VI KZP 27/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Mikos (współsprawozdawca). Sędziowie: J. Bratoszewski (sprawozdawca), C. Gajewski, S. Kaliński, J. Nóżyński, W. Ochman, H. Szwaczkowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat. SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) wniosku Prokuratora Generalnego PRL z dnia 13 sierpnia 1985 r. o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów zagadnienia prawnego, a mianowicie:"Czy kara grzywny orzekana obok kary pozbawienia wolności za przestępstwa wymienione w art. 3 § 1 ustawy z dnia 10 maja 1985 r. o szczególnej odpowiedzialności karnej (Dz. U. Nr 23, poz. 101) może przekroczyć 5.000.000 zł?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawiona w pytaniu prawnym Prokuratora Generalnego PRL wątpliwość zrodziła się na tym tle, że z jednej strony - zgodnie z art. 36 § 2 k.k. - grzywnę orzeczoną obok kary pozbawienia wolności wymierza się w wysokości od 20.000 zł do 5.000.000 zł, natomiast według art. 3 § 1 cytowanej ustawy o szczególnej odpowiedzialności karnej - kara grzywny orzekana za przestępstwa wymienione w tym przepisie "nie może być niższa" od wymienionych tamże podstaw. Tak np. kara ta nie może być niższa od wartości mienia zagarniętego przez sprawcę, a nawet od 10-krotnej wartości udzielonej lub przyjętej korzyści majątkowej oraz sprzedawanych lub podawanych napojów alkoholowych.Powstaje więc problem, czy w tym wypadku, gdy sprawca np. zagarnął mienie (obojętnie społeczne czy "cudze") o wartości 6.000.000 zł albo przyjął (lub wręczył) korzyść majątkową w wysokości 6.000.000 zł lub sprzedawał napoje alkoholowe o tej wartości, należy mu obok kary pozbawienia wolności wymierzyć grzywnę wyliczoną według zasad określonych w art. 3 § 1 cyt. ustawy, a więc "nie niższą" niż 6.000.000 zł, czy też górną granicę kumulatywnej kary grzywny stanowi i w tym wypadku 5.000.000 zł, przewidziane w art. 36 § 2 k.k.Rozstrzygnięcie tego problemu oznacza w istocie konieczność udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy art. 3 § 1 cytowanej ustawy stanowi samodzielną podstawę wymiaru kary grzywny (zarówno orzekanej obok kary pozbawienia wolności, jak i grzywny samoistnej), eliminując jako przepis szczególny unormowania zawarte w art. 36 § 1-4 k.k., czy też stanowi tylko podstawę prawną modyfikującą zasady wymiaru tej kary, a zwłaszcza jej dolne progi. Rozważając to zagadnienie, Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że art. 3 § 1 cytowanej ustawy nie stanowi samodzielnej podstawy prawnej wymiaru kary grzywny i nie eliminuje tych podstaw, które wynikają z części ogólnej kodeksu karnego, a w szczególności z art. 36 § 1-4 k.k. (a także z art. 54 § 1, art. 57 § 3 pkt 3 czy art. 75 § 2 k.k.), lecz tylko je modyfikuje, i to w zakresie dolnych progów tej kary ("nie może być niższa"), a nie górnego jej pułapu. Wniosek taki należy wyprowadzić przede wszystkim z faktu, że ustawa o szczególnej odpowiedzialności karnej nie zawiera własnej części ogólnej, jest ustawą "inną" niż kodeks karny, a zgodnie z art. 121 k.k. do przestępstw przewidzianych w innych ustawach stosuje się przepisy części ogólnej kodeksu karnego, jeżeli ustawy te nie zawierają przepisów odmiennych. W zakresie granic kary grzywny określonych w art. 36 § 1 i 2 k.k. cytowana ustawa zawiera tylko zmianę dolnego jej progu, gdyż zgodnie z art. 3 § 1 grzywna ta "nie może być niższa" od wielokrotności wymienionych w tym przepisie podstaw, a ponadto - zgodnie z art. 3 § 2 tej ustawy - kara grzywny określona w art. 3 § 1 nie może być niższa od 20.000 zł. Brak natomiast w cytowanej ustawie wyraźnego przepisu, który określałby inne niż wynikające z art. 36 § 1 i 2 k.k. górne pułapy kary grzywny, podobnie jak nie nastąpiło także odmienne niż w kodeksie karnym uregulowanie zasad wymiaru kary łącznej, co - w wypadku hipotetycznego przyjęcia, że wolą ustawodawcy była możliwość przekroczenia kwoty 5.000.000 