VI KZP 23/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: M. Budzianowski, W. Dąbrowski, T. Krokosz, Z. Kubec (współsprawozdawca), A. Pyszkowski, K. Wagner (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 1969 r. o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów następującej kwestii prawnej:I. "Czy fakt poddania przez sąd oskarżonego badaniu przez biegłych psychiatrów jest równoznaczny z "uzasadnioną wątpliwością" co do poczytalności oskarżonego i wkłada na sąd obowiązek wyznaczenia mu obrońcy z urzędu zgodnie z art. 79 § 1 lit. c) k.p.k.?II. Czy mimo orzeczenia biegłych, że oskarżony jest w pełni sprawny psychicznie, dalszy udział obrońcy, wyznaczonego przedtem w trybie art. 79 § 1 lit. c) k.p.k., jest konieczny?III. Czy mimo orzeczenia biegłych, że oskarżony ma ograniczoną zdolność rozpoznania lub kierowania swym postępowaniem, ale w stopniu mniejszym niż określony w art. 18 k.k., dalszy udział obrońcy jest konieczny?IV. Czy - w razie pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytania - rozpoznanie sprawy bez udziału obrońcy powoduje uchylenie wyroku samo przez się na podstawie art. 378 § 1 lit. d) k.p.k.?"na podstawie art. 29 pkt 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54),po wysłuchaniu wniosku prokuratora Prokuratury Generalnejuchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Pytanie prawne Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego powstało na tle dwóch uchwał Sądu Najwyższego: 1) z dnia 7 maja 1966 r. VI KZP 7/66 (OSNKW zeszyt 7 z 1966 r., poz. 75) i 2) z dnia 12 czerwca 1968 r. VI KZP 28/68 (OSNKW zesz. 10 z 1968 r., poz. 116).Pierwsza z tych uchwał przyjmuje, że przeprowadzenie przy istnieniu uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności oskarżonego - ekspertyzy sądowo-psychiatrycznej powoduje konieczność udziału obrońcy do końca rozprawy mimo opinii biegłych, że stan psychiczny oskarżonego nie odbiega od normy w stopniu stwarzającym podstawę do zastosowania art. 17 § 1 czy 18 § 1 k.k. z 1932 r. Rozpoznanie w tych warunkach sprawy bez udziału obrońcy stanowi obrazę art. 79 § 1 lit. c) k.p.k. z 1928 r., powodującą uchylenie wyroku w trybie art. 378 § 1 lit. d) k.p.k. z 1928 r.Druga uchwała zacieśnia pojęcie "uzasadnionej wątpliwości co do poczytalności" tylko do stanu psychicznego oskarżonego w toku postępowania karnego, a w szczególności w czasie rozprawy. Uchwała uznaje, że dla zastosowania art. 79 § 1 lit. c) k.p.k. z 1928 r. nie ma znaczenia stan psychiczny oskarżonego tempore criminis, ponieważ jedyną przesłanką powodującą konieczność obligatoryjnego udziału obrońcy są odchylenia w sferze intelektu lub psychiki, które zmniejszają zdolność oskarżonego do samodzielnej, skutecznej obrony. Z takiego założenia uchwała wyprowadza wniosek, że konieczność uchylenia wyroku na podstawie art. 378 § 1 lit. d) k.p.k. z 1982 r. wobec braku obrońcy zachodzi tylko wtedy, gdy stwierdzone u oskarżonego ograniczenie zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem utrudniało oskarżonemu realizowanie jego prawa do obrony w procesie.2. Pierwszym zagadnieniem, jakie na tle powyższych uchwał i pytania prawnego należy rozwiązać, jest zasięg art. 79 § 1 lit. c) k.p.k. z 1928 r. i - brzmiącego tak samo - art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k. z 1969 r. Chodzi o to, czy przepisy te mają charakter wyłącznie procesowy i statuują obligatoryjny udział obrońcy, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do możliwości podjęcia skutecznej obrony ze względu na odbiegający od normy stan psychiczny oskarżonego w toku procesu, czy też przepisy te wiążą się także z materialną stroną przestępstwa i znajdują swe zastosowanie, gdy zdolność rozpoznania znaczenia czynu i kierowania postępowaniem była ograniczona w chwili popełnienia przestępstwa.Za pierwszym rozwiązaniem przemawia