III UZP 46/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Szymańska (sprawozdawca). Sędziowie SN: B. Błachowska, Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Krzysztofa S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w R. o górniczą emeryturę bez względu na wiek po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach postanowieniem z dnia 2 września 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32) można doliczyć sztygarowi objazdowemu pod ziemią, nadsztygarowi pod ziemią i starszemu inspektorowi BHP do stażu pracy okresy tej pracy z tego przepisu na uprawnienia do górniczej emerytury bez względu na wiek, który w tym czasie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy nie wykonywał pracy pod ziemią, czy też jest wystarczające, że posiada limitowaną liczbę zjazdów w miesiącu pod ziemię albo, że przepracował co najmniej połowę dniówek roboczych w miesiącu pod ziemią?"powziął następującą uchwałę:Przy ustalaniu okresu pracy górniczej pod ziemią określonego w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32) uwzględnia się tylko taką pracę górniczą pod ziemią (art. 5 ust. 1 pkt 1, 2, 5-9 i 11 ustawy), która była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.Zatrudnienie na stanowiskach dozoru ruchu i kierownictwa kopalni (art. 5 ust. 1 pkt 5 ustawy) podlega uwzględnieniu, jeżeli z istotą tego stanowiska łączy się stała praca pod ziemią i w pełnym wymiarze czasu pracy.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 30 kwietnia 1985 r. organ rentowy odmówił Krzysztofowi S. przyznania górniczej emerytury bez względu na wiek na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32) z tym uzasadnieniem, że wnioskodawca przepracował pod ziemią w charakterze pracownika dozoru stale i w pełnym wymiarze czasu pracy jedynie 15 lat, 8 miesięcy i 16 dni wobec wymaganych 26 lat takiej pracy. Organ rentowy nie uwzględnił okresów zatrudnienia wnioskodawcy od dnia 1 stycznia 1973 r. do dnia 31 lipca 1979 r. i od dnia 17 października 1979 r. do dnia 31 stycznia 1980 r. w charakterze sztygara objazdowego p.z., od dnia 1 lutego 1980 r. do dnia 31 maja 1983 r. nadal w charakterze starszego inspektora BHP, ponieważ praca ta nie była wykonywana stale i w pełnym wymiarze godzin pracy pod ziemią.Rada Nadzorcza Oddziału orzeczeniem z dnia 13 czerwca 1985 r. zatwierdziła decyzję organu rentowego z tych samych powodów. W odwołaniu do Sądu wnioskodawca wnosił o zmianę orzeczenia i przyznanie prawa do górniczej emerytury bez względu na wiek, albowiem jako sztygar objazdowy, nadsztygar i starszy inspektor BHP przepracował każdego miesiąca ponad połowę dniówek roboczych pod ziemią, tj. liczbę dniówek wymaganych dla poszczególnych stanowisk, i nadzorował oddziały, w których pracownicy wykonują pracę zaliczaną w wymiarze 1,5-krotnym.Pozwany organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie wnosił o oddalenie odwołania.Rozpoznając odwołanie wnioskodawcy Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał, że w sprawie zachodzą poważne wątpliwości prawne, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przedstawione na wstępie zagadnienie prawne.Z motywów przedstawionego zagadnienia prawnego wynika, że Sąd skłania się do poglądu, iż - przy ustaleniu okresu pracy górniczej pod ziemią, określonego w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.g. - górnikom zatrudnionym na stanowiskach dozoru ruchu i kierownictwa ruchu kopalń należy uwzględnić tylko te miesiące, w których stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracowali pod ziemią.Jednakże, zdaniem Sądu, kwestia ta wymaga autorytatywnego wyjaśnienia, ponieważ Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych początkowo stał na stanowisku, że górnikom zatrudnionym na stanowiskach dozoru ruchu i kierownictwa ruchu kopalń należy uwzględnić okresy takiej pracy niezależnie od liczby przepracowanych dniówek pod ziemią, ponieważ art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.g. nie zawiera warunku przepracowania określonej liczby dniówek pod ziemią (por. wyjaśnienia MPPiSS - "Służba Pracownicza" 1984, nr 1, s. 13). Stanowisko to uległo jednak zmianie, gdyż wg nowych wytycznych z dnia 2 marca 1985 r. - Rn 547-1985 Ministerstwo PPiSS po uzgodnieniu z Ministerstwem Górnictwa wyjaśniło, że przy ustaleniu okresu pracy określonego w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.g. za wykonujących pracę górniczą pod ziemią stale i w pełnym wymiarze czasu pracy spośród pracowników dozoru i kierownictwa ruchu kopalń uznaje się - bez potrzeby ustalania czasu pracy pod ziemią - pracowników dozoru ruchu kopalń w oddziałach