III CZP 63/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: G. Bieniek (sprawozdawca), T. Bukowski, R. Czarnecki, S. Dmowski, T. Miłkowski, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 września 1985 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania prawne:"1. Czy komornik, przeprowadzający na zlecenie Przedsiębiorstwa Państwowego "P." licytację wymienionych w zleceniu samochodów, pobiera zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 marca 1981 r. w sprawie taksy za czynności komorników (Dz. U. z 1981 r. Nr 7, poz. 31 ze zm.) opłatę za przeprowadzoną czynność, obliczoną z łącznej kwoty uzyskanej ze sprzedaży wszystkich samochodów, czy też pobiera opłatę za przeprowadzenie licytacji każdego sprzedanego samochodu (zarządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 14 stycznia 1967 r. w sprawie sprzedaży indywidualnym nabywcom używanych pojazdów samochodowych przez przedsiębiorstwa zgrupowane w Centrali Techniczno-Handlowej "Motozbyt" - M.P. Nr 9, poz. 53, § 1 ust. 2 i § 17)?2. Czy niezaskarżenie w drodze skargi procesowej czynności komornika w zakresie wadliwie pobranej opłaty przez osobę zainteresowaną sanuje dokonaną z naruszeniem przepisów prawa czynność i uprawnia komornika do żądania wypłacenia mu wynagrodzenia prowizyjnego (40% pobranej opłaty) w wysokości wyższej, niżby mu się ono należało, gdyby opłata została pobrana zgodnie z przepisami w sprawie taksy za czynności komorników?"postanowił podjąć następującą uchwałę i nadać jej moc zasady prawnej:1. Komornik przeprowadzający licytację samochodów na podstawie § 1 ust. 2 zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 14 stycznia 1967 r. w sprawie sprzedaży używanych pojazdów samochodowych przez przedsiębiorstwa zgrupowane w Centrali Techniczno-Handlowej "Motozbyt" (M. P. Nr 9, poz. 53) pobiera - zgodnie z § 16 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 marca 1981 r. w sprawie taksy za czynności komorników (Dz. U. Nr 7, poz. 31; zm.: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 85) w związku z § 17 cytowanego zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego - opłatę obliczoną od łącznej kwoty uzyskanej ze sprzedaży wszystkich samochodów objętych zleceniem przedsiębiorstwa dokonującego tej sprzedaży.2. Komornikowi należy się dodatkowe wynagrodzenie prowizyjne w wysokości 40% opłat prawidłowo obliczonych stosownie do przepisów o taksie za czynności komorników (§ 36 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. o komornikach - Dz. U. z 1961 r. Nr 13, poz. 66; zm.: Dz. U. z 1971 r. Nr 26, poz. 237) także wówczas, gdy wadliwie pobrał on wyższą opłatę.Uzasadnienie faktyczneIZgodnie z art. 128 § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych (ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. - Dz. U. Nr 31, poz. 137) w sądach rejonowych są zatrudnieni komornicy sądowi, którzy wykonują czynności egzekucyjne (z wyjątkiem czynności zastrzeżonych dla sądów - art. 759 § 1 k.p.c.) oraz inne czynności określone w ustawach. Przykładem takich innych czynności jest upoważnienie komornika do przeprowadzenia licytacji samochodów sprzedawanych przez Przedsiębiorstwo Państwowe "Polmozbyt" na podstawie zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 14 stycznia 1967 r. w sprawie sprzedaży indywidualnym nabywcom używanych pojazdów samochodowych przez przedsiębiorstwa zgrupowane w Centrali Techniczno-Handlowej "Motozbyt" - M.P. Nr 9, poz. 53 (obecnie "Polmozbyt"). Zarządzenie to zostało wydane na podstawie art. 3 dekretu z dnia 29 października 1952 r. o gospodarowaniu artykułami obrotu towarowego i zaopatrzenia (Dz. U. Nr 44, poz. 301 ze zm.). Nie ulega zatem wątpliwości, że upoważnienie komornika do przeprowadzenia licytacji sprzedawanych samochodów jest "inną czynnością określoną w ustawach", o której mowa w art. 128 § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych.Na podstawie § 1 ust. 2 powołanego zarządzenia licytację przeprowadza