decyzji przyjętych w ramach WPZiB. Aby móc uznać, że przesłanka powstania odpowiedzialności pozaumownej Unii dotycząca bezprawności działań zarzucanych instytucjom jest spełniona, należy wykazać, że doszło do wystarczająco istotnego naruszenia norm prawnych mających na celu przyznanie uprawnień jednostkom. Normami takimi z definicji są normy odnoszące się do prawa podstawowego, jakim jest prawo własności (wyrok z dnia 23 listopada 2011 r., Sison/Rada, T‑341/07, EU:T:2011:687, pkt 33, 75). W rozpatrywanym przypadku skarżący podnoszą, że rozporządzenia nr 77/2009, 173/2010 i 174/2011, w zakresie, w jakim dotyczą skarżących, są wadliwe ze względu na, po pierwsze, brak podstawy prawnej, po drugie, naruszenia prawa oraz błędy w ustaleniach faktycznych, po trzecie, istotne uchybienia formalne, a w konsekwencji, po czwarte, wskutek wskazanych wyżej uchybień stanowią naruszenie prawa własności. Na wstępie należy wskazać, że jeśli chodzi o przesłankę, zgodnie z którą norma prawna, która miała zostać naruszona, musi mieć na celu przyznanie uprawnień jednostkom, środki ograniczające służą ograniczeniu możliwości korzystania przez objęte nimi osoby z niektórych praw, w szczególności z prawa własności. Jednakże w świetle celów systemu środków ograniczających takich jak środek rozpatrywany w niniejszej sprawie środek ten stanowi ograniczenie spełniające kryteria określone w art. 52 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”) (wyrok z dnia 27 lutego 2014 r., Ezz i in./Rada, T‑256/11, EU:T:2014:93, pkt 195–205). Ponadto skarżący nie twierdzą, że to sam system środków ograniczających jako taki narusza ich prawa własności. Należy jednak przypomnieć, że wszelkie ograniczenia prawa własności muszą być przeprowadzane w zgodzie z przewidzianymi w tym celu normami materialnymi i procesowymi. W innym wypadku ograniczenie prawa własności zostanie uznane ze nieuzasadnione (zob. podobnie wyrok z dnia 3 września 2008 r., Kadi i Al Barakaat International Foundation/Rada i Komisja, C‑402/05 P i C‑415/05 P, EU:C:2008:461, pkt 352, 353, 368–370). W konsekwencji, ponieważ zarzuty podniesione na poparcie skargi mają wykazać, że rozporządzenia, którymi nałożono środki ograniczające na trzech pierwszych skarżących, zawierają wady odnoszące się do norm procesowych i materialnych regulujących możliwość ograniczenia ich prawa własności, należy stwierdzić, że są one oparte na normach przyznających uprawnienia jednostkom. W pierwszej kolejności należy zbadać zarzut dotyczący braku podstawy prawnej zaskarżonych aktów, następnie zarzut dotyczący uchybień formalnych i wreszcie zarzuty dotyczące naruszeń prawa oraz błędów w ustaleniach faktycznych. W przedmiocie braku podstawy prawnej Skarżący podnoszą, że art. 60 i 301 WE, będące podstawą prawną rozporządzenia nr 314/2004, odnoszą się przede wszystkim do państw trzecich, a także do ich przywódców oraz osób i podmiotów, które są związane z tymi przywódcami lub są przez nich kontrolowane. Tymczasem ich zdaniem nawet gdyby przyjąć, że pierwszy skarżący jest bezpośrednio powiązany z rządem Zimbabwe, quod non, żaden ze skarżących nie należy do wspomnianych wyżej kategorii. Decyzji o ujęciu nazwiska zimbabweńskiego biznesmena w wykazie osób, o których mowa w art. 6 tego rozporządzenia, nie można motywować samym kryterium powiązania, bez wskazania konkretnych zachowań, jakich się dopuścił. Zdaniem skarżących z prawa do skutecznej ochrony sądowej wynika, że skarżący mają prawo żądać naprawienia szkody doznanej ze względu na brak podstawy prawnej, która sprawia, że zaskarżone akty są bezprawne. W każdym wypadku podnoszą oni, że nawet gdyby uznać, iż pierwszy skarżący jest powiązany z rządem Zimbabwe, sama ta okoliczność nie pozwalała zainteresowanym instytucjom na automatyczne umieszczenie w rozpatrywanych wykazach nazw drugiego i trzeciego ze skarżących, a także nazwy Breco International. Powyższa argumentacja skarżących sprowadza się w