VI KZP 1/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Żebrowski (sprawozdawca), Sędziowie: Z. Bartnik, J. Bratoszewski, H. Kwaśny, C. Łukaszewicz, W. Ochman, J. Pustelnik (współsprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego na podstawie art. 18 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 stycznia 1985 r.- skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania w składzie siedmiu sędziów - o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy dopuszczalne jest zasądzenie z urzędu odszkodowania na rzecz pokrzywdzonej instytucji państwowej lub społecznej od nieletniego skazanego za przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego w sytuacji, gdy:1) sprawa nieletniego rozpoznawana jest przez sąd zwykły na podstawie art. 16 § 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. Nr 35, poz. 228),2) zachodzą podstawy do orzeczenia wobec nieletniego kary na podstawie art. 9 § 2 k.k.,3) przeciwko nieletniemu, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a cytowanej wyżej ustawy, wszczęto postępowanie po ukończeniu przez niego lat 18,4) nieletni, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a cytowanej wyżej ustawy, w chwili orzekania ukończył lat 18, a sąd rodzinny wymierza mu karę, uznając, że stosowanie środków poprawczych nie było celowe,5) nieletni, wobec którego orzeczono umieszczenie w zakładzie poprawczym, ukończył lat 18 przed rozpoczęciem wykonania orzeczenia, a sąd rodzinny odstępuje od wykonania środka poprawczego i wymierza mu karę?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.W myśl art. 363 k.p.k. sąd z urzędu zasądza (§ 1) lub może zasądzić (§ 2 i 3) odszkodowanie pieniężne w razie skazania za przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego lub za inne przestępstwo, w którego wyniku została wyrządzona szkoda w mieniu społecznym. Wynika z tego, że niezbędnym warunkiem zasądzenia przewidzianego w tym artykule odszkodowania jest skazanie sprawcy za przestępstwo.Kategoryczne wymaganie skazania sprawcy powoduje, że zasądzenie odszkodowania na podstawie art. 363 k.p.k. nie może nastąpić np. w razie warunkowego umorzenia postępowania (por. części VIII, pkt 8 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie wykładni i stosowania ustaw karnych dotyczących warunkowego umorzenia postępowania - OSNKW 1971, z. 3, poz. 33) lub też innego orzeczenia kończącego postępowanie, a nie będącego skazaniem. Skazanie bowiem - to uznanie winy sprawcy za przestępstwo i wymierzenie za nie kary zasadniczej lub dodatkowej (por. np. pkt 1 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie prawidłowego stosowania przepisów dotyczących przestępstw popełnionych w warunkach recydywy - OSNKW 1979, z.1-2, poz. 1).Tak pojmowanym skazaniem nie jest m.in. wspomniane warunkowe umorzenie postępowania, jak również odstąpienie od wymierzenia kary, a także orzeczenie środków o charakterze wychowawczym lub poprawczym, stosowanych wobec nieletnich.W myśl art. 5 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. Nr 35, poz. 228): "Wobec nieletniego mogą być stosowane środki wychowawcze oraz środek poprawczy w postaci umieszczenia w zakładzie poprawczym; kara może być orzeczona tylko w wypadkach prawem przewidzianych, jeżeli inne środki nie są w stanie zapewnić resocjalizacji nieletniego." Analiza przytoczonego przepisu oraz innych unormowań zawartych w powołanej ustawie wykazuje, że z jednej strony ustawa ta przewiduje stosowanie środków wychowawczych oraz umieszczenie w zakładzie poprawczym (np. art. 6), a z drugiej - skazanie na karę (np. art. 13). Wypływa z tego m.in. wniosek, że w ujęciu ustawy wyraz "skazanie" oznacza wymierzenie kary, a więc jego sens odpowiada tu stanowisku orzecznictwa ukształtowanego na tle innych przepisów (o czym była już mowa).Powołana ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich dopuszcza możliwość skazania nieletniego w sytuacjach wymienionych w art. 13 i 18. W myśl art.13 tej ustawy, jeżeli wobec nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a, ale w chwili orzekania ukończył lat 18, zachodzą podstawy do orzeczenia umieszczenia w zakładzie poprawczym, sąd rodzinny może wymierzyć karę, gdy uzna, że stosowanie środka poprawczego nie byłoby celowe. Sąd, wydając wyrok skazujący, stosuje wówczas nadzwyczajne złagodzenie kary. Możliwość skazania nieletniego przewiduje także art. 18 powołanej ustawy, a więc w sytuacji określonej w art. 9 § 2 k.k., a także wtedy, gdy przeciwko nieletniemu, który dopuścił się czynu karalnego (art. 1 § 2 pkt 2 lit. a cytowanej ustawy), wszczęto postępowanie po ukończeniu przez niego lat 18.Wynika z tego, że o dopuszczalności zasądzenia od nieletniego odszkodowania na podstawie art. 363 k.p.k. decyduje nie to, który sąd rozpoznaje jego sprawę, tj. sąd rodzinny czy sąd właściwy według przepisów kodeksu postępowania karnego, lecz to, czy rozstrzygnięciem kończącym postępowanie jest wyrok skazujący czy orzeczenie o zastosowaniu środków wychowawczych lub poprawczych. Mając to na względzie, należy uznać, że sąd na podstawie art. 363 k.p.k. zasądza lub może zasądzić odszkodowanie od nieletniego wówczas, gdy w sytuacjach określonych w art. 13 i 18 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich wydaje wyrok skazujący sprawcę za zagarnięcie mienia społecznego lub za inne przestępstwo, w którego wyniku powstała szkoda w tym mieniu (jeżeli, rzecz jasna, wystąpią pozostałe warunki określone w art. 363 k.p.k.). Tylko wtedy bowiem wystąpi wspomniany warunek stosowania art. 363 k.p.k., to jest skazanie sprawcy.W związku z wątpliwościami podniesionymi w pytaniu prawnym, wyłaniającymi się na tle unormowania zawartego w art. 48 powołanej ustawy, który stanowi m.in., że "W sprawach nieletnich nie stosuje się przepisów o (...) zasądzeniu odszkodowania z urzędu", należy zauważyć, iż przepis ten umieszczony został w rozdziale 5, zatytułowanym "postępowanie poprawcze", z czego należy wyprowadzić wniosek, że norma ta odnosi się tylko do postępowania uregulowanego w tym rozdziale (tj. poprawczego). Zawarty w wymienionym przepisie zakaz nie dotyczy więc tych sytuacji przewidzianych w art. 13 i 18 tej ustawy, w których sąd nie orzeka środków wychowawczych lub poprawczych, lecz skazuje nieletniego sprawcę, wymierzając mu karę. Podkreślenia także wymaga, że - zgodnie z art. 99 § 1 powołanej ustawy - w sprawach, o których mowa w jej art. 18, postępowanie toczy się na podstawie przepisów kodeksu postępowania karnego, z tym tylko uzupełnieniem, że w sytuacjach określonych w art. 9 § 2 k.k. dodatkowo stosuje się niektóre przepisy powołanej ustawy, z pominięciem jednak jej art. 48, a więc normy zawierającej zakaz zasądzenia odszkodowania z urzędu.Z dotychczasowych rozważań wynika, że zasądzenie odszkodowania na podstawie art. 363 k.p.k. nie jest dopuszczalne w wypadku, gdy sąd, rozpoznając sprawę nieletniego na podstawie art. 16 § 2 powołanej ustawy, orzeka wobec niego środek wychowawczy lub umieszczenie w zakładzie poprawczym. Brak również podstaw do zasądzenia odszkodowania na podstawie art. 363 k.p.k. w sytuacji przewidzianej w art. 94 powołanej ustawy, a więc wtedy, gdy sąd rodzinny w postępowaniu wykonawczym, z przyczyn podanych w tym przepisie, odstępuje od wykonania orzeczenia o umieszczeniu w zakładzie poprawczym i wymierza karę, stosując jednocześnie nadzwyczajne jej złagodzenie. Również bowiem i w tym wypadku nie występują przesłanki do twierdzenia, że sąd skazał nieletniego, skoro w istocie nastąpiła tu - w fazie wykonawczej - jedynie zamiana orzeczonego w postępowaniu rozpoznawczym umieszczenia w zakładzie poprawczym na karę.