komornik sądowy według zasad określonych w tym zarządzeniu, z wyłączeniem przepisów kodeksu postępowania cywilnego, które nie mogą być stosowane ani bezpośrednio, ani odpowiednio. W przepisach tych zarządzenia określono: właściwość komornika do przeprowadzenia licytacji (§ 1 ust. 2), warunki obwieszczenia o licytacji (§ 2), sposób ustalania ceny wywołania (§ 5), obowiązek złożenia rękojmi (§ 6), sposób przeprowadzania licytacji (§ 7, 8, 10, 11), warunki udzielenia przybicia (§ 14), sposób udokumentowania przebiegu licytacji (§ 16), warunki ogłoszenia drugiej licytacji oraz konsekwencji niedojścia jej do skutku (§ 12 i 18). W zakresie kosztów licytacji w § 17 cytowanego zarządzenia postanowiono, że koszty te, w tym także opłaty i wydatki komornika obliczone według przepisów o taksie za czynności komorników, ponosi przedsiębiorstwo dokonujące sprzedaży.Minister Sprawiedliwości we wniosku o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na przytoczone pytania prawne podniósł, że komornicy, a także sądy rozpoznające skargi na czynności komorników, stosując § 17 zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 14 stycznia 1967 r., przyjmują, iż opłatę za przeprowadzoną - na zlecenie "Polmozbytu" - licytację komornik ustala i pobiera od kwoty uzyskanej ze sprzedaży każdego samochodu oddzielnie, a nie od ogólnej kwoty uzyskanej ze sprzedaży - w ramach jednego zlecenia - wszystkich samochodów. Taka praktyka - zdaniem Ministra Sprawiedliwości - budzi zastrzeżenia zarówno w świetle przepisów o taksie za czynności komorników, jak i zasad współżycia społecznego, skoro komornik osiąga za dokonanie takiej licytacji znacznie wyższe wynagrodzenie prowizyjne niż za dokonanie innych czynności egzekucyjnych.IIZgodnie z § 17 zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 14 stycznia 1967 r. koszty licytacji, w tym także opłaty i wydatki komornika obliczone według przepisów o taksie za czynności komorników, ponosi przedsiębiorstwo "Motozbyt" (obecnie "Polmozbyt") dokonujące sprzedaży. Treść tego przepisu wskazuje jednoznacznie, że podstawą prawną do obliczenia opłat i wydatków komornika są przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 marca 1981 r. w sprawie taksy za czynności komorników (Dz. U. Nr 7, poz. 31; zm.: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 85), wydane na podstawie art. 772 k.p.c. Należy przy tym zaznaczyć, że przepisy tego rozporządzenia mają bezpośrednie, a nie odpowiednie zastosowanie do obliczenia opłat i wydatków komornika, związanych z przeprowadzeniem licytacji samochodów na zlecenie "Polmozbytu". Oznacza to, że przy obliczeniu opłat i wydatków komornika dokonującego takiej licytacji znajdą bezpośrednie zastosowanie w zakresie obliczenia opłat - § 15 i 16, w zakresie zaś wydatków - § 36-39 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 marca 1981 r. w sprawie taksy za czynności komorników. W szczególności w zakresie obliczenia opłaty znajduje zastosowanie § 16 tego rozporządzenia, w którym uregulowano m.in. kwestię opłaty za dokonanie sprzedaży ruchomości. Zgodnie z tym przepisem za dokonanie sprzedaży ruchomości pobiera się całą opłatę stosunkową, obliczoną od ceny sprzedaży. Przepis ten dotyczy sprzedaży bezpośredniej (art. 865 k.p.c.), sprzedaży komisowej (art. 866 k.p.c.), a także sprzedaży w drodze licytacji publicznej (art. 867 k.p.c.).Na tle sformułowania § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 marca 1981 r. w sprawie taksy za czynności komorników (podobnie jak na tle § 15 poprzedniego rozporządzenia z dnia 4 września 1971 r. o identycznej treści), nie była i nie jest kwestionowana teza, że jeżeli w jednej sprawie, w tym samym terminie, nastąpiła sprzedaż kilku ruchomości, opłatę należy pobrać od całej sumy uzyskanej ze sprzedaży wszystkich ruchomości. Nie jest też kwestionowane stanowisko, że ograniczenie sumy opłaty stosunkowej (nie więcej niż 6.000 zł) dotyczy także opłat od sprzedaży w tym samym