U 2/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Wojskowej gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk S. Mendyka (sprawozdawca), płk J. Juszczak, płk A. Kaszycki, płk S. Wojtczak, ppłk S. Kosmal, kpt W. Oziębło.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk P. Tomaszewski. SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego postanowienia z dnia 11 lutego 1986 r. przez skład trzech sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, a mianowicie:"Czy wymaganie art. 320 k.k., by pokrzywdzony lub sprawca był w "służbie", oznacza pełnienie służby szczególnej (por. np. art. 325 § 1 i art. 327 § 1 k.k.), czy też tylko wykonywanie zwykłych obowiązków służbowych (por. np. art. 311 § 2 i art. 316 k.k.)?"na podstawie art. 13 pkt 5 i art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. Uzasadnienie faktycznePrzepisy rozdziału XL kodeksu karnego mają na celu zapewnienie podwładnym lub młodszym stopniem wojskowym ochrony prawnokarnej przed takimi czynami przełożonych lub starszych stopniem, które wyczerpują znamiona określone w poszczególnych przepisach tego rozdziału. Przepisy tego rozdziału stanowią zatem - w określonym zakresie - odpowiednik norm zawartych w art. 311-315 k.k., zapewniających podobną ochronę przełożonym przed zamachami ze strony podwładnych, a w warunkach określonych w art. 316 k.k. także starszym lub równym stopniem ze strony młodszych lub równych stopniem żołnierzy.Odpowiednikami przestępstw znieważenia w stosunkach między żołnierzami są przepisy: art. 315 § 1 i art. 320 k.k. Pierwszy z tych przepisów, jeśli pominąć inne różnice w stosunku do unormowań zawartych w art. 320 k.k., przewiduje odpowiedzialność karną podwładnego (albo - w myśl art. 316 k.k. - młodszego czy równego stopniem) za obrazę (znieważenie) przełożonego, starszego lub równego stopniem żołnierza bez względu na pobudki towarzyszące czynowi sprawcy, jak też bez względu na aktualny status służbowy pokrzywdzonego lub sprawcy.Inaczej ma się rzecz, gdy idzie o przestępstwo określone w art. 320 k.k., gdyż z treści tego przepisu wynika, że może ono być popełnione (z wyłączeniem sytuacji, gdy dokonane jest "w obecności innych żołnierzy") tylko wtedy, gdy bądź sprawca, bądź pokrzywdzony tempore crminis jest "w służbie".Sformułowanie "w służbie", będące jednym ze znamion strony przedmiotowej przestępstwa określonego w art. 320 k.k., nie oznacza nic innego jak pełnienie służby bądź przez sprawcę tego przestępstwa, bądź przez pokrzywdzonego tymże przestępstwem. Z kolei służba, rozumiana jako pełnienie określonych obowiązków służbowych, występuje w postaci jednego z owych znamion przestępstw - również w innych przepisach części szczególnej kodeksu karnego, a mianowicie w art. 311 § 2 i art. 316 k.k. z jednej strony oraz w art. 325-327 k.k. z drugiej. Pojęcia te nie są identyczne, gdy idzie o ich treść i rozumienie, wobec czego uzasadnione są wątpliwości składu orzekającego Izby Wojskowej Sądu Najwyższego w sprawie Rw 10/86, zawarte w postanowieniu z dnia 11 lutego 1986 r., kierującym do rozpoznania przez powiększony skład Izby Wojskowej pytanie prawne na wstępie przytoczone.Uzasadnienie prawneRozważyć w związku z tym należy, co następuje:W ujęciu przepisów: art. 311 § 2 i art. 316 k.k. pełnienie obowiązków służbowych oznacza wykonanie wszelkich czynności wynikających z zajmowanego przez żołnierza stanowiska służbowego, sprawowanej funkcji, niekiedy z posiadanego stopnia wojskowego, jak też - najogólniej rzecz ujmując - ustalonego przepisem lub zarządzeniem porządku dnia, obowiązującego w danej jednostce lub instytucji wojskowej. Te kryteria, będące podstawą wykonywania przez żołnierza konkretnych obowiązków służbowych, stanowią zatem o zakresie przysługujących mu praw i obowiązków, a więc decydują o jego statusie służbowym, o jego służbie i jej