U 5/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Wojskowej gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk J. Górski, płk J. Jeż, płk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak (sprawozdawca), ppłk B. Szerszenowicz, płk E. Zawiłowski.Zastępca Naczelnego Prokuratora Wojskowego: płk A. Suski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego zarządzeniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wniosku Prezesa tejże Izby z dnia 6 czerwca 1986 r. o wyjaśnienie budzących wątpliwości przepisów prawnych, a mianowicie:"Czy na tle art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jednolity: Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31) art. 316 k.k. ma zastosowanie do junaków pełniących zasadniczą służbę w obronie cywilnej w wypadku dopuszczenia się przez nich czynów w tym przepisie wymienionych względem żołnierzy lub junaków nie będących ich przełożonymi?"na podstawie art. 13 pkt 4 oraz art. 18 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneW myśl art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31) osoba odbywająca zasadniczą służbę w obronie cywilnej ponosi odpowiedzialność karną za przestępstwa popełnione w tej służbie "według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej". Formuła ta zaś - jak wyjaśnił Sąd Najwyższy już w wyroku zwykłego składu sędziów Izby Wojskowej z dnia 24 maja 1984 r. - N 15/83 (OSNKW 1984, z. 12, poz. 103) - nie oznacza niczego więcej ponad to, że wspomniana osoba w określonych sytuacjach ponosi odpowiedzialność karną "według tych samych przepisów, na podstawie których w analogicznych wypadkach odpowiedzialność tę ponosiliby żołnierze".Stąd wiadomo, że jeżeli żołnierz za określony czyn spełniony przeciw przełożonemu (wojskowemu) podlega karze na podstawie art. 311-315 k.k., to według tych samych przepisów ponosi też odpowiedzialność karną osoba odbywająca zasadniczą służbę w obronie cywilnej za podobny czyn popełniony względem jej przełożonego, i to bez względu na to, kim jest ten przełożony (inną osobą odbywającą zasadniczą służbę w obronie cywilnej, żołnierzem czy nawet osobą cywilną wchodzącą w skład kadry oddziału z komendą na czele). Dlatego też powinno być wiadomo, że jeżeli żołnierz za czyn spełniony przeciw innemu żołnierzowi starszemu stopniem albo równemu stopniem w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych podlega z mocy art. 316 k.k. karze jak za czyn popełniony względem przełożonego, czyli karze przewidzianej w art. 311-315 k.k., to tej samej karze podlega również osoba odbywająca zasadniczą służbę w obronie cywilnej za podobny czyn dokonany w stosunku do innej takiej osoby ze starszym tytułem albo z równym tytułem w związku z pełnieniem przez nią obowiązków służbowych. W myśl stosownych przepisów powołanej wyżej ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL osoba odbywająca zasadniczą służbę w obronie cywilnej otrzymuje jednak z mocy prawa tytuł junaka (art. 157 ust. 3); podobnie jak osoba powołana po raz pierwszy do czynnej służby wojskowej otrzymuje stopień szeregowego (art. 85 ust. 1 pkt 1). Z kolei z przepisów - wydanego na podstawie art. 176 tej ustawy zarządzeniem Szefa Obrony Cywilnej Kraju nr 12 z dnia 22 sierpnia 1983 r. - Regulaminu służby wewnętrznej oddziałów obrony cywilnej w OHP wynika, że osoba odbywająca zasadniczą służbę w obronie cywilnej może otrzymać również tytuł starszego junaka (pkt 18 lit. b), a mając go jest uprawniona jako "starszy" do wydawania "młodszemu" w określonych sytuacjach rozkazów zmierzających m. in. do przywrócenia naruszonego porządku (pkt 38). A zatem osobie odbywającej zasadniczą służbę w obronie cywilnej z tytułem starszego junaka przysługuje uprawnienie podobne do tego, jakie ma żołnierz z racji starszeństwa w stopniu wojskowym (por. 46 pkt Regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL).Niewątpliwie więc tytuły junaka i starszego junaka są w zasadniczej służbie w obronie cywilnej tym, czym w służbie wojskowej są najniższe stopnie wojskowe szeregowego i starszego szeregowego, będące ze swej istoty - jak zresztą wszystkie stopnie wojskowe - dla żołnierzy także tytułem (por. art. 84 ust. 2 cyt. ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL). Ten sam wzgląd na utrzymanie dyscypliny, wskutek którego w służbie wojskowej starszy stopniem oraz w związku z pełnieniem obowiązków służbowych równy stopniem korzysta z ochrony prawnej przewidzianej dla przełożonego, przemawia za zapewnieniem analogicznej ochrony prawnej w zasadniczej służbie w obronie cywilnej starszemu tytułem (dla junaka - starszy junak) oraz - jak to rozstrzygnął Sąd Najwyższy w wyroku zwykłego składu sędziów Izby Wojskowej z dnia 22 listopada 1985 r. - Rw 1040/85 (OSNKW 1986, z. 7-8, poz. 55) - w związku z pełnieniem obowiązków służbowych również równemu tytułem (dla junaka - junak).Zasadnicza służba w obronie cywilnej nie jest służbą wojskową żadnego rodzaju i w związku z tym pomiędzy tymi służbami nie ma też żadnej zależności. Pomijając wypadki, kiedy żołnierz jest przełożonym, osoba odbywająca zasadniczą służbę w obronie cywilnej nie pozostaje z nim w stosunku służbowego podporządkowania, i to bez względu na posiadany przez niego stopień wojskowy. I odwrotnie - żołnierz z racji posiadanego stopnia wojskowego nie ma także jakichkolwiek uprawnień wobec osoby odbywającej zasadniczą służbę w obronie cywilnej. Tytuły przysługujące osobie odbywającej zasadniczą służbę w obronie cywilnej (junak i starszy junak) oraz stopnie wojskowe żołnierza w ogóle, a najniższe z nich w szczególności (szeregowy i starszy szeregowy), choć - jak podkreślono w innym miejscu - mają w służbach, w których występują, podobne znaczenie, to jednak nie stanowią dla siebie odpowiedników i nie mogą być używane zamiennie (por. choćby wyrok zwykłego składu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1985 r. - Rw 1013/85). Pomiędzy osobą odbywającą zasadniczą służbę w obronie cywilnej a żołnierzem nie zachodzi przeto nigdy relacja, jaką ma na względzie art. 316 k.k. Z samej treści tego przepisu wynika jednak dostatecznie jasno, że nie ma on zastosowania do czynu żołnierza popełnionego względem osoby nie będącej żołnierzem, a osoba odbywająca zasadniczą służbę w obronie cywilnej przecież nim nie jest.Wobec tego - z uwagi na treść formuły przytoczonej na wstępie - powinno też być jasne, że wspomniany art. 316 k.k. nie ma również zastosowania do czynu osoby odbywającej zasadniczą służbę w obronie cywilnej, popełnionego względem osoby nie odbywającej tej służby, a więc m. in. względem żołnierza nie należącego zarazem do kręgu przełożonych. W takim wypadku osoba odbywająca zasadniczą służbę w obronie cywilnej ponosi odpowiedzialność karną na zasadach ogólnych, tj. w zależności od sytuacji: bądź jak za czyn popełniony przeciw funkcjonariuszowi publicznemu (art. 233-236), bądź jak za czyn popełniony względem innego człowieka w ogóle.