istocie do twierdzenia, że art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, interpretowany w świetle art. 60 i 301 WE, stanowiących podstawę prawną tego aktu, dotyczy państw trzecich i ich przywódców, a w przypadku osób fizycznych lub prawnych – także osób bezpośrednio z nimi związanych lub przez nie kontrolowanych, nie zaś biznesmenów czy przedsiębiorstw takich jak skarżący. Artykuł 60 ust. 1 WE przewiduje, że jeżeli w przypadkach przewidzianych w art. 301 WE działanie Wspólnoty uważane jest za niezbędne, Rada może podjąć w stosunku do danych państw trzecich pilne i niezbędne środki w odniesieniu do przepływu kapitału i płatności. W myśl art. 301 WE, jeżeli wspólne stanowisko lub wspólne działanie przyjęte na podstawie postanowień Traktatu o Unii Europejskiej dotyczących WPZiB przewidują działanie Wspólnoty zmierzające do zerwania lub ograniczenia w części lub w całości stosunków gospodarczych z jednym lub większą liczbą państw trzecich, Rada, stanowiąc większością kwalifikowaną na wniosek Komisji, podejmuje niezbędne pilne środki. W świetle brzmienia art. 60 i 301 WE, a w szczególności zawartych w nich wyrażeń „w stosunku do danych państw trzecich” i „z jednym lub większą liczbą państw trzecich”, postanowienia te dotyczą podejmowania środków wobec państw trzecich, przy czym pojęcie to może obejmować przywódców takiego państwa, jak również osoby fizyczne i podmioty, które są z tymi przywódcami powiązane lub przez nich bezpośrednio lub pośrednio kontrolowane. Tymczasem nie można wykluczyć, iż osoby kierujące niektórymi przedsiębiorstwami mogą podlegać środkom ograniczającym przyjętym na podstawie art. 60 i 301 WE, o ile zostanie ustalone, że są one powiązane z przywódcami określonych państw trzecich (zob. podobnie wyrok z dnia 13 marca 2012 r., Tay Za/Rada, C‑376/10 P, EU:C:2012:138, pkt 53, 55). Rozporządzenie nr 314/2004, a także zmieniające je zaskarżone rozporządzenia, powołane w pkt 25 powyżej, dotyczą środków ograniczających, którymi została objęta Republika Zimbabwe. Zgodnie z motywem 2 rozporządzenia nr 314/2004 ze względu na poważne naruszenia praw człowieka przez rząd tego państwa środki ograniczające nałożone w lutym 2002 r. powinny pozostać w mocy. Omawiane środki ograniczające przybierają postać zamrożenia wszystkich środków finansowych i zasobów gospodarczych będących własnością osób należących do kategorii określonych w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004. Chodzi tu o członków rządu Zimbabwe oraz o osoby fizyczne lub prawne, a także powiązane z nimi podmioty i organy. W rozpatrywanym przypadku z załącznika do rozporządzenia nr 77/2009 wynika, że nazwisko pierwszego skarżącego zostało umieszczone w wykazie osób fizycznych i prawnych, podmiotów lub organów, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, ze względu na „silne powiązania z rządem Zimbabwe” oraz „udzielanie reżimowi wsparcia finansowego i innej pomocy, w tym za pośrednictwem swoich spółek” (zob. pkt 5 powyżej). Jego nazwisko zostało umieszczone w wykazie na podstawie uprawnienia przyznanego Komisji w art. 11 lit. b) tego rozporządzenia oraz w następstwie przyjęcia wspólnego stanowiska 2009/68. Jak podnoszą Rada i Komisja, takie uzasadnienie dobrze odpowiada kryterium osoby „powiązanej” z przywódcami państwa objętego środkami ograniczającymi. Otóż z uwagi na cele środków ograniczających, które mają zniechęcać do udzielania jakiejkolwiek pomocy danemu rządowi, pojęcie „osoby powiązanej” musi obejmować również osoby prowadzące działania takie jak opisane w pkt 35 powyżej. W rezultacie decyzja o umieszczeniu nazwiska pierwszego skarżącego na mocy rozporządzenia nr 77/2009 w wykazie osób fizycznych i prawnych, podmiotów lub organów, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, została prawidłowo oparta na art. 60 i 301 WE, które to postanowienia stanowią z kolei podstawę prawną tego rozporządzenia. Wniosek ten pozostaje aktualny w