III CZP 9/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Bukowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Miłkowski, M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Edwarda F. z udziałem Janiny M., Stanisława F. i Bronisławy F. o stwierdzenie nabycia spadku po Walentym F. po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 3 kwietnia 1984 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 30 stycznia 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy syn spadkodawcy Edward F. dziedziczy z mocy art. 1059 k.c. w związku z art. 160 k.c. gospodarstwo rolne pozostałe po ojcu Walentym F., zmarłym dnia (...), jeżeli w dacie otwarcia spadku, będąc zatrudniony poza rolnictwem, pracował tylko na 16 arach ziemi, będąc formalnym właścicielem 0,72 ha gruntu, gdyż pozostałe 56 arów ziemi w dacie otwarcia spadku wydzierżawił, nie mając jednocześnie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego?"podjął następującą uchwałę:Spadkobierca dziedziczy gospodarstwo rolne na podstawie art. 1059 pkt 1 k.c. w związku z art. 160 § 1 pkt 1 k.c. również wtedy, gdy stale pracuje bezpośrednio przy produkcji rolnej na części swego gospodarstwa rolnego, którego obszar nie przekracza 0,5 ha, a pozostałą część wydzierżawił także na cele związane bezpośrednio z produkcją rolną. Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Kraśniku postanowieniem z dnia 6.X.1983 r. sygn. akt I Ns. 196/83 stwierdził, że spadek po zmarłym w dniu (...). Walentym F. nabyli na podstawie dziedziczenia ustawowego żona Bronisława F., córka Janina M. oraz synowie Edward F. i Stanisław Cyprian F. Natomiast gospodarstwo spadkowe dziedziczą żona, córka i syn Stanisław Cyprian F. Drugi syn spadkodawcy - Edward F. - nie odpowiada warunkom dziedziczenia gospodarstwa rolnego, ponieważ nie ma kwalifikacji rolnika, nie jest trwale niezdolny do pracy, a na swoim gospodarstwie rolnym uprawia jedynie 16 arów, pozostałe zaś 56 arów wydzierżawił innemu rolnikowi.Przy rozpoznawaniu rewizji Edwarda F., pominiętego w orzeczeniu o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, powstało budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, które Sąd Wojewódzki przedstawił na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. w postaci pytania przytoczonego w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Spadkobierca Edward F. był w chwili otwarcia spadku po ojcu Walentym F. i jest nadal właścicielem gospodarstwa rolnego o obszarze 0,72 ha. Pracował na 16 arach, a pozostałe 56 arów oddał w dzierżawę innemu rolnikowi. Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego co do tego, czy spadkobierca Edward F. odpowiada warunkom dziedziczenia gospodarstwa rolnego, przewidzianym w art. 1059 pkt 1 k.c. w związku z art. 160 § 1 pkt 1 k.c., wynikły stąd, że część gruntu uprawiana osobiście przez tego spadkobiercę obejmowała obszar nie przekraczający 0,5 ha, a zatem obszar nie stanowiący gospodarstwa rolnego w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86).Warunki wymagane do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1059 pkt 1 k.c.) są w przepisie art. 160 § 1 pkt 1 k.c. określone wyczerpująco. Spełnia je spadkobierca, który w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym pracuje: a) stale i b) bezpośrednio przy produkcji rolnej.Wykładnia tego przepisu nie daje podstaw do przyjęcia dodatkowego wymagania, aby praca ta miała być wykonywana na całym obszarze gospodarstwa rolnego albo na jego części co najmniej przekraczającej obszar 50 arów, czyli odpowiadającej pojęciu najmniejszego gospodarstwa rolnego. Tego rodzaju wykładnia prowadziłaby do rygoryzmu w sytuacji, gdy - co zgodnie podkreśla się w piśmiennictwie - znowelizowane przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) uprościły system i złagodziły warunki dziedziczenia gospodarstw rolnych. Między innymi został całkowicie uchylony warunek, aby praca w gospodarstwie rolnym stanowiła główne źródło utrzymania spadkobierców wymienionych w art. 1060 i art. 1062 k.c. W sytuacji zaś przewidzianej w art. 1063 k.c. mogą je dziedziczyć osoby nie spełniające żadnego warunku określonego w art. 160 § 1 k.c.Zresztą przepis art. 1059 § 1 k.c. również w brzmieniu obowiązującym od dnia 5.IV.1982 r. nie wymagał, aby spadkobierca pracował w gospodarstwie rolnym co najmniej na obszarze przekraczającym 50 arów. Istotną okolicznością jest nie obszar, na którym spadkobierca wykonuje pracę w danym gospodarstwie, ale ciągłość tej pracy w sensie ekonomicznym i bezpośrednie powiązanie jej z produkcją rolną. Te bowiem właściwości pracy spadkobiercy uzasadniają uznanie, że co najmniej w takim samym stopniu co spadkobierca legitymujący się kwalifikacjami określonymi w art. 160 § 1 pkt 2 k.c. zdolny jest do prowadzenia gospodarstwa rolnego w sposób gwarantujący osiąganie odpowiednich wyników w zakresie produkcji rolnej.Takie bowiem są społeczno-gospodarcze podstawowe założenia naszego systemu dziedziczenia gospodarstw rolnych. Nie sposób zatem odmówić prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego tylko dlatego, że spadkobierca pracuje stale bezpośrednio przy produkcji rolnej na części swego gospodarstwa rolnego nie przekraczającej 50 arów, pozostałą zaś część oddał w dzierżawę również na cele produkcji rolnej, a zatem na cele przydatne do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa jako całości.Za wskazanym wyżej stanowiskiem przemawia i to, że ścisłe określenie obszaru rolnego objętego stałą pracą związaną bezpośrednio z produkcją rolną, a więc z funkcjonowaniem całego gospodarstwa, jest w zasadzie niemożliwe. Trzeba bowiem mieć na uwadze, że praca odpowiadająca tym wymaganiom niekoniecznie i nie tylko sprowadza się do robót polowych na określonym areale. Może też polegać na nie dającym się określić pod względem wielkości objętego nią areału zarządzaniu częścią produkcji, na wykonywaniu czynności związanych z hodowlą zwierząt, z prowadzeniem zakontraktowanej plantacji, z prowadzeniem domu itp.Z tych przyczyn przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnął Sąd Najwyższy na podstawie art. 39 § 1 k.p.c. jak w sentencji uchwały.