systematyka. Paragraf 1 art. 79 k.p.k. z 1928 r. zawiera przepisy o obronie obowiązkowej pod kolejnymi punktami dotyczącymi: a) nieukończenia 17 lat, b) upośledzeń fizycznych, c) uzasadnionej wątpliwości co do poczytalności. Nie może ulegać wątpliwości, że obrona obowiązkowa ustaje bądź z chwilą ukończenia 17 lat, bądź z chwilą np. odzyskania słuchu przez głuchego oskarżonego. Punkty a) i b) cytowanego przepisu mają więc na myśli sytuację istniejącą w czasie postępowania karnego, a nie w chwili popełnienia przestępstwa. Podobną sytuację reguluje punkt c) tegoż przepisu. Jeżeli zrodziła się uzasadniona wątpliwość co do tego, czy psychika oskarżonego nie doznała w czasie postępowania karnego zmian patologicznych mogących utrudnić samodzielną obronę, to powstanie konieczność zapewnienia oskarżonemu pomocy obrońcy.Takie ujęcie art. 79 § 1 lit. c) k.p.k. z 1928 r. czy też art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k. z 1969 r. nie wyczerpuje jednak całej treści tych przepisów. Przez "poczytalność" bowiem rozumieć trzeba przede wszystkim możność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania postępowaniem. Bez tej możności czyn zabroniony pod groźbą kary nie jest przestępstwem.Dlatego pojęcia poczytalności i uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności nie dadzą się oderwać od przepisów materialnych (art. 17 i 18 k.k. z 1932 r. oraz art. 25 k.k. z 1969 r.). Obligatoryjny udział obrońcy w postępowaniu karnym jest jedną z gwarancji procesowych oskarżonego. Przy interpretacji odpowiednich przepisów należy zachować daleko idącą ostrożność, tak by prawa oskarżonego nie doznały uszczerbku. Verba legis: "zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności" ujmują problem obrony obligatoryjnej szeroko. Brak jest dostatecznie przekonywających podstaw do przyjęcia, że powyższe sformułowanie eliminuje poczytalność w znaczeniu materialnym, zwłaszcza że zagadnienia podmiotowe związane ze stroną psychiczną oskarżonego i jej patologią są na ogół trudne i skomplikowane, co nie pozostaje bez wpływu na możność samodzielnej obrony w postępowaniu karnym. Ustawodawca mógł więc przesądzić zagadnienie zdolności do samodzielnej obrony przy uzasadnionej wątpliwości co do poczytalności oskarżonego tempore criminis i przyjąć, że taka wątpliwość zawsze rzutuje na zdolność obrony. Ponieważ tego celu przepisu nie da się wyłączyć, nie można wobec tego przyjąć na niekorzyść oskarżonego interpretacji ograniczającej jego prawa do obrony. W wyniku tych rozważań uznać trzeba, że art. 79 § 1 lit. c) k.p.k. z 1928 r., jak również art. 70 § 2 k.p.k. z 1969 r. dotyczą wątpliwości co do poczytalności oskarżonego tak w chwili popełnienia czynu jak i w toku postępowania karnego, przy czym wątpliwości te mogą występować niezależnie od siebie.3. Warunek ustawy, aby wątpliwości co do poczytalności były uzasadnione, oznacza wprowadzenie obiektywnych kryteriów ocennych. Przyjęcie, że zachodzą uzasadnione wątpliwości, musi się opierać na podstawie realnej i konkretnej. Wchodzą tu w rachubę środki dowodowe, z których można wysnuć wniosek, że istnieje podejrzenie co do tego, czy oskarżony nie wykazuje odchyleń od normy psychicznej. Można wymienić przykładowo zaświadczenia lekarskie czy zaświadczenia placówek służby zdrowia, zeznania świadków dotyczące wypadków, chorób lub sposobu bycia oskarżonego, czy nawet samo zachowanie się oskarżonego przed sądem - jako podstawy do przyjęcia uzasadnionych wątpliwości. Ustawa wymaga tylko istnienia takich wątpliwości; z chwilą ich powzięcia powstaje konieczność zapewnienia obrony oraz potrzeby sprawdzenia tych wątpliwości przez przeprowadzenie ekspertyzy sądowo-psychiatrycznej. Przesłanką do poddania oskarżonego badaniu biegłych psychiatrów jest więc w zasadzie istnienie uzasadnionych wątpliwości co do jego poczytalności, z czym wiąże się obligatoryjna