przypadku osób prawnych, których nazwy zostały umieszczone w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, a które należą do pierwszego skarżącego. Jak bowiem trafnie podnosi Rada, możliwość objęcia środkami ograniczającymi wszystkich osób prawnych należących do osoby fizycznej powiązanej z przywódcami danego państwa jest oczywistym warunkiem skuteczności tych środków. Skoro więc nazwy drugiego i trzeciego ze skarżących zostały umieszczone w rozpatrywanych wykazach ze względu na to, że należą oni do pierwszego skarżącego, decyzja o ich umieszczeniu została prawidłowo podjęta na podstawie art. 60 i 301 WE. Podobnie rzecz ma się w przypadku decyzji o umieszczeniu w wykazie nazwy Breco International; uzasadnienie tej decyzji jest identyczne, skutkiem czego także w jej przypadku rozporządzenie nr 314/2004 zostało prawidłowo oparte na wspomnianych postanowieniach. A zatem jeśli chodzi o podstawę prawną decyzji o umieszczeniu w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, nie może być mowy o żadnej bezprawności. Dodatkowo, ponieważ argumentację skarżących, zgodnie z którą ich działania nie pozwalają na uznanie ich za osoby powiązane z rządem Zimbabwe, można interpretować w ten sposób, że skarżący podnoszą, iż nie są osobami powiązanymi z tym rządem w rozumieniu art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, zgodnie z interpretacją wskazaną w pkt 34 powyżej, argumentacja ta nakłada się na zarzut dotyczący błędów w ustaleniach faktycznych, który zostanie zbadany w pkt 65–94 poniżej. W przedmiocie naruszenia istotnych wymogów proceduralnych Skarżący podnoszą, że akty, na mocy których nazwisko i nazwy trzech pierwszych z nich oraz nazwa Breco International zostały umieszczone w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, nie zawierają konkretnych i szczegółowych powodów pozwalających im na dokonanie oceny zasadności ich wpisów w świetle stosownych wymogów prawnych, a w rezultacie na zakwestionowanie ich ważności. Tymczasem w ich ocenie już w momencie przyjmowania przedmiotowych aktów skarżący powinni byli zostać powiadomieni o ich uzasadnieniu, przy czym owo zaniechanie nie mogło zostać później naprawione w toku postępowania. W każdym wypadku przed podjęciem pierwszej decyzji o pozostawieniu ich nazwiska i nazw w wykazach instytucje powinny były przekazać im związane z tym dowody oraz umożliwić wypowiedzenie się w ich przedmiocie. Tymczasem skarżący zostali pozbawieni prawa do zapoznania się z tymi dowodami, gdyż wymiana korespondencji z Komisją ograniczała się tylko do kwestii proceduralnych. Powyższa argumentacja skarżących sprowadza się w istocie do podniesienia dwóch zarzutów. Zarzut pierwszy dotyczy braku uzasadnienia, zaś zarzut drugi – naruszenia prawa do obrony ze względu na, po pierwsze, nieprzekazanie im dowodów uwzględnionych na ich niekorzyść, oraz po drugie, pozbawienie ich możliwości przedstawienia ich stanowiska Radzie i Komisji. Wskutek owego naruszenia prawa do bycia wysłuchanym skarżący zostali pozbawieni prawa do skutecznej ochrony sądowej. […] W przedmiocie naruszenia prawa do bycia wysłuchanym Z uwagi na konieczność osiągnięcia efektu zaskoczenia związanego z zamrożeniem środków finansowych (zob. pkt 45 powyżej) prawo do bycia wysłuchanym, którego należy przestrzegać w dziedzinie środków ograniczających, nie oznacza, na gruncie utrwalonego orzecznictwa, że przed pierwotnym umieszczeniem nazwiska zainteresowanej osoby lub nazwy zainteresowanego podmiotu w wykazie nakładającym środki ograniczające organy Unii są zobowiązane do poinformowania tej osoby lub tego podmiotu o motywach decyzji o umieszczaniu jej nazwiska lub jego nazwy w tym wykazie (zob. wyrok z dnia 4 lutego 2014 r., Syrian Lebanese Commercial Bank/Rada, T‑174/12 i T‑80/13, EU:T:2014:52, pkt 137 i przytoczone tam orzecznictwo), ani też że Rada z własnej inicjatywy musi wysłuchać tej osoby lub tego podmiotu (wyrok z dnia 14 października 2009 