VI KZP 53/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Bodecki. Sędziowie: J. Kosiński (sprawozdawca), J. Bratoszewski.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Grzegorza K. dotyczącej umieszczenia go w OPS po rozpoznaniu, przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 2 grudnia 1985 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"1. Czy prawomocne skazanie - z zastosowaniem art. 25 § 2 k.k. - powoduje obligatoryjną obronę przed sądem penitencjarnym w postępowaniu związanym z tym skazaniem (np. dotyczącym umieszczenia w trybie art. 105-106 k.k.w. w OSP albo warunkowego przedterminowego zwolnienia), czy też przemawia tylko za potrzebą rozważenia, czy fakt ten w powiązaniu z zaszłościami z postępowania wykonawczego uzasadnia powzięcie wątpliwości co do poczytalności skazanego w rozumieniu art. 9 § 1 pkt 2 k.k.w., skutkujące wyznaczenie obrońcy z urzędu, jeżeli nie ma obrońcy z wyboru?2. Czy art. 17 § 1 i inne k.k.w. stwarzają możliwość odstąpienia przez sąd penitencjarny od wykonywania oczywiście bezpodstawnego nadzoru ochronnego orzeczonego w wyroku skazującym z zastosowaniem art. 57 lub art. 61 k.k. w sytuacji, gdy przewidziane w art. 98 k.k. warunkowe zwolnienie nie może być zastosowane i nie można ustanowić dozoru, czy też wspomniany nadzór ochronny podlega realizacji z konsekwencją określoną w art. 64 k.k., chyba że nastąpi korekta wyroku w trybie rewizji nadzwyczajnej?"uchwalił udzielić odpowiedzi na pytanie 1 jak wyżej, odmówić udzielenia odpowiedzi na pytanie 2. Uzasadnienie faktyczneZagadnienie stanu psychicznego oskarżonego w sferze prawa karnego występuje w dwóch aspektach: w aspekcie prawa karnego materialnego jako warunek odpowiedzialności karnej (art. 25 § 1 k.k.), możliwości zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary (art. 25 § 2 k.k.) i orzekania leczniczych środków zabezpieczających (art. 99, 100 k.k.) oraz w aspekcie prawa karnego procesowego jako warunek świadomości oskarżonego w zakresie podejmowanych czynności procesowych i tym samym nie ograniczonej zdolności do obrony. Na te aspekty rozpatrywanego zagadnienia zwrócił już uwagę Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 21 stycznia 1970 r. - VI KZP 23/69 (OSNKW 1970, z. 2-3, poz. 15), wyrażając pogląd, że art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k. dotyczy wątpliwości co do poczytalności oskarżonego zarówno w chwili popełnienia czynu, jak i w toku postępowania karnego, przy czym wątpliwości te mogą występować niezależnie od siebie. W konsekwencji tego przyjęto, że w obu tych sytuacjach, jeżeli brak obrońcy z wyboru, należy wyznaczyć oskarżonemu na podstawie art. 74 § 1 k.p.k. w zw. z art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k. obrońcę z urzędu. W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził też, że obrona obligatoryjna powinna trwać niezależnie od treści opinii biegłych lekarzy psychiatrów, aż do prawomocnego zakończenia postępowania, ponieważ dopiero wówczas kwestia, czy wątpliwości co do poczytalności oskarżonego były uzasadnione, zostaje ostatecznie rozstrzygnięta. W stadium postępowania wykonawczego, wobec prawomocnego już skazania oskarżonego za popełniony czyn przestępny, stan psychiczny skazanego interesuje organy sądowe powołane do wykonania orzeczeń przede wszystkim w płaszczyźnie procesowej (np. postępowanie o przedterminowe warunkowe zwolnienie, o umieszczenie w ośrodku przystosowania społecznego czy o zarządzenie wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności). Dlatego też oczywiste jest, że uzasadnioną wątpliwość co do poczytalności skazanego (art. 9 § 1 pkt 2 k.k.w.) odnosić należy wyłącznie do stanu jego zdrowia psychicznego w czasie postępowania wykonawczego przed sądem, a nie jak w postępowaniu jurysdykcyjnym - także do stanu tego zdrowia w czasie czynu. Sądem tym jest nie tylko sąd penitencjarny, ale również sąd pierwszej instancji (art. 2 pkt 1 i 2 k.k.w. w zw. z art. 9 § 1 k.k.w.). Bezsprzecznie jednak prawomocne skazanie sprawcy z zastosowaniem art. 25 § 2 k.k. powoduje, że fakt ten z reguły uzasadnia w postępowaniu wykonawczym wątpliwości co do poczytalności skazanego, przede wszystkim dlatego, że niektóre przyczyny (choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy) wywołujące ograniczoną w znacznym stopniu zdolność rozpoznania czynu lub kierowania postępowaniem mogą trwać przez dłuższy czas i powodować zaburzenia psychiczne uniemożliwiające skazanemu rozpoznanie znaczenia dokonywanych czynności procesowych i podjęcie właściwej obrony.Jeżeli jednak oczywiste jest, że określony w art. 25 § 2 k.k. stan poczytalności oskarżonego występował tylko w chwili czynu, a z opinii biegłych lekarzy psychiatrów wynika, iż oskarżony w czasie postępowania rozpoznawczego nie wykazywał zaburzeń psychicznych bądź zaburzenia te ustąpiły, i to nie tylko do czasu prawomocnego zakończenia postępowania jurysdykcyjnego, ale także następnie w trakcie wykonywania kary, to brak podstaw do przyjęcia, że występuje w sprawie przedmiotowa wątpliwość. Rozważania te nie wyłączają możliwości wystąpienia uzasadnionej wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego (stanu poczytalności) skazanego dopiero w czasie poszczególnych postępowań sądowych, o których wspomniano już wyżej, toczących się w ramach postępowania wykonawczego. Zrozumiałe jest, że w takich wypadkach art. 9 § 1 k.k.w. ma również zastosowanie. Należy też zaznaczyć, że zgodnie z treścią art. 9 § 1 k.k.w. obrona obligatoryjna w stadium wykonawczym procesu może zachodzić wyłącznie w postępowaniu przed sądem, a nie innymi organami wykonującymi orzeczenia (art. 2 pkt 3-10 k.k.w.).Drugie pytanie, na które Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi, nie zmierza do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, lecz do wskazania Sądowi Wojewódzkiemu odpowiedniego przepisu kodeksu karnego wykonawczego, umożliwiającego wydanie konkretnego rozstrzygnięcia. W związku z tym pytaniem należy jedynie stwierdzić, że żaden z przepisów kodeksu karnego wykonawczego nie stwarza podstawy prawnej do odstąpienia przez sąd penitencjarny od wykonania oczywiście bezpodstawnego nadzoru ochronnego orzeczonego w prawomocnym wyroku. Nie stwarza takiej podstawy w szczególności powołany w pytaniu Sądu Wojewódzkiego art. 17 § 1 k.k.w., w którym określono przyczyny umorzenia (ujemne przesłanki procesowe) postępowania wykonawczego. Orzeczenie nadzoru ochronnego w prawomocnym wyroku może zostać zmienione jedynie w drodze rewizji nadzwyczajnej, a wstrzymanie wykonania tego orzeczenia dopuszczalne jest w trybie art. 469 § 1 k.p.k.