terminie kilku ruchomości w jednej sprawie.Takie stanowisko uzasadnione jest tym, że zgodnie z § 2 powołanego rozporządzenia w sprawie taksy za czynności komorników pobiera komornik m.in. opłatę za dokonaną przez niego czynność. Taką czynnością w konkretnej sytuacji jest dokonanie sprzedaży ruchomości w drodze licytacji publicznej. Jest to zatem czynność egzekucyjna w rozumieniu art. 759 § 1 k.p.c., czyli czynność organu egzekucyjnego (komornika) podjęta w sprawie egzekucyjnej, mogąca spowodować skutki prawne dla egzekucji. Innymi słowy, czynnością egzekucyjną jest sprzedaż ruchomości w drodze licytacji publicznej, rozumiana jako czynność całościowa, nie zaś dokonanie sprzedaży poszczególnych ruchomości, w ramach jednej licytacji. Przeciwne stanowisko prowadziłoby do sztucznego i niedopuszczalnego rozdrobnienia jednej czynności egzekucyjnej, jaką jest sprzedaż ruchomości w drodze licytacji publicznej, i uznania za czynność egzekucyjną sprzedaży każdej ruchomości w ramach jednej licytacji.Należy przy tym zauważyć, że w przepisach powołanego rozporządzenia o taksie za czynności komorników znajdujemy postanowienia przewidujące pobieranie odrębnych opłat w ramach jednej czynności egzekucyjnej. Przykładowo można wskazać, że zgodnie z § 23 ust. 1 pkt 3 tego rozporządzenia, w ramach czynności egzekucyjnej, jaką jest opróżnienie lokalu, pobiera się od każdej izby po 200 zł. Takiego postanowienia brak jest przy czynności egzekucyjnej w postaci dokonania sprzedaży ruchomości m.in. w drodze licytacji publicznej. Uzasadnia to wniosek, że za dokonanie sprzedaży ruchomości m.in. w drodze licytacji publicznej, pobiera się całą opłatę stosunkową, obliczoną od ceny sprzedaży wszystkich ruchomości.Powyższą zasadę należy odnieść wprost do sytuacji, gdy komornik dokonuje - na zlecenie przedsiębiorstwa "Polmozbyt" - licytacji używanych samochodów, przeznaczonych do sprzedaży indywidualnym nabywcom na podstawie zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 14 stycznia 1967 r. w sprawie sprzedaży... (M.P. Nr 9, poz. 53). W przepisach tego zarządzenia nie tylko nie uregulowano tej kwestii odmiennie, lecz wyraźnie stwierdzono (§ 17), że opłaty i wydatki komornika oblicza się według przepisów o taksie za czynności komorników. Według zaś tych przepisów (§ 16 ust. 1 i 2) komornik za dokonanie sprzedaży ruchomości (samochodów), m.in. w drodze licytacji publicznej, pobiera całą opłatę stosunkową, obliczoną od ceny sprzedaży wszystkich ruchomości (samochodów).Przyjęcie tego stanowiska uzasadnia także ogólniejszy wzgląd na prawidłowość stosowania przepisów o taksie oraz prawidłowość kształtowania się struktury zarobków komornika. Gdyby bowiem przyjąć, że komornik pobiera opłatę stosunkową obliczoną od ceny każdego sprzedanego samochodu (6% ceny sprzedaży, co w zdecydowanej większości daje maksymalną opłatę 6.000 zł), to uzyska on - na podstawie § 36 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. o komornikach (Dz. U. z 1961 r. Nr 13, poz. 66 ze zm.) - jednorazowo znaczne wynagrodzenie prowizyjne (40% z 6.000 = 2.400 zł od każdego samochodu), które nie tylko jest nieadekwatne do jego nakładu pracy, lecz pozostaje w rażącej dysproporcji w stosunku do wynagrodzenia przewidzianego za dokonanie innych czynności egzekucyjnych, wymagających znacznie większego wysiłku i zaangażowania.Odmiennego poglądu nie uzasadnia treść § 1 ust. 2 zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 14 stycznia 1967 r. Zgodnie z tym przepisem "licytację przeprowadza komornik sądowy, właściwy ze względu na miejsce, w którym znajduje się samochód (...)". Brzmienie tego przepisu wskazuje jednoznacznie, że chodzi tylko i wyłącznie o określenie, który komornik jest właściwy (miejscowo) do przeprowadzenia licytacji. Innych wniosków treść tego przepisu nie pozwala wysnuć, w szczególności zaś uzasadnić poglądu, że komornik pobiera opłatę za przeprowadzenie licytacji każdego sprzedanego samochodu. Takiego poglądu