IV CR 49/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Bielecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Szachułowicz, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Ryszarda S. przeciwko Tadeuszowi P., Janowi N. i Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Oddział Wojewódzki w R. o odszkodowanie i rentę na skutek rewizji powoda i pozwanych Tadeusza P. i Jana N. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 31 października 1984 r.oddalił rewizję powoda i odrzucił rewizję pozwanych.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 23 marca 1983 r. Ryszard S. wnosił o zasądzenie od Tadeusza P. i Jana N. (solidarnie) kwoty 500.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, kwoty 3.750 zł tytułem zwrotu wydatków związanych z leczeniem - z 8% od daty wniesienia pozwu oraz renty wyrównawczej w kwocie po 5.000 zł miesięcznie - poczynając od dnia 4 sierpnia 1982 r. płatnej z góry do 5 każdego miesiąca z odsetkami ustawowymi od uchybienia płatności każdej raty.W uzasadnieniu pozwu przytoczył, że powód był zatrudniony u pozwanych jako współwłaściciel cegielni położonej w S. przy formowaniu cegły. Dnia 4 sierpnia 1983 r. wrzucając glinę do maszyny mieszającej i formującej tę glinę poślizgnął się na wcześniej polanej glinie w taki sposób, że jego lewa noga znalazła się w koszu mieszarki, który nie był zabezpieczony. Bezpośrednio po wypadku powód został odwieziony do szpitala, gdzie amputowano mu do kolana lewą nogę.Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Kolbuszowej z dnia 17 lutego 1983 r. pozwani Tadeusz P. i Jan N. zostali skazani za to, że w dniu 4 sierpnia 1982 r., jako współwłaściciele cegielni, będąc odpowiedzialni za bezpieczeństwo i higienę pracy nie dopełnili swych obowiązków i przez to nieumyślnie dopuścili do powstania wypadku przy pracy, w wyniku którego Ryszard S. doznał zmiażdżenia lewej nogi, którą następnie amputowano do kolana (art. 191 § 1 k.k. w związku z art. 155 § 2 k.k.). Powód twierdzi, że wskutek wypadku stał się częściowo niezdolny do pracy i dlatego żąda zasądzenia od pozwanych - solidarnie - renty uzupełniającej w kwocie po 5.000 zł miesięcznie płatnej od dnia wypadku, kwoty 500.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, kwoty 1.100 zł z tytułu dodatkowego spożywania pokarmów wysokobiałkowych, 600 zł zwrotu wydatków na przyjazdy najbliższej rodziny do szpitala oraz kwoty 2.050 zł za przejazdy taksówką do zakładów leczniczych.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa i zarzucili, że do wypadku doszło z wyłącznej winy powoda, a ponadto, że cegielnia, w której miał on miejsce, zorganizowana jest na terenie prowadzonego przez nich gospodarstwa rolnego - w związku z czym mają zastosowanie przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1978 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników (Dz. U. Nr 5, poz. 13 ze zm.), a zatem do wyrównania szkody zobowiązany jest Państwowy Zakład Ubezpieczeń (PZU). Na wniosek stron Sąd wezwał do udziału w sprawie PZU, który nie uznając swojej odpowiedzialności wniósł również o oddalenie powództwa.Pozwany ten zarzucił w szczególności, że stosownie do § 3 i 8 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów poszkodowanemu przysługuje odszkodowanie od PZU, jeżeli szkoda, za którą rolnik ponosi odpowiedzialność, została wyrządzona osobie trzeciej w związku z działalnością gospodarstwa rolnego lub w jego życiu prywatnym. Szkoda, o jaką chodzi w sprawie, powstała natomiast nie w związku z prowadzeniem takiego gospodarstwa, lecz przedsiębiorstwa