charakterze w najszerszym tego słowa znaczeniu.Inaczej ma się rzecz na tle art. 325 § 1 k.k.; przepis ten bowiem odnosi się do odpowiedzialności karnej żołnierza za naruszenie obowiązków wynikających z tzw. służby szczególnej, a więc normowanej w sposób określony odrębnymi przepisami regulaminów wojskowych albo rozkazami i zarządzeniami władz wojskowych (np. służba wartownicza, konwojowa itp.). W porównaniu do służby jako podstawy wykonywania obowiązków służbowych w rozumieniu art. 311 § 2 lub 316 k.k., "służba" w ujęciu art. 325 § 1 k.k. jest więc znaczeniowo odmienna, zawężona do wypadków, gdy obowiązki służbowe żołnierza regulowane są odrębnie przez przepisy dotyczące konkretnych rodzajów form danej służby, pełnionej niezależnie od obowiązków służbowych, wynikających z zajmowanego przez żołnierza stanowiska, zajmowanej funkcji, stopnia wojskowego lub porządku dnia. Z kolei w rozumieniu art. 327 § 1 k.k. "służbą" jest każda służba, niekoniecznie o uregulowanym (jak w art. 325 § 1 k.k.) toku jej pełnienia, do której wyznacza się żołnierza (por. OSNKW 1976, z. 12, poz. 157 OSNKW 1983, z. 4-5, poz. 30). Oznacza to, innymi słowy, że zakres pojęciowy "służby" w ujęciu art. 327 § 1 k.k. jest szerszy od "służby", o której mowa w art. 325 § 1 k.k .Określenia "służba" używa się również w art. 326 § 1 k.k., jednakże bez podania jej charakteru. Oznacza to zatem, że raport, meldunek lub sprawozdanie służbowe, w którym podaje się nieprawdę, będzie przestępstwem zawsze wtedy, gdy zawarta w nim nieprawdziwa informacja dotyczyć będzie okoliczności mającej znaczenie nie tylko dla służby wynikającej z rozkazu, zarządzenia lub przepisów szczególnych (jak np. służba w ujęciu art. 325 § 1 lub 327 § 1 k.k.), lecz także dla służby rozumianej jako pełnienie obowiązków wynikających z zajmowanego stanowiska, sprawowanej funkcji lub porządku dnia (a więc obowiązków służbowych w rozumieniu np. art. 311 § 2 k.k.).Z rozważań tych wynika, że pojęcie "służba", o którym mowa w art. 325 § 1, art. 326 § 1 i art. 327 § 1 k.k., nie jest znaczeniowo tożsame. Jeżeli tak, to tym bardziej nie może ono być i nie jest tożsame z pojęciem "służba" w rozumieniu art. 320 § 1 k.k., zamieszczonym w innym rozdziale tego kodeksu, obejmującym przecież nie przestępstwa przeciwko zasadom pełnienia służby, lecz przestępstwa przeciwko zasadom postępowania z podwładnymi (młodszymi stopniem). Mieć przy tym trzeba na uwadze, że regułą wynikającą z zasad pełnienia służby (a więc konkretnych obowiązków służbowych, związanych z zajmowanym przez żołnierza stanowiskiem, pełnioną funkcją, stopniem wojskowym czy porządkiem dnia) jest zawsze występowanie między żołnierzami określonych relacji służbowych uwarunkowanych bądź zasadami przełożeństwa, bądź zasadami starszeństwa stopniem. W takim ujęciu "służba", o której mowa w art. 320 § 1 k.k., nie może więc być utożsamiana wyłącznie ze "służbą" w rozumieniu art. 325 § 1 i art. 327 § 1 k.k.; natomiast należy ją rozumieć również jako pełnienie przez pokrzywdzonego lub sprawcę zwykłych obowiązków służbowych, tj. obowiązków wynikających z zajmowanego stanowiska, sprawowanej funkcji, stopnia wojskowego lub porządku dnia (art. 311 § 2, art. 316 i 326 § 1 k.k.). Wyrażenie - w związku z rozpatrywanym pytaniem - innego, odmiennego od przedstawionego wyżej, zapatrywania byłoby sprzeczne z istotą dyscypliny wojskowej, rygorystycznego przestrzegania zasad regulaminowych postępowania przełożonego (starszego stopniem) względem podwładnego (młodszego stopniem) we wzajemnych stosunkach w służbie wojskowej. Byłoby to także sprzeczne z wolą ustawodawcy, który za pomocą przepisów prawa karnego gwarantuje równoległą, skuteczną ochronę zasad dyscypliny wojskowej, a w tym także w zakresie dóbr osobistych przełożonego (starszego stopniem) z jednej, a podwładnego (młodszego stopniem) z drugiej strony.