III CZP 45/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Kuryłowicz. Sędziowie SN: R. Czarnecki, J. Majorowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa O. przeciwko Władysławowi B., Walerii B. i Franciszkowi B. o ochronę posiadania prawa spustu wody po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 22 lutego 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalna jest droga postępowania sądowego o ochronę posiadania prawa spustu wody?"podjął następującą uchwałę:W sytuacji gdy stan wody na gruncie istnieje co najmniej od pięciu lat, a zmiana dokonana przez właściciela gruntu mogłaby szkodliwie oddziaływać na nieruchomości sąsiednie, rozstrzygnięcie sporu o przywrócenie stosunków wodnych na tym gruncie do stanu poprzedniego należy stosownie do art. 36 pkt 1 prawa wodnego (Dz. U. z 1974 r. Nr 38, poz. 230 ze zm.) do drogi postępowania administracyjnego.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Powód Józef O. domagał się, by Sąd zakazał pozwanym Władysławowi B., Walerii B. i Franciszkowi B. naruszania jego prawa do spustu wody opadowej z pola położonego w N.G. oraz nakazał usunięcie przez pozwanych wszelkich przeszkód i zapór, które utrudniają spływ wody z jego gruntu. W uzasadnieniu swego żądania powód podał, że od niepamiętnych czasów woda opadowa spływała z jego gruntu w kierunku gruntów niżej położonych. Na wiosnę 1984 r. pozwani samowolnie usypali zwał ziemi na swoim gruncie, co uniemożliwiło przepływ wody i spowodowało zalanie jego gruntu, czym naruszyli jego prawo spustu wody.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa.Sąd Rejonowy w Kolbuszowej wyrokiem z dnia 7 grudnia 1984 r. pozew odrzucił, uznając, że droga sądowa jest niedopuszczalna. W świetle bowiem ustawy z dnia 24 października 1974 r. - prawo wodne (Dz.U. Nr 38, poz. 230 ze zm.), w szczególności art. 36 tego prawa, rozpoznawanie sporów o przywrócenie stosunków wodnych na gruntach do stanu poprzedniego oraz sporów o przekazywanie nadwyżek wody należy do terenowych organów administracji państwowej.Przy rozpoznawaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęło się budzące wątpliwość zagadnienie prawne, które sprowadza się do pytania, czy dopuszczalna jest droga sądowa o ochronę posiadania prawa spustu wody.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego zauważyć należy, co następuje:W sprawie chodzi o tzw. immisje pośrednie polegające na wszelkiego rodzaju zachowaniach, które pochodzą z jednej nieruchomości, a dotyczą pośrednio innej nieruchomości. Zagadnienia te normują przepisy kodeksu cywilnego, zaliczane do tzw. prawa sąsiedzkiego, w szczególności art. 144 k.c. W myśl tego przepisu właściciel nieruchomości powinien przy wykonywaniu swego prawa powstrzymać się od działań, które by zakłóciły korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę, wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia i stosunków miejscowych. W wypadku zaś gdy zakłócenie przekracza przeciętną miarę, właścicielowi przysługuje roszczenie negatoryjne z art. 222 k.c. o zaniechanie naruszeń i przywrócenie do stanu zgodnego z prawem.Immisja pośrednia może polegać na odwodnieniu lub podtopieniu nieruchomości sąsiednich, wywołanym określonym zachowaniem się właściciela nieruchomości lub osoby działającej w jego interesie. Jednakże sprawę stosunków wodnych na gruncie normują przepisy prawa wodnego. W rozważanej sprawie chodzi w szczególności o przepisy art. 36 pkt 1 i art. 50 prawa wodnego, na które zwraca uwagę Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia. Stosownie do art. 50 ust. 1 prawa wodnego, właściciel nie może zmieniać stanu wody na gruncie, istniejącego co najmniej od pięciu lat, jeżeli taka zmiana mogłaby szkodliwie oddziaływać na nieruchomości sąsiednie. W ustępie drugim tego artykułu przewidziano równocześnie, że jeżeli zmiany stanu wody na gruncie szkodliwie wpływają na nieruchomości sąsiednie - albo na gospodarkę wodną - naczelnik gminy nakaże właścicielowi gruntu przywrócenie do stanu poprzedniego lub wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom, a gdy to jest gospodarczo uzasadnione, to nałoży obowiązek zapłaty odszkodowania. Z przepisem tym, jeżeli chodzi o tryb rozpoznawania tego rodzaju spraw, wiąże się przepis art. 36 pkt 1 prawa wodnego, który przekazuje terenowym organom administracji państwowej rozpoznawanie sporów o przywrócenie stosunków wodnych na gruntach do stanu poprzedniego. Na tle przedstawionych unormowań prawnych rozważeniu podlegają dwie kwestie: 1) w jakich przypadkach sprawy dotyczące immisji pośrednich polegające na odwodnieniu lub podtopieniu nieruchomości należą do drogi sądowej, a w jakich do trybu postępowania administracyjnego, 2) czy, mimo iż stosownie do art. 36 pkt 1 i art. 51 prawa wodnego spory o przywrócenie stosunków wodnych na gruntach do stanu poprzedniego należą do właściwości terenowych organów administracji państwowej, możliwe jest powództwo posesoryjne o przywrócenie do stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń (art. 344 k.c.).Odpowiedź na pierwsze pytanie wynika z art. 50 prawa wodnego. Hipotezą art. 50 objęte są sytuacje, gdy stan wody na gruncie istnieje co najmniej od pięciu lat, a wszelka zmiana tego stanu mogłaby szkodliwie oddziaływać na nieruchomości sąsiednie. Chodzi więc o utrwalone stosunki wodne na gruncie. Wszelka więc niekorzystna zmiana tych warunków podlega kontroli powołanych do tego organów administracji państwowej i do nich też należy rozstrzygnięcie sporów powstałych na tym tle. Jeżeli natomiast stosunki wodne na gruncie nie są utrwalone, podstawę prawną do żądania przywrócenia stanu poprzedniego i zaniechania naruszeń stanowią przepisy art. 144 i 222 § 2 k.c. Możliwe jest również wystąpienie z powództwem posesoryjnym (art. 344 k.c.), przy czym wybór roszczenia należy do uprawnionego.Treść art. 50, a także art. 36 pkt 1 prawa wodnego przemawia, zdaniem Sądu Najwyższego, za udzieleniem odpowiedzi negatywnej na drugą z przedstawionych wątpliwości. Rozstrzyganie sporów m.in. o przywrócenie stosunków wodnych na gruncie do stanu poprzedniego przekazane zostało terenowym organom administracji państwowej właściwym do wydawania pozwoleń wodnoprawnych, a więc organom wyspecjalizowanym, czuwającym i kontrolującym stosunki wodne. Wszelka więc ingerencja w te sprawy w postaci powództw posesoryjnych jest wyłączona.Wychodząc z tych założeń na przedstawione zagadnienie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.