produkcyjnego, jakim jest cegielnia. Odpowiedzialność PZU na podstawie przepisów cyt. rozporządzenia nie wchodzi w rachubę, a zatem żądanie jest nieuzasadnione.Postanowieniem z dnia 28 marca 1984 r. Sąd Wojewódzki umorzył postępowanie w stosunku zaś do pozwanego PZU - Oddział Wojewódzki w R., w stosunku zaś do pozostałych pozwanych przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Kolbuszowej do rozpoznania, jako właściwemu rzeczowo.Na skutek zażalenia pozwanego Jana N. orzeczeniem z dnia 20 czerwca 1984 r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie.Sąd Najwyższy wskazał, że przesądzenie o braku odpowiedzialności PZU na podstawie twierdzenia samej strony jest przedwczesne, a ponadto skoro Sąd Wojewódzki uznał, że PZU nie ponosi odpowiedzialności za wypadek, to powinien był orzec wyrokiem.Po uzupełnieniu materiału dowodowego, wyrokiem z dnia 31 października 1984 r. Sąd Wojewódzki oddalił powództwo w stosunku do PZU nie obciążając powoda kosztami procesu na rzecz tego pozwanego, natomiast sprawę w stosunku do pozostałych pozwanych przekazał Sądowi Rejonowemu w Kolbuszowej. Sąd Wojewódzki ustalił w szczególności, że pozwani Jan N. i Tadeusz P. prowadzili w 1982 r. zakład wytwórczy pod nazwą: "Wytwarzanie cegły" i płacili z tego tytułu podatek obrotowy. Niezależnie od tego prowadzili też gospodarstwa rolne (Tadeusz P. o pow. 1,31 ha, a Jan N. o pow. 1,83 ha). Glina do wyrobu cegły była czerpana z gospodarstw rolnych tych pozwanych.Na podstawie powyższych ustaleń sąd pierwszej instancji uznał, że szkoda, jakiej doznał powód, nie pozostaje w związku z prowadzeniem przez pozwanych gospodarstw rolnych, lecz w związku z działalnością wytwórczą (prowadzeniem cegielni jako zakładu rzemieślniczego); w takim zaś wypadku przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1978 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników nie mają zastosowania. Powództwo więc w stosunku do PZU ulega oddaleniu. W konsekwencji oddalenia powództwa wobec tego pozwanego sprawa przeciwko pozostałym pozwanym podlega rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy w Kolbuszowej (art. 200 § 1 w związku z art. 17 k.p.c.).Powyższy wyrok zaskarżyli pozwani Tadeusz P. i Jan N. oraz powód. Wszyscy skarżący wnosili o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Co do rewizji pozwanych:Rewizja pozwanych podlega odrzuceniu jako niedopuszczalna (art. 375 w związku z art. 372 k.p.c.). Według utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego (por. w szczególności orz. z dnia 5 listopada 1966 r. II Cr 387/66, OSNCP 1967, z. 7-8, poz. 133, i orz. z dnia 4 września 1967 r. I PR 245/67, OSNCP 1968, z. 4, poz. 70) współpozwanemu w procesie nie przysługuje prawo zaskarżenia wyroku w części oddalającej powództwo (w całości lub części) w stosunku do pozostałych pozwanych także wówczas (jak w sprawie), gdy uwzględnienie powództwa (w całości lub części) w stosunku do innych pozwanych mogłoby mieć wpływ na zakres odpowiedzialności tego skarżącego; zaskarżenie wyroku w części oddalającej powództwo względem innych pozwanych może nastąpić tylko przez powoda.Określenie bowiem przez stronę podmiotowego zakresu zaskarżenia obejmować może uczestników występujących po przeciwnej, a nie po tej samej stronie procesowej. W rozpoznawanej sprawie pozwani Tadeusz P. i Jan N. nie posiadali zatem legitymacji do wniesienia rewizji od wyroku oddalającego powództwo wobec współpozwanego PZU. Legitymację formalną do zaskarżenia wyroku posiadał natomiast powód, którego żądanie w stosunku do PZU zostało oddalone. W