II UR 2/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: F. Rusek, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Henryka M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. o emeryturę na skutek odwołania pozwanego Zakładu od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 13 listopada 1984 r.oddalił odwołanie.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 7 sierpnia 1984 r. ZUS Oddział w Ł. odmówił wnioskodawcy, ur. dnia 15 lipca 1930 r., przyznania emerytury na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.), ponieważ na wymagane 20 lat zatrudnienia I kategorii udowodnił zaledwie 2 lata w okresie od 1 września 1982 r. do dnia 31 sierpnia 1984 r.Oddział uznał, że wykonywana przez wnioskodawcę od dnia 1 września 1961 r. do dnia 31 sierpnia 1982 r. praca nauczyciela w wymiarze pół etatu nie stanowi zatrudnienia I kategorii; zgodnie bowiem z § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43) warunkiem uznania pracy za zatrudnienie I kategorii jest wykonywanie jej w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku.W odwołaniu do Rady Nadzorczej Oddziału wnioskodawca domagał się zmiany decyzji Oddziału i przyznania mu emerytury. Zdaniem wnioskodawcy, w jego przypadku nie ma zastosowania § 2 ust. 1 cyt. rozporządzenia, ponieważ jego prawo do emerytury jest zagwarantowane art. 88 w związku z art. 97 Karty Nauczyciela.Rada Nadzorcza uznała, że w sprawie występują poważne wątpliwości prawne, w związku z czym przedstawiła sprawę do rozpoznania Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, po przyjęciu sprawy do rozpoznania, wyrokiem z dnia 13 listopada 1984 r. zmienił decyzję Oddziału ZUS i przyznał wnioskodawcy prawo do emerytury od dnia 1 września 1984 r., stwierdził ponadto, że do nauczycieli zatrudnionych co najmniej w połowie obowiązującego wymiaru zajęć mają zastosowanie przepisy Karty Nauczyciela wymienione w art. 97, a więc i art. 88, na podstawie którego wnioskodawca domaga się przyznania emerytury, a nie § 2 ust. 1 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów.Za stanowiskiem, że wymiar czasu pracy nauczyciela jest uregulowany przepisem art. 97 Karty Nauczyciela, a nie przepisem § 2 ust. 1 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów - twierdzi Okręgowy Sąd - przemawia treść art. 54 ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267), który stanowi, że odrębne przepisy regulują uprawnienia z tytułu szczególnego charakteru zatrudnienia nauczycieli. Skoro zaś przewidziana w art. 55 tej ustawy delegacja dla Rady Ministrów w przedmiocie określenia rodzajów prac lub stanowisk pracy oraz warunków, na podstawie których przysługuje prawo do emerytury w wieku niższym niż to wynika z art. 26 ust. 1 pkt 1, oraz wzrostu świadczeń ogranicza się tylko do osób wymienionych w art. 53 ust. 2 i 3, wśród których nie ma nauczycieli, to wydane na podstawie tej delegacji cyt. rozporządzenie Rady Ministrów nie dotyczy nauczycieli w zakresie uregulowanym Kartą Nauczyciela. Mając więc na uwadze, że zgodnie z art. 86 Karty Nauczyciela nauczyciele mają prawo do zaopatrzenia emerytalnego określonego w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, jednakże z uwzględnieniem przepisów Karty, należy przyjąć, iż do nauczycieli zatrudnionych co najmniej w połowie obowiązującego wymiaru zajęć ma zastosowanie art. 88 Karty. Konkludując Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że wnioskodawca spełnia wszystkie wymagania do emerytury określone w art. 88 Karty Nauczyciela, ponieważ legitymuje się ponad 30-letnim okresem zatrudnienia, w tym 21-letnim zatrudnieniem I kategorii w charakterze nauczyciela, o którym mowa w art. 1 pkt 1 Karty.W odwołaniu (mylnie nazwanym "rewizją") ZUS Oddział w Ł. wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i utrzymanie w mocy decyzji Oddziału z dnia 7 sierpnia 1984 r.Zdaniem Oddziału, wyrok ten nie jest słuszny, ponieważ przepisy Karty Nauczyciela nie określają, jaki rozmiar czasu pracy wymagany jest do uznania okresu pracy nauczyciela za pracę w I kategorii zatrudnienia. Sprawę tę natomiast szczegółowo normuje § 2 ust. 1 oraz § 15 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów, w myśl których za okresy takiej pracy uważa się okresy, w których praca w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.Zatem - zdaniem odwołującego się Oddziału - przy ustalaniu 20-letniego okresu zatrudnienia w I kategorii, niezbędnego