nie może też uzasadniać praktyka komorników, którzy zakładają odrębne akta dla każdego wymienionego w zleceniu samochodu, oddzielne wywoływanie każdego samochodu oraz sporządzenie odrębnego protokołu sprzedaży licytacyjnej każdego samochodu. Są to przecież rutynowe czynności komornika przeprowadzającego licytację.Powyższe względy uzasadniają w pełni pogląd wyrażony w pkt 1 uchwały.IIIZgodnie z § 36 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. o komornikach (Dz. U. Nr 13, poz. 66; zm.: Dz. U. z 1971 r. Nr 26, poz. 237) komornikowi przysługuje dodatkowe wynagrodzenie prowizyjne w wysokości 40% opłat pobranych przez niego stosownie do przepisów o taksie za czynności komorników; dodatkowe wynagrodzenie prowizyjne wypłaca sąd, przy którym komornik urzęduje, do dnia 10 miesiąca następującego po miesiącu, w którym opłaty zostały pobrane; sąd ten dokonuje łącznego obliczenia i potrącenia należnych od komornika składek na cele emerytalne.Przedstawiona we wniosku Ministra Sprawiedliwości wątpliwość na tle stosowania § 36 powołanego rozporządzenia sprowadza się do tego, czy komornikowi przysługuje wynagrodzenie prowizyjne obliczone od wadliwie pobranej wyższej opłaty, czy też obliczone od opłaty pobranej zgodnie z przepisami w sprawie taksy za czynności komorników w sytuacji, gdy zainteresowana strona nie wniosła skargi na czynność komornika w zakresie wadliwie pobranej opłaty.Rozważając powyższą kwestię wskazać należy, że zgodnie z art. 770 k.p.c. koszty egzekucji ustala postanowieniem komornik, jeżeli przeprowadzenie egzekucji należy do niego. Postanowienie o ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego podlega zaskarżeniu w drodze skargi na czynności komornika (art. 767 k.p.c.). Przepis § 32 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie czynności komorników (Dz. U. Nr 10, poz. 52 ze zm.) nakłada przy tym na komornika obowiązek wskazania podstawy obliczenia kosztów przez wymienienie tytułu ich pobrania oraz przytoczenie odpowiednich paragrafów taksy za czynności komorników. Nie ulega wątpliwości, że opłaty pobierane przez komornika w toku postępowania egzekucyjnego stanowią jeden z elementów kosztów egzekucji. Tym samym powinny być one objęte postanowieniem komornika o ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego, na które przysługuje skarga do sądu rejonowego (art. 707 k.p.c.). Przedstawione we wniosku Ministra Sprawiedliwości wątpliwości sprowadzają się do tego, czy fakt niezaskarżenia przez zainteresowaną stronę czynności komornika w zakresie wadliwie pobranej opłaty sanuje dokonaną z naruszeniem przepisów prawa czynność i uprawnia komornika do żądania wypłacenia mu wynagrodzenia prowizyjnego od faktycznie pobranej, wyższej opłaty, czy też od opłaty należnej i prawidłowo obliczonej.Na tle tak sformułowanego pytania prawnego konieczne jest rozróżnienie dwóch kwestii. Pierwsza dotyczy skutków prawnych niezaskarżenia przez zainteresowaną stronę postanowienia komornika o ustalaniu kosztów postępowania egzekucyjnego, druga zaś dotyczy uprawnień komornika do wynagrodzenia prowizyjnego w sytuacji, gdy pobrał on wyższą od należnej opłatę za przeprowadzoną czynność, a strona nie zaskarżyła tej czynności.Podejmując pierwszą z tych kwestii wskazać należy, że postępowanie egzekucyjne nie zostało wyczerpująco uregulowane w kodeksie postępowania cywilnego. Wobec tego - z mocy ogólnego przepisu art. 13 § 2 k.p.c. - w postępowaniu egzekucyjnym stosuje się odpowiednio przepisy o procesie. W szczególności znajduje odpowiednie zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym przepis art. 365 k.p.c., normujący moc wiążącą prawomocnego orzeczenia. Przepis ten należy odnieść do orzeczeń wydanych przez organy egzekucyjne, którymi są - zgodnie z art. 758 k.p.c. - sąd rejonowy i komornik działający przy tym sądzie. W szczególności zaś przepis art. 365 k.p.c. znajduje odpowiednie zastosowanie do tych decyzji merytorycznych komornika, które podejmuje on w