tym stanie rzeczy rewizję pozwanych należało odrzucić bez potrzeby badania zasadności podniesionych w niej zarzutów co do merytorycznej zasadności oddalenia powództwa względem pozwanego PZU.2. Co do rewizji powoda:Powód zarzuca sądowi wojewódzkiemu obrazę § 1 i 3 ust. 1 w związku z § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1978 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników (Dz. U. Nr 5, poz. 13 ze zm.). Uważa bowiem, że skoro pozwani Jan N. i Tadeusz P. są również rolnikami i prowadzą wytwórnię cegły na terenie swych gospodarstw rolnych, to należy uznać, że wytwarzanie cegły pozostaje w związku z działalnością tych gospodarstw - w rozumieniu § 1 i 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia. Za skutki wypadku, jakiemu uległ powód, odpowiada zatem również PZU. W związku z powyższym zarzutem stwierdzić należy, że obowiązkowemu ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej rolników podlegają właściciele lub posiadacze gospodarstw rolnych o obszarze co najmniej 0,5 ha, którzy pracują w tych gospodarstwach (§ 1 i 2 pkt 1 rozporządzenia). Rozporządzenie przewiduje też zróżnicowany zakres odpowiedzialności PZU - według kryterium podmiotowego - w zależności od tego, czy szkoda pozostaje w związku z działalnością gospodarstwa rolnego, czy też nie wiąże się z tą działalnością (szkoda wyrządzona w życiu prywatnym). W pierwszym wypadku zakład ubezpieczeń ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone zarówno przez rolnika, osoby mu bliskie, jak i inne osoby pracujące w gospodarstwie (§ 3 ust. 1 rozporządzenia); w drugim zaś (szkody wyrządzone w życiu prywatnym) tylko wtedy, gdy ich sprawcą jest rolnik lub osoba mu bliska (§ 3 ust. 2 rozporządzenia). W rozpoznawanej sprawie chodzi o szkodę związaną z działalnością gospodarstwa rolnego.Prawodawca nie zdefiniował w rozporządzeniu pojęcia gospodarstwa rolnego (podał tylko jego dolną granicę obszarową) ani pojęcia szkody związanej z działalnością gospodarstwa. Definicję gospodarstwa podał natomiast w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwie rolnym (Dz. U. Nr 49, poz. 303 ze zm.). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia gospodarstwem rolnym są obszary gruntów o powierzchni co najmniej 0,5 ha, tworzące całość gospodarczą i należące do osoby fizycznej lub do spółdzielni zrzeszonej w Centralnym Związku Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych albo w Centralnym Związku Kółek Rolniczych. Za gospodarstwo rolne uważa się również działkę przyzagrodową członka spółdzielni. Definicja ta nie jest sprzeczna z celem i funkcją ubezpieczenia obowiązkowego odpowiedzialności cywilnej rolników, może więc być wykorzystana - w drodze odpowiedniego zastosowania - do wykładni przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1978 r. W ramach § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 24 lutego 1978 r. PZU przejmuje odpowiedzialność za szkody, jeżeli rolnik lub osoby bliskie albo inne osoby pracujące w prowadzonym przez rolnika gospodarstwie rolnym, w związku z działalnością tego gospodarstwa, są zobowiązani na podstawie obowiązującego prawa, a więc na podstawie przepisów kodeksu cywilnego, do odszkodowania w razie spowodowania śmierci, uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia albo utraty, zniszczenia lub uszkodzenia rzeczy (z wyłączeniami przewidzianymi w § 5 tego rozporządzenia).W związku z treścią § 3 ust. 1 rozporządzenia powstaje z kolei wątpliwość, co należy rozumieć przez "szkodę związaną z działalnością gospodarstwa rolnego". Mając