do przyznania emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, uwzględnia się wyłącznie okresy zatrudnienia wymienione w art. 1 pkt 1-7 Karty, wykonywanego w pełnym wymiarze zajęć, ponieważ taką pracę nauczycielską uważa się za pracę w szczególnym charakterze (§ 15 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pozwany organ rentowy, kwestionując rozstrzygnięcie Okręgowego Sądu, nie nawiązuje do art. 86 Karty Nauczyciela. Tymczasem - jak to trafnie podniósł Okręgowy Sąd - stosownie do tego przepisu nauczyciele oraz członkowie ich rodzin mają prawo do zaopatrzenia emerytalnego określonego w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, jednakże z uwzględnieniem przepisów Karty Nauczyciela, z tym że nauczycieli, o których mowa w art. 1 pkt 1-7, zalicza się do pracowników I kategorii zatrudnienia. Poczynając od dnia 1 stycznia 1983 r. - z uwagi na odejście od terminologii "zatrudnienie I kategorii" - nauczyciel, wychowawca lub inny pracownik pedagogiczny wykonujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 pkt 1-7 Karty Nauczyciela jest uważany za wykonującego pracę w szczególnym charakterze (§ 15 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów).Słusznie zatem Okręgowy Sąd stwierdził, że ocena prawa wnioskodawcy do emerytury na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela jest uzależniona od odpowiedzi na pytanie, czy - w świetle art. 97 Karty Nauczyciela - wliczeniu do okresu zatrudnienia w szczególnym charakterze podlega praca nauczyciela wykonywana w wymiarze połowy obowiązującego wymiaru zajęć.Odpowiedź na to pytanie ma znaczenie szersze, gdyż dotyczy także nauczycieli, którzy nie spełniają wymagań z art. 88 Karta Nauczyciela, ale mogą dochodzić emerytury na podstawie § 4 w związku z § 15 cyt. rozporządzenia - jako wykonujący pracę w szczególnym charakterze.Zgodnie z art. 97 Karty Nauczyciela do nauczycieli zatrudnionych w wymiarze niższym niż połowa obowiązującego wymiaru zajęć nie mają zastosowania przepisy art. 52, 54-62, 71-72 oraz art. 86-91.Z brzmienia tego przepisu można wyprowadzić tylko jeden wniosek, a mianowicie, że przywileje i preferencje wyszczególnione w przepisach powołanych w art. 97 nie przysługują tylko nauczycielom zatrudnionym w wymiarze niższym niż połowa obowiązującego wymiaru zajęć. Odnosi się to także do nauczycieli w zakresie ich prawa do emerytury. Przepisy art. 86-91 bowiem znajdują się w rozdziale II Karty Nauczyciela: Uprawnienia emerytalne.Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela weszła w życie z dniem ogłoszenia, tj. z dniem 1 lutego 1982 r. (art. 102). Obowiązująca poprzednio ustawa z dnia 27 kwietnia 1972 r. - Karta praw i obowiązków nauczyciela (Dz. U. Nr 16, poz. 114 ze zm.) stanowiła w art. 103, że nauczycieli objętych tą Kartą zalicza się do pracowników I kategorii zatrudnienia, co było zgodne z art. 11 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym.Zgodnie z § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1972 r. w sprawie zaliczenia nauczycieli do pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz. U. Nr 35, poz. 241) przy ustalaniu okresu zatrudnienia I kategorii nie uwzględniało się okresów zatrudnienia wykonywanego w wymiarze czasu pracy niższym niż połowa obowiązującego wymiaru zajęć. Oznaczało to, przy zastosowaniu rozumowania á contrario, że okresy zatrudnienia wykonywanego przez nauczycieli co najmniej w połowie wymiaru zajęć były uznawane za okresy zatrudnienia I kategorii.Wprawdzie obowiązujące przed dniem 1 stycznia 1983 r. najpierw rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczenia pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz. U. Nr 39, poz. 176 ze zm.), a następnie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz. U. Nr 13, poz. 86 ze zm.) stanowiły, że do I kategorii zatrudnienia zalicza się okresy pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze godzin obowiązującym w danym zawodzie, jednakże te wymagania nie dotyczyły okresów pracy nauczycieli, objętych Kartą z 1972 r. Ich uprawnienia bowiem w tym zakresie były uregulowane przepisami szczególnymi - w sposób dla nich korzystniejszy od ogółu pracowników wykonujących prace zaliczone do I kategorii zatrudnienia.Przepis art. 97 Karty Nauczyciela jest zatem kontynuacją tego szczególnego uregulowania pozwalającego na uwzględnienie przy ustalaniu nauczycielowi okresu zatrudnienia w szczególnym