III CZP 43/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Piasecki.Sędziowie SN: K. Kołakowski (spr.), K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa M. i W. małż. B. przeciwko "S." Powszechnej Spółdzielni Spożywców w R. o podwyższenie wynagrodzenia, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 15 września 1986 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w L. postanowieniem z dnia 25 kwietnia 1986 r., sygn. akt (...), do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wynagrodzenie okresowe, zasądzone w ramach przepisu art. 145 § 1 k.c. może ulegać podwyższaniu na żądanie właściciela nieruchomości obciążonej służebnością, powołującego się na postępujące podwyżki cen i płac?",podjął następującą uchwałę:wynagrodzenie za ustanowienie drogi koniecznej (art. 145 i 146 k.c.) nie podlega zmianie także wówczas, gdy obowiązek jego zapłaty określony został w formie świadczeń okresowych.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Wojewódzki rewizji Powszechnej Spółdzielni Spożywców "S." w R. od wyroku, w którym Sąd Rejonowy bez rozważania i wskazania podstawy prawnej trzykrotnie podwyższył wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej, określonego w wydanym w 1979 r. postanowieniu w formie płatnego miesięcznie świadczenia okresowego.Podkreślając odmienność uregulowania odpłatności za ustanowienie drogi koniecznej w kodeksie cywilnym w stosunku do poprzednio obowiązujących przepisów prawa rzeczowego, Sąd Wojewódzki wskazał w uzasadnieniu swojego postanowienia, że dopuszczalność podwyższenia wynagrodzenia okresowego zasądzonego na podstawie art. 145 k.c. budzić może wątpliwości.Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Stosownie do art. 33 § 1 zd. pierwsze i art. 34 prawa rzeczowego ustanowienie służebności drogi koniecznej następowało za odszkodowaniem, które - w braku porozumienia między zainteresowanymi - mogło być oznaczone bądź w zryczałtowanej sumie pieniężnej, bądź w rencie, włożonej jako ciężar realny na nieruchomość zobowiązanego do odszkodowania.W przepisach kodeksu cywilnego przy unormowaniu własności i innych praw rzeczowych konsekwentnie odstąpiono od pojęcia odszkodowania, wprowadzając w to miejsce pojęcie wynagrodzenia lub "stosownego" czy "odpowiedniego" wynagrodzenia (por.: art. 145 § 1, art. 151 zd. drugie, art. 231 § 1 i 2, art. 291 czy 294 k.c.).Jak na to wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 17 stycznia 1969 r., III CRN 379/68 (OSNCP z. 12 z 1969 r., poz. 223) w przepisach kodeksu cywilnego nie określono jednak sposobu oznaczenia tego wynagrodzenia. Stwierdzając, iż wynagrodzenie może mieć i często właśnie ma charakter świadczeń okresowych, Sąd Najwyższy uznał, że gdyby ustawodawca zamierzał wprowadzić tylko jednorazowe wynagrodzenie, to (niewątpliwie musiałoby to znaleźć wyraz w treści art. 145 k.c. Uznając zatem, że przewidziane w art. 145 k.c. wynagrodzenie za ustanowioną drogę konieczną może mieć także charakter świadczenia okresowego, wskazano równocześnie, iż za taką wykładnią przemawiają również względy społeczno-gospodarcze, gdyż jednorazowe wynagrodzenie może stanowić zbyt uciążliwe obciążenie ze szkodą dla gospodarstwa, a zatem właściwe oznaczenie sposobu wynagrodzenia wymaga ustalenia sytuacji gospodarczej i osobistej żądającego ustanowienia takiej służebności oraz właściciela gruntów sąsiednich.Potwierdzając to stanowisko, w uchwale z dnia 1 grudnia 1970 r., sygn. akt III CZP 68/70 (OSNCP z. 5 z 1971 r., poz. 81), przyjęto, iż choć wynagrodzenie przewidziane w art. 145 k.c. ma z istoty swej w zasadzie charakter pieniężny (mieści w sobie bowiem naprawienie szkody) i może mieć charakter świadczenia jednorazowego, bądź świadczeń okresowych, to w szczególnie uzasadnionych wypadkach może być zastąpione obciążeniem nieruchomości wnioskodawcy służebnością gruntową, polegającą na korzystaniu przez właściciela nieruchomości obciążonej z przygranicznego pasa gruntu.W literaturze podniesiono, że przyznanie wynagrodzenia w formie świadczenia okresowego jest w istocie rozłożeniem zasądzonego świadczenia na raty (art. 320 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Wyrażano również pogląd odmienny, że wynagrodzenie tak oznaczone ma charakter renty pieniężnej, do płatności której pomocniczo można sięgać do art. 904 k.c.Powodowie w tej sprawie określali przyznane im wynagrodzenie jako "czynsz z art. 145 § 1 k.c.", tym uzasadniając dopuszczalność jego podwyższenia wobec zmiany warunków, w tym spadku wartości pieniądza.W dotychczasowych wypowiedziach charakter wynagrodzenia przewidzianego m.in. w przepisie art. 145 § 1 k.c. nie był rozważany z punktu widzenia wpływu sposobu jego określenia na możliwość domagania się w przyszłości zmiany jego wysokości.Stosownie do art. 523 k.p.c. prawomocne postanowienia orzekające co do istoty sprawy nie mogą być zmienione lub uchylone, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przepisy dla poszczególnych rodzajów spraw rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym, w tym odnoszący się do ustanowienia drogi koniecznej przepis art. 626 k.p.c., nie przewidują takiej możliwości. Prowadzi to do stwierdzenia, że