dołowych, zatrudnionych na stanowiskach sztygara oddziału, sztygara zmianowego oddziału, nadgórnika i dozorcy oddziału", natomiast innym pracownikom dozoru ruchu i kierownictwa ruchu kopalń mogą być zaliczone tylko te miesiące zatrudnienia, w których stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracowali pod ziemią.Ponadto w orzecznictwie sądowym reprezentowane są takie poglądy, że wystarcza wykazanie się limitowaną liczbą zjazdów pod ziemię, ponieważ art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.g. nie zawiera warunku przepracowania określonej ilościowo pracy pod ziemią, bądź wystarcza przepracowanie pod ziemią co najmniej przez połowę dniówek roboczych (per analogiam do art. 6 ust. 2).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne wymaga rozważenia w sposób należyty treści art. 10 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 5 ust. 1 ustawy o z.e.g. oraz celów, dla których te przepisy zostały ustanowione. Dopiero tak przeprowadzona ocena tych przepisów może doprowadzić do prawidłowej wykładni art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.g.Przepis art. 5 ustawy o z.e.g. jest przepisem ogólnym, normującym kwestię, jakie zatrudnienie uważa się za pracę górniczą, i ma zastosowanie przy ocenie uprawnień do świadczeń emerytalno-rentowych na zasadach ogólnych, określonych w art. 9, 12 i 14 ustawy o z.e.g.Stosownie do ust. 1 pkt 5 art. 5 ustawy o z.e.g. za pracę górniczą uważa się zatrudnienie na stanowiskach dozoru ruchu oraz kierownictwa ruchu kopalń i przedsiębiorstw określonych w ust. 1-4, ustalonych przez właściwych Ministrów na podstawie przepisów prawa górniczego.Przy ocenie zatem prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej (rodzinnej) na zasadach określonych w art. 9, 12 i 14 ustawy o z.e.g. nie zachodzi potrzeba ustalania - w tym przedmiocie - innych dodatkowych wymagań, poza wymienionymi w art. 5 ust. 1 ustawy. Natomiast inaczej przedstawia się sprawa w razie dochodzenia przez osobę zainteresowaną emerytury bez względu na wiek na podstawie art. 10 ustawy o z.e.g. Przepis ten normuje sytuację szczególną, mianowicie daje możliwość osobom wykonującym prace górnicze przejścia na emeryturę bez potrzeby ukończenia odpowiedniego wieku, pod warunkiem jednak spełnienia określonych w tym przepisie wymagań. Dlatego jako przepis szczególny podlega on wykładni ścisłej.Jednym z wymagań określonych w art. 10 ust. 1 pkt 1 w związku z ust. 2 tego przepisu jest wykazanie się odpowiednim okresem pracy górniczej pod ziemią. W świetle wyraźnego brzmienia tego przepisu jednak mogą być uwzględnione tylko takie okresy pracy górniczej pod ziemią, o której mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1, 2, 5-9 i 11, którą osoby zainteresowane wykonywały stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Artykuł 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.p. więc w porównaniu do art. 5 ust. 1 zacieśnił krąg osób, które mogą dochodzić emerytury bez względu na wiek. W odniesieniu zatem do stanowisk dozoru ruchu i kierownictwa ruchu kopalń (art. 5 ust. 1 pkt 5) oznacza to, że może być uwzględnione zatrudnienie na takim stanowisku, które z istoty swej wymaga stałej pracy pod ziemią i w pełnym wymiarze czasu pracy. Natomiast, jeżeli z charakteru takiego stanowiska taka potrzeba nie wynika, to uwzględnieniu podlegają tylko takie okresy, w których pracownicy zatrudnieni na stanowiskach dozoru ruchu i kierownictwa ruchu kopalń faktycznie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracowali pod ziemią.Za takim rozumieniem art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.g. przemawia także porównanie tego przepisu z § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43). Ten ostatni przepis bowiem również wyraźnie stanowi, że chodzi tylko o okresy pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku.Przedstawione stanowisko także wspiera wykładnia funkcjonalna art. 10 ustawy o z.e.g. Przepis ten - co wynika z jego całościowej analizy - miał na celu umożliwienie przejścia na emeryturę osobom, które przez okres wymagany do emerytury na zasadach ogólnych (a w okresie od dnia 1 lipca 1985 r. - nawet wyższy) były stale i w pełnym wymiarze czasu pracy zatrudnione pod ziemią, a tylko z uwagi na to, iż jeszcze nie osiągnęły wieku emerytalnego, nie mogą otrzymać emerytury na zasadach ogólnych. Chodziło bowiem o preferencje dla długoletnich pracowników dołowych.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.Powzięta uchwała jest zgodna ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z dnia 21 listopada 1985 r. - II URN 188/85, wydanym w analogicznej sprawie.