III PZP 52/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga. Sędziowie: SN K. Michaluk (sprawozdawca), SW M. Sadowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, w sprawie z powództwa Magdaleny Z. przeciwko Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w W. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu postanowieniem z dnia 5 marca 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy sprawa o odszkodowanie dochodzone przez członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej z tytułu niezapewnienia pracy (art. 155 § 1 prawa spółdzielczego w związku z art. 471 k.c.) jest sprawą z zakresu prawa pracy, czy też sprawą cywilną?2. Jeśli spór cywilny rozpoznany został w pierwszej instancji przez rejonowy sąd pracy w postępowaniu dla spraw z zakresu prawa pracy, jaki organ i w jakim trybie właściwy jest do rozpoznania rewizji - wojewódzki sąd pracy czy sąd wojewódzki według właściwości dla sporów cywilnych?"podjął następującą uchwałę:Roszczenie członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej o odszkodowanie z tytułu prawa do pracy (art. 155 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r.- prawo spółdzielcze - Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) nie jest sprawą z zakresu prawa pracy. Do rozpoznania takiej sprawy w drugiej instancji właściwy jest wydział cywilny sądu wojewódzkiego, także wówczas, gdy w pierwszej instancji orzekał sąd rejonowy - sąd pracy.Uzasadnienie faktycznePowódka Magdalena Z. domagała się ustalenia, że umowa zawarta z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną (...) w W. dnia 7 lutego 1985 r. ma moc wiążącą strony i daje podstawę do przydzielenia powódce pracy zgodne z kwalifikacjami, oraz zasądzenia wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy. Sąd Rejonowy Wydział V Pracy w Wałbrzychu uwzględnił częściowo powództwo zasądzając kwotę 81.500 zł z tytułu wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy. Sąd Rejonowy uznał, że strona pozwana naruszyła obowiązek zatrudnienia powódki - po zlikwidowaniu sklepu - przez zaniechanie wypłaty wynagrodzenia i niezapewnienie innej pracy.Na skutek rewizji strony pozwanej Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu przedstawił Sądowi Najwyższemu - w trybie art. 391 § 1 k.p.c. - do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości sprecyzowane w dwóch punktach postanowienia z dnia 5 marca 1986 r. Sąd Wojewódzki stwierdził, że zakres rewizji nie obejmuje sporu o wynagrodzenie za pracę członka spółdzielni, lecz jest żądaniem odszkodowania wywodzącego się z braku realizacji prawa do pracy członka spółdzielni produkcyjnej. Członkostwo w takiej spółdzielni nie jest stosunkiem pracy, lecz stosunkiem cywilno-prawnym. Prawo spółdzielcze przewiduje stosowanie zasad określonych w przepisach prawa pracy tylko do świadczeń związanych z okresem ciąży, urodzeniem i wychowaniem małego dziecka (art. 161 prawa spółdzielczego) oraz zapewnia wynagrodzeniu członków rolniczej spółdzielni produkcyjnej ochronę taką, z jakiej korzysta wynagrodzenie pracownika (art. 165 prawa spółdzielczego). Zestawienie tych unormowań z treścią art. 476 § 1 k.p.c. wskazuje, że spór o odszkodowanie z art. 155 § 1 prawa spółdzielczego nie jest sprawą z zakresu prawa pracy. Jednakże brak jest logicznych przesłanek wprowadzania odmiennej właściwości organów w zbliżonych rodzajowo sprawach.Sąd Wojewódzki opowiadając się za cywilnym charakterem sporu przedstawia wątpliwości co do właściwości sądu odwoławczego. Rozpoznanie sprawy cywilnej przez rejonowy sąd pracy nie powoduje nieważności postępowania (art. 369 pkt 6 k.p.c.), ale w instancji odwoławczej zachodzą różnice między trybem rozpoznawania rewizji cywilnych, a środków odwoławczych w sprawach pracowniczych. Sąd zatem opowiada się za określeniem właściwości w instancji odwoławczej w zależności od charakteru nadanego sprawie przez pierwszą instancję.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie budzi wątpliwości stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że członkostwo w rolniczej spółdzielni produkcyjnej jest stosunkiem cywilnoprawnym. Prawo i obowiązek pracy członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej przewidziane w art. 155 § 1 prawa spółdzielczego wynikają wprost ze stosunku członkostwa. W tej materii stanowisko orzecznictwa Sądu Najwyższego jest jednolite. Przepis art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c. jednak zaliczył "do zakresu prawa pracy" również te sprawy "o roszczenia z innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów stosuje się przepisy prawa pracy".Dyspozycja tego przepisu zawiera element przedmiotowy zaliczający do zakresu prawa pracy nie każdy spór z zakresu prawa spółdzielczego, lecz tylko taki, który prawo spółdzielcze nakazuje rozstrzygnąć na podstawie przepisów materialnych prawa pracy. Przepis § 5 art. 476 k.p.c. zrównuje podmiotowo i tylko w znaczeniu procesowym członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej z pracownikiem uprawnionym do dochodzenia roszczeń na podstawie przepisów prawa pracy. "W konsekwencji członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej tylko wówczas może być uznany za pracownika (§ 5 ust. 476 k.p.c.), jeśli dochodzi roszczenia, do którego oceny z mocy odrębnych przepisów stosuje się materialnoprawne przepisy prawa pracy". Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy m.in. w uchwałach: z dnia 19 czerwca 1986 r. (III PZP 30/86) oraz z dnia 25 lipca 1986 r. (III PZP 43/8) i pogląd ten podziela Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę. Kategoria spraw o roszczenia wynikające z art. 155 § 1 prawa spółdzielczego z dnia 16 września 1982 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) nie ma charakteru spraw z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c., gdyż materialnoprawną podstawą tych roszczeń są przepisy prawa cywilnego.Kodeks postępowania cywilnego normuje postępowanie sądowe m.in. "z zakresu prawa cywilnego" (art. 1 k.p.c.), jak również z zakresu prawa pracy, z tym jednak zastrzeżeniem, że rozpoznawanie spraw pracowniczych w obu instancjach charakteryzują dwa elementy o różnych właściwościach: wyodrębnienie organizacyjne i postępowanie odrębne.Podstawą prawną wyodrębnienia organizacyjnego jest art. 1 ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 20, poz. 85) tworzący w ramach sądownictwa powszechnego w sądach rejonowych i sądach wojewódzkich "odrębne jednostki organizacyjne". Takie jednostki utworzył Minister Sprawiedliwości rozporządzeniem z dnia 17 czerwca 1985 r. w sprawie wyznaczania sędziów i ławników do orzekania w sądach pracy oraz sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 28, poz. 124). Rozporządzenie to - z punktu widzenia organizacyjnego - traktuje sąd pracy jako wydział sądu rejonowego lub wojewódzkiego, rozpoznający sprawy z zakresu prawa pracy (§ 1). Do orzekania w tych wydziałach w sądach wojewódzkich wyznacza się sędziów sądów wojewódzkich "szczególnie obeznanych z problematyką prawa pracy" (§ 3), z tym jednak, że wyodrębnienie organizacyjne determinują wielkości wpływu spraw (§ 7). Ta sfera łączy się z ustawą z dnia 20 czerwca 1985 r. - prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 31, poz. 137), które przewiduje, że środki odwoławcze od orzeczeń sądów rejonowych rozpoznają sądy wojewódzkie (art. 5 § 2).W realiach rozpoznawanej sprawy w pierwszej instancji przez Sąd Rejonowy Wydział V Pracy w Wałbrzychu drugą instancją może być w zależności od charakteru sprawy Sąd Wojewódzki w Wałbrzychu lub Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu (§ 1 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 czerwca 1985 r. - Dz. U. Nr 28, poz. 121). Sąd Najwyższy wypowiedział się już w motywach postanowienia z dnia 7 sierpnia 1986 r. (I PZ 24/86), że przekazywanie spraw między wydziałami tego samego sądu wojewódzkiego jest czynnością administracyjno-organizacyjną wykonywaną zarządzeniem przewodniczącego wydziału, na które nie przysługuje zażalenie. Czynność ta nie oznacza ani zmiany trybu, ani sądu w rozumieniu art. 200 i 201 k.p.c.Postępowanie odrębne przewidziane dla spraw pracowniczych nie jest zatem równoznaczne z właściwym lub niewłaściwym trybem postępowania. Odrębności postępowania zebrane w dziale III tytułu VII księgi pierwszej k.p.c. regulują zagadnienia szczególne dla spraw pracowniczych, rozpoznawanych w trybie procesowym. Systematyka k.p.c. bowiem wskazuje na podział postępowania rozpoznawczego na tryby: procesowy, w którym zamieszczono postępowania odrębne, oraz na postępowanie nieprocesowe.O właściwości zatem sądu wojewódzkiego w takich sprawach decyduje charakter sprawy, co oznacza, że spór cywilny rozpoznawać będzie w instancji rewizyjnej właściwy sąd (wydział) cywilny nawet wówczas, gdy w pierwszej instancji rozpoznawał taką sprawę rejonowy sąd pracy. Argument przemawiający za tym stanowiskiem wynika z treści art. 200 k.p.c. dotyczącego właściwości między sądami, a nie wydziałami. Rozważany problem obejmuje zagadnienie kompetencji konkretnego sądu do konkretnej czynności. W danej sprawie, za rozgraniczeniem właściwości między równorzędnymi sądami powszechnymi przemawiają względy terytorialne i konsekwencja wynikająca ze stwierdzenia, że rozpoznawany spór jest sprawą z zakresu prawa cywilnego.Z tych względów Sąd Najwyższy odpowiedział na przedstawione zagadnienie prawne w sposób zamieszczony w sentencji uchwały.