charakterze okresów pracy wykonywanej w wymiarze co najmniej połowy obowiązującego wymiaru zajęć.Przepis ten jednak dotyczy tylko nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w szkołach i placówkach wymienionych w art. 1 pkt 1-5 Karty. Wynika to z zestawienia brzmienia tego przepisu z art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela, w którym wyjaśniono, że ilekroć w ustawie jest mowa o nauczycielach bez bliższego określenia - rozumie się przez to nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w szkołach i placówkach wymienionych w art. 1 pkt 1-5.Przepis art. 97 Karty Nauczyciela zatem nie ma zastosowania do nauczycieli wymienionych w art. 1 pkt 6 i 7, tj. zatrudnionych w organach administracji państwowej, w organizacjach politycznych i społecznych oraz w związkach zawodowych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych - w zakresie takiej pracy.Przemawia za tym także art. 95 Karty Nauczyciela, stanowiący, że uprawnienia, m.in. wynikające z art. 86-91, przysługują nauczycielom mianowanym, przechodzącym do pracy w organach administracji państwowej, w organizacjach politycznych i społecznych oraz w związkach zawodowych na stanowiska wymagające kwalifikacji pedagogicznych. Uprawnienia te przysługują również nauczycielom, którzy przeszli do takiej pracy przed dniem wejścia w życie Karty Nauczyciela. W art. 95 nie wymieniono art. 97. Oznacza to, że okresy takiej pracy tych nauczycieli podlegają uwzględnieniu przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnym charakterze, jeżeli praca ta była wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na zajmowanym stanowisku.Przedstawione wyżej szczególne unormowanie art. 97 Karty Nauczyciela zostało uwzględnione w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. Przepis art. 53 ust. 4 cyt. ustawy bowiem wyraźnie stanowi, że uprawnienia z tytułu szczególnego charakteru zatrudnienia nauczycieli, nauczycieli akademickich i innych pracowników naukowo-badawczych oraz pracowników naukowych regulują odrębne przepisy. Jeżeli chodzi o nauczycieli, to odrębne przepisy są zawarte w Karcie Nauczyciela, która obowiązywała w dacie wejścia w życie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników.Dlatego uzasadnione jest stanowisko Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, że cyt. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. nie dotyczy nauczycieli w zakresie uregulowanym Karta Nauczyciela. Oznacza to, że okresy pracy nauczyciela, wychowawcy i innego pracownika pedagogicznego zatrudnionego w szkołach i placówkach wymienionych w art. 1 pkt 1-5 ustawy z dnia 6 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) w wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa obowiązującego wymiaru zajęć podlegają uwzględnieniu przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnym charakterze (art. 97 w związku z art. 86 Karty Nauczyciela).Nie jest zatem uzasadnione powoływanie się przez pozwany organ rentowy na § 2 ust. 1 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., ponieważ przepis ten nie ma zastosowania do nauczycieli objętych dyspozycją art. 97 Karty Nauczyciela. Ich sytuację bowiem w tym zakresie reguluje ten szczególny przepis.Jeżeli natomiast chodzi o § 15 tegoż rozporządzenia, to należy go rozumieć w ten sposób, że nauczyciel, wychowawca lub inny pracownik pedagogiczny wykonujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 pkt 1-7 Karty Nauczyciela, jako uznany za pracownika w szczególnym charakterze, może nabyć prawo do emerytury także na zasadach określonych w § 4 tego rozporządzenia. Jednakże w takiej sytuacji przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnym charakterze podlegają uwzględnieniu także okresy pracy nauczycielskiej, wymienionej w art. 1 pkt 1-5 Karty, wykonywanej w wymiarze nie niższym niż połowa obowiązującego wymiaru zajęć. Natomiast okresy pracy nauczycielskiej wymienionej w art. 1 pkt 6-7 Karty podlegają uwzględnieniu wtedy, gdy były wykonywane w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na zajmowanym stanowisku, a to stosownie do § 2 ust. 1 tego rozporządzenia.Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy oddalił odwołanie jako pozbawione uzasadnionych podstaw (art. 61 w związku z art. 74 § 2 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych). Wnioskodawca bowiem spełnił wszystkie wymagania do emerytury z art. 88 Karty Nauczyciela.