niewątpliwie brak jest podstaw do domagania się zmiany wynagrodzenia z art. 145 k.c. wówczas, gdy zasądzono je jednorazowo.Uprawnienie właściciela nieruchomości obciążonej do żądania zmiany treści lub sposobu wykonywania albo zniesienia ustanowionej służebności gruntowej (art. 291 i 294 k.c.) uwarunkowane zostało wynagrodzeniem z jego strony na rzecz właściciela nieruchomości władnącej, a zatem i te unormowania nie mogą stanowić podstawy zmiany samej wysokości wynagrodzenia należnego pierwotnie od korzystającego ze służebności.Niewątpliwie nie byłoby również podstaw do żądania zmiany wysokości przyznanego wynagrodzenia wówczas, gdy obowiązek jego zapłaty rozłożony został na raty na podstawie art. 320 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., takie bowiem rozstrzygnięcie wiążąco określa także samą wysokość zasądzonego świadczenia.Sąd Wojewódzki przyjął w swoim uzasadnieniu, że samo pojęcie "wynagrodzenia" wyłącza możliwość stosowania przesłanek uwzględnianych przy podwyższaniu rent, a źródeł wątpliwości dopatrywał się jedynie w tym, że ustanowiona służebność może uszczuplać zbiory uzyskiwane z nieruchomości w stopniu wiążącym się ze zwyżką płac i cen.Dopuszczalności jednak weryfikowania wysokości wynagrodzenia z art. 145 § 1 k.c. w samej jego treści nie przewidziano, a zatem ten przepis nie mógłby być uznany za przepis szczególny stanowiący inaczej w rozumieniu art. 523 k.p.c.Dlatego też, między innymi w równolegle rozpoznawanej sprawie, w której przedstawiono to samo zagadnienie prawne, wyrażany jest pogląd, że zasądzone w ramach wynagrodzenia świadczenia powtarzające się zbliżone są do renty, w stopniu uzasadniającym pomocnicze sięganie do przepisu art. 907 k.c., zwłaszcza okresowością płatności.Zrównanie jednak wynagrodzenia z art. 145 k.c. z rentę, nawet w drodze "pomocniczego sięgania" lub analogii, nie jest uzasadnione. Przede wszystkim wymaga uwzględnienia wola ustawodawcy stanowczo wyrażona przez odstąpienie od dopuszczalności przyznania odszkodowania za ustanowienie odpowiedniej służebności w formie ryczałtowej sumy pieniężnej lub renty (art. 32, 33 i 34 pr. rzecz.) i wprowadzenie w przepisach kodeksu cywilnego jednolicie pojęcia wynagrodzenia. Także jednak w stanie prawnym poprzedzającym ten kodeks chodziło o rentę włożoną na nieruchomość jako ciężar realny, a więc o szczególne świadczenie mieszczące się w systemie ówczesnego prawa rzeczowego i korzystające ze szczególnego zabezpieczenia. Nie przesądzało to także wówczas dopuszczalności podwyższenia tego świadczenia, skoro chodziło o oznaczone świadczenia okresowe (art. 592 i 597 k.z.).Z tego zapewne względu, Sąd Najwyższy w powołanej uchwale z dnia 17 stycznia 1969 r. posłużył się konstrukcją - nie renty - a świadczeń okresowych, jako dopuszczalnej formy wynagrodzenia. Przesłanki, od których uzależniono wówczas wybór tej formy, sprowadzają się w istocie do okoliczności, od których zależy - według art. 320 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. - możliwość rozłożenia zasądzonego świadczenia na raty. W obu bowiem wypadkach dokonana ocena odnoszona jest do sytuacji z chwili orzekania (art. 316 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), a zatem u podstaw rozróżnienia charakteru obu tych rozwiązań nie leżał niewątpliwie wzgląd na zapewnienie przyszłej możliwości zmiany wysokości świadczenia okresowego, ustalonego w prawomocnym orzeczeniu.Przypisanie pojęciu "świadczenia okresowego" odmiennego znaczenia musiałoby prowadzić do oczywiście przypadkowych skutków. Wówczas bowiem, gdy wynagrodzenie określono jako świadczenie jednorazowe lub tak ustalone wynagrodzenie rozłożono w postanowieniu ustanawiającym służebność na raty - możliwość ubiegania się o zmianę jego wysokości (i to przez obie zainteresowane strony) byłaby niewątpliwie wyłączona. Tylko zatem, gdy wynagrodzenie zasądzone ze wskazaniem jego okresowego charakteru ale również w oznaczonej wysokości, "posiłkowa" podstawa z art. 907 k.c. mogłaby być rozważana. Także i ten wzgląd przemawiać musi przeciwko uznaniu, że sama "okresowość" zasądzonych świadczeń może przemawiać za dopuszczalnością ich zmiany.Wreszcie orzeczenie Sądu o ustanowieniu służebności drogi koniecznej zapada wówczas, gdy zainteresowani nie mogą uzgodnić możliwości korzystania z drogi we własnym zakresie. Zasądzone wynagrodzenie bliższe mogłoby być zatem świadczeniu z umowy renty, a nie renty, której obowiązek wynika z samej ustawy, i do której odnosi się możliwość przewidziana w art. 907 § 2 k.c.Dodatkowego argumentu może dostarczyć także posługiwanie się przez ustawodawcę pojęciem wynagrodzenia również w innych przepisach dotyczących praw rzeczowych, a m.in. w art. 151 i 231 k.c. W sytuacjach normowanych tymi przepisami w praktyce przyznawane jest świadczenie jednorazowe, a zatem również bez możliwości ubiegania się w przyszłości o zmianę wysokości zasądzonego wynagrodzenia, mimo iż przesłanki od których jest ona zależna są w istocie te same, co przy ustalaniu wysokości wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej.Z tych względów i na podstawie art. 391 k.p.c. Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w podjętej uchwale.