na uwadze istotę, cel i funkcję gospodarstwa rolnego oraz funkcję obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników, która polega (ta ostatnia) przede wszystkim na ochronie gospodarstwa rolnego przed nieprzewidzianymi wydatkami, a z drugiej strony daje osobom poszkodowanym - w związku z działalnością tego gospodarstwa - możliwość szybszego i realnego uzyskania należnego odszkodowania, uznać należy, że przez szkody związane z działalnością gospodarstwa rolnego w rozumieniu § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1978 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników (Dz. U. Nr 5, poz. 13 ze zm.) należy uważać nie tylko szkody, które pozostają w związku z wykonywaniem w gospodarstwie rolnym czynności ściśle rolniczych (agrotechnicznych, ogrodzeniowych, hodowlanych itp.), lecz również szkody wynikające z szeroko pojętego funkcjonowania gospodarstwa rolnego (np. szkody wynikające z wykonywania przez rolnika lub inne osoby, wymienione w § 3 ust. 1 rozporządzenia, w gospodarstwie rolnym usług budowlano-montażowych, naprawczych i im podobnych). Nie można natomiast uznać za pozostające w związku z działalnością gospodarstwa rolnego prowadzenia przez rolnika - na terenie tego gospodarstwa - cegielni, choćby wytwarzany produkt (cegła) był częściowo przeznaczony na potrzeby własnego gospodarstwa. Taka działalność - jako nie mieszcząca się w pojęciu "szkody związanej z działalnością gospodarstwa rolnego" - nie podlega ochronie ubezpieczeniowej.Z materiału dowodowego i ustaleń Sądu Wojewódzkiego wynika, że pozwani Tadeusz P. i Jan N. zajmowali się wytwarzaniem cegły zawodowo i we własnym imieniu, czyli wykonywali "rzemiosło" w rozumieniu art. 1 ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 7, poz. 40). Zawodowe zaś wykonywanie rzemiosła nie może być uznane za pozostające w związku z działalnością gospodarstwa rolnego w rozumieniu § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia z dnia 24 lutego 1978 r. Ponadto, dochody z działalności gospodarstwa rolnego i prowadzenia zawodowej działalności rzemieślniczej przez rolnika są opodatkowane według odrębnych zasad.Błędne jest też stanowisko rewidującego, że skoro § 5 rozporządzenia z dnia 24 lutego 1978 r. nie wspomina o wyłączeniu spod odpowiedzialności PZU szkód związanych z zawodową działalnością rzemieślniczą rolnika, to szkody te wyrównuje ubezpieczyciel. Rewidujący bowiem nie uwzględnia, że wyłączenie pewnych szkód wymienionych w § 5 dotyczy szkód, które powstały w związku z działalnością gospodarstwa rolnego. Szkoda, wynagrodzenia której powód dochodzi w niniejszym procesie, nie dotyczy natomiast działalności gospodarstwa rolnego, lecz zawodowej działalności - jak już wspomniano - rzemieślniczej (wytwórczej), a zatem § 5 rozporządzenia w sprawie tej w ogóle nie może wchodzić w rachubę.W tym stanie rzeczy, skoro prawidłowe jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że w rozpoznawanej sprawie zakład ubezpieczeń nie jest zobowiązany do przejęcia odpowiedzialności za szkody poniesione przez powoda - powództwo względem tego pozwanego zasadnie zostało oddalone. Wskutek oddalenia powództwa w stosunku do PZU stronę pozwaną stanowią tylko osoby fizyczne. W takim zaś wypadku właściwym rzeczowo do rozpoznania sprawy jest sąd rejonowy (art. 200 § 1 w związku z art. 17 k.p.c.). Słusznie zatem Sąd Wojewódzki postanowił przekazać ją Sądowi Rejonowemu w Kolbuszowej, jako rzeczowo właściwemu.W związku z treścią orzeczenia rewizyjnego o kosztach procesu za drugą instancję rozstrzygnięto po myśli art. 100 k.p.c.