III CZP 86/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: C. Bieske, K. Kołakowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Władysławy Z. o dział spadku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 26 listopada 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przy rozpoznawaniu sprawy w ramach art. 182 § 1 k.p.c. sąd może badać istnienie przyczyny zawieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c., jeżeli postanowienie o zawieszeniu postępowania nie zostało zaskarżone?"podjął następującą uchwałę:W wypadku zawieszenia przez sąd postępowania mimo nieistnienia podstawy do jego zawieszenia, sąd w każdym czasie, w tym także przy rozważaniu przesłanek umorzenia postępowania (art. 182 § 1 k.p.c.), postanowi podjęcie postępowania.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nasunęło się na tle następujących okoliczności. Postanowieniem z dnia 16 grudnia 1965 r. Sąd Powiatowy w Otwocku zawiesił postępowanie w sprawie na podstawie art. 177 k.p.c. wobec nieuiszczenia przez wnioskodawczynię "zaliczki na koszty biegłych". Postanowieniem zaś z dnia 20 sierpnia 1984 r. Sąd Rejonowy w Otwocku umorzył postępowanie w sprawie na podstawie art. 182 § 1 k.p.c., zaznaczając, że postępowanie zostało zawieszone na podstawie art. 177 k.p.c. bez podania paragrafu i punktu. Postanowienie to zaskarżyła zażaleniem wnioskodawczyni.W uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki zaznacza, że nie można podważyć przekonania Sądu Rejonowego, iż do zawieszenia postępowania posłużył pkt 6 § 1 art. 177 k.p.c., jednakże zastosowanie tego przepisu było nieuzasadnione w sytuacji, w której chodziło o nie uiszczoną w pełni zaliczkę na pokrycie kosztów opinii biegłego. Sprawdzenie szacunku objętych działem gruntów zostało poprzednio uznane przez Sąd Wojewódzki za konieczne dla rozstrzygnięcia sprawy. W tych okolicznościach nasuwa się pytanie, czy mimo niezaskarżenia postanowienia o zawieszeniu postępowania można rozpatrywać istnienie przyczyny zawieszenia z art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c. przy załatwianiu zażalenia na umorzenie postępowania i czy można - w razie stwierdzenia braku takiej przyczyny - uznać umorzenie postępowania za wadliwe. Przy ocenie zasadności zastosowania art. 182 § 1 k.p.c., który dotyczy tylko niektórych wybranych wypadków zawieszenia, nie można poprzestać na stwierdzeniu formalnej prawomocności postanowienia o zawieszeniu postępowania, ale trzeba badać powołaną przez Sąd przyczynę zawieszenia także z punktu widzenia jej istnienia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Kodeks postępowania cywilnego przewiduje różnorodne przyczyny zawieszenia postępowania (art. 173-178). Z instytucją zawieszenia postępowania wiąże się jego podjęcie (art. 180 i art. 181 k.p.c.) i umorzenie postępowania (art. 182 k.p.c.). Umorzenie zawieszonego postępowania może wchodzić w grę nie we wszystkich wypadkach zawieszenia postępowania, jak wynika to z treści art. 182 § 1 k.p.c. Dlatego też ze względu na ujemne skutki związane z umorzeniem postępowania (art. 182 § 2 k.p.c.) ważne znaczenie ma dokładne i właściwe określanie przez sądy przyczyn zawieszenia postępowania. Tymczasem w praktyce sądowej obserwuje się szereg wadliwości w tym przedmiocie, w wyniku czego następuje bezpodstawne, krzywdzące strony lub uczestników postępowania umorzenie postępowania.Zasadność samego zawieszenia postępowania, zastosowanie i powołanie odpowiedniej przyczyny i podstawy prawnej zawieszenia postępowania podlegają kontroli instancyjnej w drodze zażalenia (art. 394 § 1 pkt 6 k.p.c.). Nie zaskarżone postanowienie zawieszające postępowanie staje się prawomocne.Z tym właśnie wiąże się podniesiona przez Sąd Wojewódzki wątpliwość, czy nieskorzystanie przez stronę z możliwości zaskarżenia postanowienia o zawieszeniu postępowania nie wyłącza późniejszej kontroli, czy były podstawy do jego zawieszenia lub czy została zastosowana właściwa przyczyna zawieszenia oraz czy została ona prawidłowo zakwalifikowana przez powołanie odpowiedniego przepisu kodeksu postępowania cywilnego.Zagadnienie kontroli w