obrona. Ekspertyza sądowo-psychiatryczna jako czynność procesowa mająca swe źródło w uzasadnionych wątpliwościach co do poczytalności powinna być przeprowadzona już z udziałem obrońcy.4. Orzeczenie biegłych psychiatrów stanowi dowód podlegający ocenie sądu tak jak wszystkie inne dowody. Z poglądem biegłych strony mogą polemizować, pogląd ten zwalczać i podważać, domagać się powołania innych ekspertów i powtórzenia badania. We wszystkich tych kwestiach ostatni głos należy do sądu. Jeżeli więc wyłoni się problem uzasadnionej wątpliwości co do poczytalności oskarżonego, to orzeczenie biegłych stwierdzające nawet, że oskarżony nie wykazuje jakichkolwiek odchyleń od normy psychicznej, nie zamyka powyższego zagadnienia, które w dalszym ciągu może być przedmiotem rozprawy, znajdzie rozstrzygnięcie w wyroku, a dalej może się stać podstawą zarzutów rewizyjnych i postępowania przed sądem drugiej instancji. Dopiero prawomocne rozstrzygnięcie kończące postępowanie zamyka ostatecznie kwestię, czy wątpliwości co do poczytalności oskarżonego były uzasadnione. Do tego czasu istnieje konieczność obligatoryjnej obrony.5. Jak wynika z powyższych wywodów, oskarżony, w stosunku do którego powstały uzasadnione wątpliwości, czy był on poczytalny w chwili popełnienia przestępstwa lub czy jest poczytalny w toku procesu, musi mieć obrońcę aż do prawomocnego zakończenia postępowania. Jeżeli taki oskarżony nie korzysta z obrońcy z wyboru, sąd musi mu wyznaczyć obrońcę z urzędu. Brak obrońcy w omówionej sytuacji albo niewzięcie przez obrońcę udziału w czynnościach, w których udział jego był obowiązkowy, jest uchybieniem stanowiącym bezwzględną podstawę do uchylenia orzeczenia. Podstawa ta musi być wzięta z urzędu pod uwagę przez sąd rewizyjny, i to niezależnie od granic środka odwoławczego oraz wpływu uchybienia na treść orzeczenia (art. 378 § 1 lit. d) k.p.k. z 1928 r. i art. 388 pkt 6 k.p.k. z 1969 r.).6. W związku z pierwszym pytaniem należy jeszcze wspomnieć o wyjątkowej sytuacji, gdy - mimo poddania oskarżonego badaniu przez psychiatrów - brak obrońcy nie stanowiłby bezwzględnej przyczyny rewizyjnej. Taka wyjątkowa sytuacja może zajść wtedy, gdy sąd, nie mając wprawdzie uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności oskarżonego, widzi jednak potrzebę zarządzenia ekspertyzy psychiatrycznej w celu sprawdzenia, czy taka wątpliwość w ogóle może się wyłonić.Sam fakt poddania oskarżonego badaniu przez biegłych psychiatrów nie jest więc równoznaczny z "uzasadnioną wątpliwością" co do poczytalności oskarżonego, powodującą obligatoryjny udział obrońcy. Inne bowiem są kryteria wyznaczenia obrońcy koniecznego, inne zaś - zarządzenia ekspertyzy psychiatrycznej. Art. 79 § 1 lit. c) k.p.k. z 1928 r. bądź art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k. z 1969 r. wymaga do wyznaczenia obrońcy koniecznego uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności oskarżonego, natomiast art. 117 k.p.k. z 1928 r. bądź art. 183 k.p.k. z 1969 r. nie wymaga do zbadania stanu psychicznego oskarżonego "uzasadnionych wątpliwości" co do jego poczytalności, lecz jedynie uznania, że zachodzi potrzeba zbadania jego stanu psychicznego.W szczególności taka potrzeba zarządzenia ekspertyzy psychiatrycznej, nawet mimo braku uzasadnionych wątpliwości, może zajść wtedy, gdy będzie chodziło o wyjaśnienie, czy oskarżony rzeczywiście doznał uszkodzeń (np. w katastrofie), na które się powołuje, i czy w ogóle mogły one mieć wpływ na jego poczytalność, lub gdy oskarżony symuluje chorobę umysłową, a sąd jedynie dla wykazania niezasadności takiego sposobu przyjętej obrony uzna za potrzebne zbadanie oskarżonego przez lekarzy psychiatrów albo gdy sąd, nie mogąc się dopatrzyć motywu przestępstwa, korzysta z pomocy biegłych psychiatrów w celu wyjaśnienia, czy nie zachodzi u oskarżonego odchylenie od normy psychicznej.