r., Bank Melli Iran/Rada, T‑390/08, EU:T:2009:401, pkt 93, 98). Natomiast w przypadku zamrożenia przez Radę środków finansowych danych osób na określony czas Rada przed podjęciem decyzji o pozostawieniu takiego środka w mocy co do zasady powinna umożliwić tym osobom wypowiedzenie się w tym przedmiocie. W takim wypadku bowiem skuteczność aktów przedłużających moc takiego środka niekoniecznie zależy od efektu zaskoczenia (zob. podobnie wyrok z dnia 12 marca 2014 r., Al Assad/Rada, T‑202/12, EU:T:2014:113, pkt 70). O ile prawdą jest, że w przypadku gdy, jak w niniejszej sprawie (zob. pkt 43–46 powyżej), zainteresowany podmiot otrzymał wystarczająco dokładne informacje, które umożliwiają mu przedstawienie w odpowiedni sposób jego stanowiska w przedmiocie okoliczności uwzględnionych przez instytucje na jego niekorzyść, zasada poszanowania prawa do obrony nie wymaga, by instytucje z własnej inicjatywy udostępniały mu dokumenty znajdujące się w ich aktach, o tyle na wniosek zainteresowanej strony wspomniane instytucje są zobowiązane udostępnić jej wszystkie dokumenty administracyjne dotyczące danego środka, które nie są poufne (zob. podobnie wyrok z dnia 14 października 2009 r., Bank Melli Iran/Rada, T‑390/08, EU:T:2009:401, pkt 97). Dodatkowo prawo do bycia wysłuchanym przed przyjęciem aktów utrzymujących w mocy środki ograniczające w odniesieniu do osób już nimi objętych zakłada, że Rada uwzględniła nowe okoliczności na niekorzyść tych osób (wyrok z dnia 12 marca 2014 r., Al Assad/Rada, T‑202/12, EU:T:2014:113, pkt 71). W niniejszym przypadku z akt sprawy wynika, że w dniu 5 lutego 2009 r. pełnomocnik skarżących zwrócił się do Komisji z wnioskiem o udostępnienie dokumentów, w oparciu o które podjęto decyzję o pierwotnym umieszczeniu – na podstawie rozporządzenia nr 77/2009 – nazwiska pierwszego skarżącego w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004. Wniosek ten został złożony na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1049/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 30 maja 2001 r. w sprawie publicznego dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji (Dz.U. 2001, L 145, s. 43; sprostowania: Dz.U. 2010, L 271, s. 20; Dz.U. 2013, L 333, s. 83). Pismem z dnia 5 marca 2009 r. Komisja przyznała, że jest w posiadaniu dwóch dokumentów, których dotyczył wniosek. W szczególności przyznała, że posiada dwa dokumenty pochodzące z systemu „korespondencji europejskiej” (COREU) zawierające między innymi informacje wiążące się z decyzją o umieszczeniu nazwiska pierwszego skarżącego oraz nazw należących do niego spółek w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004. Mimo to odmówiła udostępnienia tych dokumentów, opierając się na art. 4 ust. 1 lit. a) tiret trzecie rozporządzenia nr 1049/2001, dotyczącym ochrony interesu publicznego w zakresie stosunków międzynarodowych. Pismem z dnia 9 marca 2009 r. złożony został „ponowny wniosek”, tym razem w imieniu pierwszego skarżącego i 16 spółek, w tym drugiego i trzeciego ze skarżących oraz spółki Breco International. Pismem z dnia 3 lipca 2009 r. Komisja odmówiła udostępnienia wspomnianych wyżej dokumentów z tego samego powodu, na który powołała się za pierwszym razem. Następnie, pismem z dnia 6 czerwca 2012 r. pierwszy skarżący zwrócił się do Rady z wnioskiem o udostępnienie mu informacji związanych z umieszczeniem jego nazwiska, a także nazw kilku należących do niego spółek, w tym drugiego i trzeciego ze skarżących oraz spółki Breco International, w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004. Wniosek ten został złożony na podstawie rozporządzenia (WE) nr 45/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2000 r. o ochronie osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez instytucje i organy wspólnotowe i o swobodnym przepływie takich danych (Dz.U. 2001, L 8, s. 1). Pismem z dnia18 września 2012 r. Rada przekazała pierwszemu skarżącemu cztery