powyższym sensie może występować w dwóch sytuacjach: po pierwsze wtedy, gdy Sąd podejmuje zawieszone postępowanie, stwierdzając, że nie było podstawy do jego zawieszenia; po drugie wówczas, gdy sąd pierwszej instancji umorzy postępowanie (art. 182 § 1 k.p.c.), a strona kwestionuje w zażaleniu umorzenie postępowania, zarzucając wadliwość postanowienia o zawieszeniu postępowania. Gdy chodzi o pierwszą sytuację, Sąd Najwyższy w orzeczeniu 4 CZ 185/55 z dnia 7 października 1955 r. (PiP 1957, nr 3, s. 649) wyraził pogląd, że sąd może uwzględnić wniosek o podjęcie zawieszonego postępowania lub podjąć z urzędu zawieszone postanowienie nie tylko wówczas, gdy ustała przyczyna zawieszenia postępowania, ale także wtedy, gdy wbrew swemu postanowieniu o zawieszeniu postępowania dojdzie do wniosku, że przyczyna taka w ogóle nie istniała. Podjęciu w takim wypadku zawieszonego postępowania nie stoi na przeszkodzie prawomocność postanowienia o zawieszeniu, gdyż postanowienie o podjęciu postępowania nie jest równoznaczne z uchyleniem postanowienia o jego zawieszeniu.Co się tyczy drugiej ze wspomnianych sytuacji, Sąd Najwyższy wyraził już zapatrywanie, że wskazany w części wstępnej art. 180 k.p.c. obowiązek sądu podjęcia postępowania nie ogranicza się do przykładowo w dalszych punktach tego przepisu przytoczonych sytuacji procesowych; dlatego też, jeśli w jakichkolwiek innych okolicznościach dojdzie sąd do przekonania, że przyjęta poprzednio w jego postanowieniu podstawa zawieszenia w rzeczywistości nie istniała, powinien podjąć zawieszone postępowanie (I CZ 20/77 z dnia 3 marca 1977 r., OSNCP 1977, z. 12, poz. 238).W podobnym sensie, choć w innym kontekście faktycznym, wypowiedział się Sąd Najwyższy w orzeczeniu IV PRN 4/83 z dnia 15 kwietnia 1983 r. (OSNCP 1983, z. 10, poz. 167), stwierdzając, że sąd, rozpoznając sprawę w ramach art. 182 § 1 k.p.c., nie jest związany podstawą prawną wskazaną w postanowieniu o zawieszeniu postępowania, jeżeli z materiału dowodowego sprawy wynika, iż inna była rzeczywista przyczyna zawieszenia postępowania.Z tych rozstrzygnięć wynika kontynuowanie wykładni dopuszczającej następczą kontrolę zasadności i właściwej, odpowiednio do konkretnej sytuacji procesowej, podstawy zawieszenia postępowania, innymi słowy, sąd nie jest związany podstawą prawną zawieszenia postępowania, wskazaną w postanowieniu lub wskazaną wadliwie lub wreszcie wskazaną ogólnie (np. art. 177 § 1 k.p.c.). Dla uzasadnienia tej wykładni w cytowanym orzeczeniu I CZ 20/77 Sąd Najwyższy powołał się na argument daleko idącego w skutkach dla strony umorzenia postępowania. Przyjmowanie w sposób mechaniczny następstw nieprawidłowego zawieszenia postępowania oznaczałoby kierowanie się niesłusznym formalizmem, prowadzącym w niektórych wypadkach w istocie do pozbawienia strony wymiaru sprawiedliwości.Oprócz tych istotnych względów, nawiązując do wątpliwości Sądu Wojewódzkiego, wyrażonej w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, czy na przeszkodzie temu nie stoi prawomocność postanowienia o zawieszeniu postępowania, należy stwierdzić, co następuje. Otóż prawomocność postanowienia nie wyłącza sama przez się dopuszczalności oceny - najogólniej mówiąc - zasadności zawieszenia postępowania. Prawomocność postanowienia, jako orzeczenia o charakterze czysto procesowym, nie obejmuje motywów - przesłanek zawieszenia postępowania. W rozważanej sytuacji samo postanowienie o zawieszeniu postępowania nie jest w żadnej mierze wzruszane, nie podlega ono ani uchyleniu, ani zmianie. Istota problemu sprowadza się do pytania, czy umorzenie postępowania prawomocnie zawieszonego uzasadnione jest przyczyną zawieszenia, która może rzeczywiście prowadzić do jego umorzenia na podstawie art. 182 § 1 k.p.c. Z samego zawieszenia postępowania nie wynikają jeszcze dla strony żadne ujemne skutki. Tego rodzaju skutki (art. 182 § 2 k.p.c.) wynikają dopiero z faktu umorzenia postępowania. Umorzenie postępowania powinno nastąpić tylko w tych wypadkach, w których prawidłowo zakwalifikowana i zastosowana przyczyna zawieszenia objęta jest hipotezą przepisu art. 182 § 1 k.p.c.