formie postanowienia. Do takich zaś decyzji zalicza się - zgodnie z art. 770 k.p.c. - postanowienie komornika o ustaleniu kosztów egzekucji. W konsekwencji tego stwierdzić należy, że niezaskarżenie przez zainteresowaną stronę postanowienia komornika o ustaleniu kosztów egzekucji ma ten skutek, iż orzeczenie to korzysta z atrybutów, o jakich mowa w art. 365 k.p.c. Dotyczy to także postanowienia komornika o ustaleniu kosztów egzekucji, w którym wadliwie określił on wyższą wysokość opłaty za dokonaną czynność. Powyższe stanowisko nie oznacza wszakże - co wiąże się z drugą zasygnalizowaną wyżej kwestią - iż komornikowi przysługuje w tej sytuacji wynagrodzenie prowizyjne obliczone od faktycznie pobranej wyższej opłaty. Sprzeciwia się temu jednoznacznie treść § 36 powołanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. Zgodnie z tym przepisem, komornikowi przysługuje dodatkowe wynagrodzenie prowizyjne w wysokości 40% opłat pobranych przez niego stosownie do przepisów o taksie za czynności komorników. Taka treść przepisu oznacza, że podstawą obliczenia należnego komornikowi dodatkowego wynagrodzenia prowizyjnego są tylko te opłaty, które zostały przez niego pobrane stosownie do przepisów o taksie za czynności komorników. To dodatkowe wynagrodzenie komornika wypłaca mu - według powołanego § 36 - sąd, który dokonuje łącznego obliczenia i potrącenia składek na cele emerytalne, obciążających komornika. Te czynności sądu dotyczące obliczenia wynagrodzenia prowizyjnego, potrącenia składek na cele emerytalne i wypłacenia tegoż wynagrodzenia nie są czynnościami jurysdykcyjnymi, które pozostawałyby w jakimkolwiek związku z faktem zaskarżenia czy niezaskarżenia postanowienia komornika o ustaleniu kosztów egzekucji. Czynności te są decyzjami służbowymi podejmowanymi w ramach nadzoru służbowego sprawowanego nad komornikami. Zgodnie bowiem z § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. komornik jest pracownikiem państwowym powołanym do pełnienia czynności egzekucyjnych, bezpośrednią zaś władzą służbową komornika jest prezes sądu rejonowego, przy którym komornik urzęduje (§ 40 rozporządzenia). W ramach tego właśnie nadzoru służbowego podejmowane są m.in. decyzje o wypłaceniu komornikowi wynagrodzenia prowizyjnego, po jego uprzednim obliczeniu i potrąceniu składek na cele emerytalne. Podstawą zaś obliczenia tego wynagrodzenia są opłaty pobrane przez komornika w sposób zgodny z przepisami o taksie za czynności komornika.Za przyjęciem poglądu, że wypłacenie przez sąd komornikowi wynagrodzenia prowizyjnego nie jest czynnością o charakterze jurysdykcyjnym, przemawia też okoliczność, iż obecne brzmienie § 36 rozporządzenia zostało ustalone przez rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 4 września 1971 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 237), wydane m.in. na podstawie art. 5, 8 ust. 2, art. 10 i 12 ustawy z dnia 4 lutego 1949 r. o uposażeniu pracowników państwowych (Dz. U. Nr 7, poz. 39), oraz § 13 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 sierpnia 1966 r. w sprawie uposażenia administracyjnych pracowników sądów powszechnych i sądów ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 35, poz. 214 ze zm.).Przytoczone argumenty zatem w pełni uzasadniają wniosek, że komornikowi należy się dodatkowe wynagrodzenie prowizyjne tylko od prawidłowo obliczonych opłat stosownie do przepisów o taksie za czynności komorników. Dla obliczenia tego wynagrodzenia bez znaczenia jest okoliczność, że strona nie zaskarżyła postanowienia komornika o ustaleniu kosztów egzekucji, w którym komornik wadliwie pobrał wyższą opłatę. Przeciwne stanowisko prowadziłoby do akceptowania możliwości podwyższenia opłat przez komorników, którzy mogliby tym samym uzyskiwać wyższe, a zarazem nieuzasadnione wynagrodzenie prowizyjne licząc na to, że zainteresowana strona nie złoży skargi do sądu rejonowego na postanowienie o ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.