VI KZP 28/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Mikos. Sędziowie: J. Borodej (sprawozdawca), S. Kaliński.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Janusza P., oskarżonego z art. 176 k.k. w zw. z art. 60 § 1 k.k., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 12 lipca 1985 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy w postępowaniu karnym małoletni świadek (pokrzywdzony) może samodzielnie złożyć oświadczenie, o którym mowa w art. 165 § 1 k.p.k., czy też w takim wypadku powinny być stosowane art. 42 § 1 k.p.k. oraz art. 98 § 2 k.r.o.?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione pytanie dotyczy uprawnień małoletniej osoby pokrzywdzonej, mającej złożyć w postępowaniu karnym zeznania w charakterze świadka, do samodzielnego oświadczenia o skorzystaniu przez nią z prawa odmowy zeznań w sytuacji określonej w art. 165 § 1 k.p.k. Wątpliwości w tym względzie nasunęła Sądowi Wojewódzkiemu treść art. 42 § 2 k.p.k., z której - zdaniem tego Sądu - może wynikać, że złożenie zeznań przez osobę małoletnią uzależnione jest od woli jej przedstawiciela ustawowego. Wątpliwości w tym względzie nie można uznać za uzasadnione. Pokrzywdzonym w rozumieniu art. 40 § 1 k.p.k. jest osoba, której dobro prawne chronione przez prawo karne materialne zostało przez przestępstwo bezpośrednio naruszone lub zagrożone. Może on po dopełnieniu określonych warunków stać się stroną w procesie w takim oczywiście zakresie, w jakim przepisy kodeksu postępowania karnego przyznają mu podmiotowość procesową. Jeżeli pokrzywdzonym jest osoba fizyczna, która nie ukończyła 18 roku życia albo jest ubezwłasnowolniona, to jest pozbawiona zdolności do działań procesowych, a jej prawa wykonuje przedstawiciel ustawowy (ojciec, matka, opiekun), a w pewnych wypadkach nawet organ władzy państwowej (np. prokurator). Osoby te (również organ władzy) są z mocy prawa upoważnione do działania w procesie karnym w imieniu pokrzywdzonego jako strony. Jeżeli zaś chodzi o świadka, to jest on tylko uczestnikiem postępowania. Zgodnie z art. 160 § 1 k.p.k., obowiązkowi składania zeznań podlega każda osoba fizyczna wezwana przez organ procesowy do złożenia zeznań w cudzej sprawie.W polskim systemie prawnym świadkiem może być również pokrzywdzony, a nawet oskarżyciel prywatny, oraz powód cywilny, niezależnie od przysługujących im praw strony. Kodeks postępowania karnego nie ustanawia dla świadków żadnego cenzusu wieku, wykształcenia, stosunku do stron, stanu zdrowia itp. Świadkiem może być więc i osoba małoletnia. Dolna granica jej wieku do wystąpienia w tym charakterze nie została określona. Istotne jest, aby znajdowała się ona w takim wieku, w którym możliwe jest porozumienie się z nią.Przepisy kodeksu postępowania karnego dopuszczają możliwość uchylenia się świadka od obowiązku świadczenia. Może to zdarzyć się w wypadkach określonych w art. 165 § 1 k.p.k. Dobrem chronionym przez ten przepis jest związek rodzinny w takim tylko zakresie, jaki w treści tego przepisu został sprecyzowany. Decyzja o skorzystaniu z uprawnienia przewidzianego w tym przepisie należy jednak wyłącznie do osoby, która powinna składać zeznania. Artykuł 165 § 1 k.p.k. bowiem nie zawiera żadnych postanowień, które w zakresie przewidzianego w nim uprawnienia uzasadniałyby odmienne traktowanie osoby małoletniej. Jeżeli ustawa z wiekiem świadka łączy określone konsekwencje procesowe, to daje temu wyraz w konkretnym przepisie, jak np. w art. 171 pkt 1 k.p.k. Wynika z tego, że w wypadku gdy osobą uprawnioną do skorzystania z przywileju określonego w art. 165 § 1 k.p.k. jest małoletni, to decyzja w tym względzie należy wyłącznie do niego. Jest to jego osobiste prawo, które nie doznaje żadnych ograniczeń ze względu na niepełnoletność. Nawiązując do podniesionych przez Sąd Wojewódzki wątpliwości, należy stwierdzić, że treść art. 42 § 2 k.p.k. nie dotyczy świadka i jego zeznań, ale pokrzywdzonego i jego praw jako strony procesowej. Z tego też względu wyprowadzenie z tego przepisu ograniczeń w zakresie możliwości korzystania przez małoletniego świadka z jego uprawnień przewidzianych w art. 165 § 1 k.p.k. nie jest uzasadnione. Zważywszy, że osoba małoletnia nie ma jeszcze należycie wyrobionych umiejętności oceny postępowania własnego i innych osób, a także ukształtowanej oceny związków uczuciowych i rodzinnych, treść udzielonego pouczenia o uprawnieniach wynikających dla niej z art. 165 § 1 k.p.k. powinna być jej przekazana w sposób odpowiednio dla niej zrozumiały, stosownie do jej wieku, rozwoju umysłowego oraz stopnia dojrzałości umysłowej i społecznej.