zł jako górnego pułapu kary grzywny - musiałoby w świetle art. 121 k.k. nastąpić jako wyraz odmienności uregulowań zawartych w części ogólnej kodeksu karnego. Godzi się bowiem zauważyć, że obowiązujący w Polsce system karny - podobnie jak nie zna kar "nie oznaczonych" - nie zna również kary grzywny "w ogóle" jako kary niczym nie ograniczonej, lecz jest to kara, mająca swoje dolne i górne granice. Skoro więc art. 67 § 1 k.k. dotyczący kary łącznej przewiduje, że kara ta nie może przekroczyć "danego rodzaju kary", to oznacza to, że również kara łączna (wymierzona czy to za kilka przestępstw na podstawie art. 3 § 1 cytowanej ustawy o szczególnej odpowiedzialności karnej, czy to za jedno z takich przestępstw oraz inne przestępstwo z kodeksu karnego) nie może przekroczyć 5.000.000 zł. Skoro zaś art. 67 § 1 k.k. również w cytowanej ustawie nie został zastąpiony przez jakiekolwiek inne uregulowanie, to jest to także argument świadczący o tym, że ani kara łączna grzywny, ani kara grzywny wymierzona za jakiekolwiek przestępstwo nie może być wyższa niż 5.000.000 zł.Gdyby przyjąć odmienny punkt widzenia, tj. taki, że art. 3 § 1 cytowanej ustawy modyfikuje również górny pułap kary grzywny, wówczas nie byłoby wiadomo, do jakich granic to czyni, albo trzeba byłoby przyjąć, że zawarte w ustawie określenie: "nie może być niższa" zostałoby w wypadku przekroczenia kwoty 5.000.000 zł (jako podstawy wymiaru) zastąpione w razie stosowania tego przepisu określeniem: "powinna być równa" owej podstawie wymiaru. Taka interpretacja jednak nie jest właściwa, gdyż prowadziłaby do pomijania zasad wymiaru kary określonych w art. 50 k.k. Przewidziany bowiem w art. 3 § 1 cytowanej ustawy nakaz wymierzania kary grzywny "nie niższej od" oznacza, że kara ta może być oczywiście wyższa od owego minimum, byleby tylko - w wypadku grzywny orzekanej obok kary pozbawienia wolności - nie przekraczała górnego progu 5.000.000 zł, wynikającego z art. 36 § 2 k.k.Zauważyć też wypada, że powoływanie się niekiedy dla uzasadnienia odmiennego stanowiska na argument, wynikający z art. 10 ustawy karnej skarbowej, określającego również, że grzywna nie może przekraczać 5.000.000 zł, jako na argument mający rzekomo świadczyć o tym, że gdy wolą ustawodawcy było ograniczenie górnego pułapu grzywny, wówczas uczyniłby to w sposób wyraźny w ustawie - uznać należy za całkowicie chybione. Ustawa karna skarbowa bowiem ma własną część ogólną, recypując z części ogólnej kodeksu karnego tylko niektóre przepisy. Z artykułu 2 u.k.s. wynika, że art. 36 k.k. nie został przez ustawę recypowany i właśnie dlatego konieczne było w art. 10 u.k.s. osobne unormowanie wysokości kary grzywny. Zwraca jednak uwagę to, że choć w ustawie karnej skarbowej od dawna przewidziano wielokrotność wymiaru kary grzywny uzależnionej od określonej podstawy (jak np. w art. 80 § 1 u.k.s. od wysokości cła narażonego na uszczuplenie) i że na gruncie tej ustawy mogły się także zdarzać wypadki, w których dolny próg kary grzywny, obliczonej według kryterium wielokrotności, przekraczałby kwotę 5.000.000 zł, również i w tych wypadkach - z mocy art. 10 u.k.s. - kara ta nie może przekroczyć owej kwoty. Skoro zaś w sprawach karnych skarbowych, w których rola represji ekonomicznej jest znacznie większa niż w odniesieniu do pozostałych przestępstw, kara grzywny nigdy nie może przekroczyć 5.000.000 zł, to przyjąć należy, że w ramach jednolitego systemu karnego nie może być inaczej także w odniesieniu do przestępstw przewidzianych w kodeksie karnym czy innych ustawach.Zresztą przemawia za tym niewątpliwie i to, że kara grzywny nie jest przecież jedyną karą, jaka może spotkać sprawcę poważnego przestępstwa. W takich bowiem wypadkach spotyka go odpowiednio surowa kara pozbawienia wolności oraz - zgodnie z art. 5 cytowanej ustawy o szczególnej odpowiedzialności karnej - obowiązkowo orzekana kara dodatkowa konfiskaty całości lub części mienia sprawcy (...).