dokumenty, które jej Sekretariat Generalny przesłał delegacjom państw członkowskich. Dokumenty te zasadniczo zawierają informacje dotyczące tożsamości trzech pierwszych skarżących i spółki Breco International. Jeden z tych dokumentów, zatytułowany „Coreu CFSP/0053/09”, dotyczy nałożenia środków ograniczających na pierwszego skarżącego przez władze federalne Stanów Zjednoczonych Ameryki, motywowanego udzielaniem przez tego skarżącego wsparcia finansowego rządowi Zimbabwe za pośrednictwem dochodów uzyskiwanych z jego przedsiębiorstw. Wskazano w nim także, że pierwszy skarżący jest osobą powiązaną z jednym z ministrów tego rządu oraz z prezydentem Zimbabwe, Robertem Mugabe. Z powyższych elementów wynika, że trzej pierwsi skarżący oraz Breco International zwrócili się do Komisji, najpóźniej w dniu 9 marca 2009 r., o udostępnienie materiałów, które stanowiły podstawę decyzji o umieszczeniu nazwiska i nazw trzech pierwszych skarżących oraz nazwy Breco International w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004. Komisja, będąca autorką zarówno rozporządzenia nr 77/2009, na mocy którego nazwisko i nazwy skarżących zostały pierwotnie umieszczone w omawianych wykazach, jak i rozporządzeń nr 173/2010 i 174/2011, nie ustosunkowała się do tego wniosku. Nawet gdyby uznać, że wskutek owego zaniechania trzej pierwsi skarżący nie mogli skutecznie przedstawić swojego stanowiska w przedmiocie przyjętego wobec nich środka, należy jeszcze zbadać, czy w świetle okoliczności niniejszej sprawy fakt ten w każdym razie jest uchybieniem, które nie pociąga za sobą żadnych skutków, gdyż nawet w razie jego braku skarżący nie mogliby lepiej zorganizować swojej obrony (wyrok z dnia 4 lutego 2014 r., Syrian Lebanese Commercial Bank/Rada, T‑174/12 i T‑80/13, EU:T:2014:52, pkt 146). W tym względzie należy zauważyć, że skarżący twierdzą, iż w dniu 19 lutego 2009 r. zwrócili się do Foreign & Commonwealth Office (FCO, biura spraw zagranicznych i Commonwealth, Zjednoczone Królestwo), na podstawie Freedom of Information Act 2000 (ustawy z 2000 r. o swobodzie dostępu do informacji), z wnioskiem o udostępnienie im dokumentów dotyczących decyzji o umieszczeniu nazwiska i nazw trzech pierwszych skarżących oraz nazwy Breco International w wykazie osób, o którym mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004. W odpowiedzi na ten wniosek FCO przekazało im w dniu 2 czerwca 2009 r. wykaz 17 dokumentów oraz kopie dwóch innych dokumentów, przy czym wszystkie te dokumenty są publicznie dostępne. Dokumenty te obejmowały sprawozdanie grupy ekspertów ds. zbadania nielegalnej eksploatacji zasobów naturalnych oraz innych bogactw Demokratycznej Republiki Konga (zwanej dalej „grupą ekspertów”) z dnia 8 października 2002 r., utworzonej pod egidą Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) (zwane dalej „sprawozdaniem z dnia 8 października 2002 r.”), serię artykułów prasowych na temat pierwszego skarżącego oraz pewną liczbę linków do stron internetowych z informacjami o odnośnych spółkach. Ponadto po przyjęciu decyzji 2011/101 i rozporządzenia nr 174/2011 pierwszy skarżący złożył w dniu 4 listopada 2011 r. nowy wniosek do FCO w sprawie dokumentów dotyczących decyzji o umieszczeniu jego nazwiska w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004. W odpowiedzi na ten wniosek FCO przekazało pierwszemu skarżącemu wykaz 15 dokumentów, w tym między innymi sprawozdanie z dnia 8 października 2002 r. oraz serię artykułów prasowych. Należy też zauważyć, że jak przypomina Rada, Komisja – pismem z dnia 27 stycznia 2009 r. – poinformowała pierwszego skarżącego o umieszczeniu jego nazwiska w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, zaś pismem z dnia 18 grudnia 2009 r. poinformowała go o możliwości przedstawienia uwag oraz złożenia wniosku do Rady o wykreślenie go z wykazu. Ponadto pierwszy skarżący, pismami z dnia 26 października oraz 26 listopada 2009 r., 21 stycznia i 10 lutego 