III CZP 13/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Szachułowicz, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana Z. z udziałem Kazimiery S. i innych osób o stwierdzenie nabycia spadku po Czesławie S. po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Ostrołęce postanowieniem z dnia 16 stycznia 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepis art. 388 § 1 k.p.c. w brzmieniu określonym w ustawie z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 20, poz. 86), według którego ponowne rozpoznanie sprawy następuje przed sądem pierwszej instancji w innym składzie, ma zastosowanie także w sprawie, w której orzeczenie sądu drugiej instancji zapadło przed wejściem w życie powołanej ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r., a w przypadku odpowiedzi pozytywnej - czy ponowne rozpoznanie sprawy przez sąd pierwszej instancji po dniu 1 lipca 1985 r. w tym samym składzie powoduje nieważność postępowania?"podjął następującą uchwałę:Przepis art. 388 § 1 k.p.c. w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 20, poz. 86) nie ma zastosowania do spraw przekazanych do ponownego rozpoznania przed wejściem w życie powołanej ustawy.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nasunęło się w następującej sytuacji procesowej:Wydane w dniu 3 sierpnia 1984 r. postanowienie w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku zostało postanowieniem z dnia 14 lutego 1984 r. uchylone na skutek rewizji przez Sąd Wojewódzki i sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy wydał w dniu 4 października 1985 r. postanowienie stwierdzające w określony sposób nabycie spadku.Postanowienie to zostało zaskarżone rewizją. Zaskarżone postanowienie zostało wydane w takim samym składzie jak pierwsze postanowienie z dnia 3 sierpnia 1984 r. W związku z tym nasunął się problem, czy postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 4 października 1985 r. jest nieważne w świetle art. 388 § 1 k.p.c. w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 20, poz. 86). Postanowienie to bowiem zostało wydane w tym samym składzie po dniu 1 lipca 1985 r., a więc już po wejściu w życie ustawy o zmianie kodeksu postępowania cywilnego.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zaznacza, że można by reprezentować stanowisko, według którego znowelizowany art. 388 § 1 k.p.c. dotyczy jedynie czynności sądu rewizyjnego, wobec czego decydujące znaczenie miałaby data orzekania przez sąd rewizyjny. Niemniej jednak można twierdzić, że przepis art. 388 § 1 k.p.c. reguluje w ogóle kwestię składu sądu. Ponadto skoro ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego nie zawiera tzw. przepisów przechodnich (prawa intertemporalnego), to można by zastanawiać się nad problemem zastosowania art. XV przep. wprow. k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zasada przekazywania sprawy w systemie rewizyjnym do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji w "innym składzie" ma już swoją historię. Nowela do kodeksu postępowania cywilnego z dnia 28 marca 1958 r. (Dz. U. Nr 18, poz. 75) zawierała uregulowanie nakazujące przekazanie sprawy przez sąd rewizyjny - w razie uchylenia zaskarżonego orzeczenia - do ponownego rozpoznania "w innym składzie". Reguła ta nie została inkorporowana do kodeksu postępowania cywilnego z dnia 17 listopada 1964 r. Po przeszło dwudziestu latach obowiązywania tego kodeksu postępowania cywilnego ustawa nowelizująca z dnia 18 kwietnia 1985 r. przywróciła dawniejsze unormowanie o przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania "w innym składzie". W piśmiennictwie odnoszącym się do noweli z dnia 28 marca 1958 r. (por. K. Lipiński: W sprawie wykładni art. 384 k.p.c., "Nowe Prawo" 1958, nr 11) odpowiednik obecnego art. 388 § 1 k.p.c. interpretowano w ten sposób, że unormowanie o przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania "w innym składzie" nie jest generalnym określeniem składu sądu pierwszej instancji, lecz jest przepisem adresowanym do sądu rewizyjnego, który uchylając zaskarżone orzeczenie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania "w innym składzie". W tym też sensie ukształtowała się praktyka sądowa na podstawie noweli z dnia 28 marca 1958 r.Otóż przedstawiona wykładnia art. 384 dawnego k.p.c., którego aktualnym odpowiednikiem jest obecnie obowiązujący art. 388 § 1 k.p.c. zachowała swoje znaczenie. Podstawę jej stanowią następujące argumenty.Przepis art. 388 § 1 k.p.c. jest przepisem zamieszczonym w zespole przepisów regulujących instytucję rewizji. Jest to norma skierowana do sądu rewizyjnego, wskazująca, jakiej treści orzeczenie powinien wydać sąd drugiej instancji w razie uwzględnienia rewizji. Sąd ten, uchylając zaskarżony wyrok sądu pierwszej instancji, przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania sądowi, który rozpoznawał ją w pierwszej instancji - w innym składzie. Ustawodawca nie przyjął możliwej wersji uregulowania, w którym statuowałby generalną zasadę zmiany składu sądu pierwszej instancji w odpowiedniej, rozważanej sytuacji. Norma tego rodzaju musiałaby być - ze względów systematyki legislacyjnej - zamieszczona w przepisach o składzie sądu, a więc w art. 47 k.p.c., lub ewentualnie w przepisach o wyłączeniu sędziego (art. 48-54 k.p.c.). Tego rodzaju unormowania ustawodawca nie dokonał.W tym stanie rzeczy przepis art. 388 k.p.c. § 1 w znowelizowanym kształcie normatywnym, jako regulujący jedynie czynność sądu rewizyjnego, obowiązuje od daty wejścia w życie noweli z dnia 18 kwietnia 1985 r.Nie ma żadnych uzasadnionych racji do przyjęcia, że nakaz orzekania przez sąd pierwszej instancji w innym składzie - po uchyleniu jego pierwszego orzeczenia przed wejściem w życie wspomnianej noweli - ma ogólniejsze znaczenie i powinien być rozumiany w ten sposób, że począwszy od dnia 1 lipca 1985 r. powinna nastąpić ogólna zmiana składów ponownie orzekających w pierwszej instancji.Odmiennej niż dokonana wykładnia nie uzasadnia też przepis art. XV § 1 przep. wprow. k.p.c. Przede wszystkim należy stwierdzić, że przepisy przechodnie kodeksu postępowania cywilnego, w tym także art. XV § 1 przep. wprow. k.p.c., odnoszą się do postępowań wszczętych przed wejściem w życie k.p.c., jakkolwiek można w nich dopatrzyć się pewnych ogólnych reguł prawa intertemporalnego w dziedzinie przepisów prawa procesowego. W rozważanym zakresie nowela z dnia 18 kwietnia 1985 r. mogłaby zawierać odpowiedni własny przepis o charakterze intertemporalnym, gdyby to było konieczne. Data bowiem wejścia w życie noweli (1 lipca 1985 r.) jest decydująca dla stosowania przepisu art. 388 § 1 k.p.c. w znowelizowanej wersji przez sądy rewizyjne. Rozstrzyganie ponownie przez sąd pierwszej instancji sprawy w innym składzie musi nastąpić po uchyleniu w okresie począwszy od 1 lipca 1985 r. jego orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania.Z tych wszystkich względów należało przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnąć w sposób określony w sentencji niniejszej uchwały.