2010 r. zaadresowanymi do wszystkich członków Rady, przedstawił swoje uwagi w przedmiocie umieszczenia jego nazwiska oraz nazw jego spółek w omawianych wykazach. Pismem z dnia 16 lutego 2010 r. Rada odrzuciła argumenty pierwszego skarżącego, odwołując się w szczególności do materiałów zawartych w drugim sprawozdaniu grupy ekspertów sporządzonym pod egidą ONZ z dnia 15 października 2003 r. (zwanym dalej „sprawozdaniem z dnia 15 października 2003 r.”). Rada poinformowała pierwszego skarżącego o swojej decyzji o pozostawieniu nazwiska skarżącego w wykazie na podstawie decyzji 2010/92. Pierwszy skarżący odpowiedział na to ostatnie pismo pismem z dnia 19 kwietnia 2010 r., na które z kolei Rada odpowiedziała pismem z dnia 7 czerwca 2010 r. Wreszcie, pismem z dnia 13 maja 2011 r. pierwszy skarżący przedstawił swoje uwagi wysokiemu przedstawicielowi Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa, na które Europejska Służba Działań Zewnętrznych odpowiedziała pismem z dnia 29 czerwca 2011 r. Ponadto w odpowiedzi na dwa pisma pierwszego skarżącego z dnia 11 października i 3 listopada 2011 r. Rada przypomniała mu pismem z dnia 9 listopada 2011 r., że w każdym momencie może on złożyć udokumentowany wniosek o ponowne rozpatrzenie decyzji o zastosowaniu środków ograniczających. Po pierwsze, z powyższego wynika, że trzej pierwsi skarżący oraz Breco International mieli dostęp, za pośrednictwem FCO, do wszystkich materiałów stanowiących podstawowe dowody i informacje motywujące decyzję o umieszczeniu ich nazwiska i nazw w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004. Z jednej strony bowiem skarżący wielokrotnie podnoszą w pkt 52.3 i 55 skargi, że decyzja o umieszczeniu nazwiska i nazw trzech pierwszych skarżących oraz nazwy Breco International w omawianych wykazach została podjęta z inicjatywy Zjednoczonego Królestwa oraz że jest mało prawdopodobne, aby Rada lub Komisja były w posiadaniu materiałów innych niż te, które skarżącym przekazało FCO. Z drugiej strony Rada wskazuje, że materiały, które skarżący otrzymali od FCO, stanowią podstawowe materiały, na których Rada opierała się w swoich decyzjach. Po drugie, wynika stąd, że po uzyskaniu tych materiałów trzej pierwsi skarżący oraz Breco International nawiązali i utrzymywali z Radą stały kontakt w związku z merytorycznymi zagadnieniami stanowiącymi podstawę decyzji o umieszczaniu i utrzymaniu ich nazwiska i nazw w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004. Uwzględniając wszystkie podane wyżej okoliczności, należy stwierdzić, że fakt, iż Komisja nie udostępniła trzem pierwszym skarżącym materiałów stanowiących podstawę decyzji o umieszczeniu ich nazwiska i nazw w wykazie osób, o których mowa w art. 6 rozporządzenia nr 314/2004, nie skutkował naruszeniem ich prawa do obrony. Owo zaniechanie nie przeszkodziło im bowiem w zajęciu stanowiska w ich sprawie po zapoznaniu się z wszystkimi materiałami, które nawet oni sami uznają za podstawowe informacje, które zainteresowane instytucje wzięły pod uwagę w celu uzasadnienia ich decyzji, które to uzasadnienie, przez cały okres, w którym nazwisko i nazwy tych skarżących widniały w wykazie, pozostało takie samo. Ponadto ze względów wskazanych w pkt 20 powyżej, z których wynika, że nazwa czwartego skarżącego nie została umieszczona w omawianych wykazach, nie można stwierdzić, że skarżący doznali jakiegokolwiek naruszenia prawa do obrony. […]   Z powyższych względów SĄD (ósma izba) orzeka, co następuje:   1) Skarga zostaje oddalona.   2) John Arnold Bredenkamp, Echo Delta (Holdings) PCC Ltd, Scottlee Holdings (Private), Ltd i Fodya (Private) Ltd pokrywają koszty Rady Unii Europejskiej oraz Komisji Europejskiej.   Gratsias Kancheva Wetter Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 21 lipca 2016 r. Podpisy ( *1 ) Język postępowania: angielski. ( ) Poniżej zostały odtworzone jedynie te punkty wyroku, których publikację Sąd uznał za wskazaną.